Кіріспе
Америкада өсірілген таза тұқымды жарыс жылқысы
Экстерминатор (30 мамыр 1915 – 26 қыркүйек 1945) – американдық таза тұқымды жылқылардың Даңқ залына енген жарыс жылқысы, 1918 жылғы Кентукки Дербисінің жеңімпазы және 1922 жылы «Жыл атты» құрметті атағын иеленген.
Өмірбаян
Бұл жаяу, кәдімгі қоңыр тайды Ф.Д. "Дикси" Найт (оның анасы М.М.Ж. Мизнер, нақты өсіруші осы кісі дейді) өсірді және Лексингтон, Кентукки маңындағы Алмахерст фермасында туды. Экстерминатордың әкесі МакГи болды, ол 1913 жылғы Кентукки Дербиінің жеңімпазы Донерайлды да дүниеге әкелді. 1916 жылғы Саратога Паддок саудасында оны Дж. Кал Милам 1500 долларға сатып алды, ол өз аттарын өзі баптады. Тай өте жылдам өсті, екі жасқа келді, бірақ денесі келмей, дөңгелек болып көрінді. Сондықтан Милам оны қамақтап жіберді.
1917: екі жылдық маусым
1917 жылы 30 маусымда Кентукки штатының Ковингтон қаласындағы Латония жарыс жолында "Экстерминатор" алты фурлонгтық (шамамен 1200 метрлік) дебюттік жарысқа қатысты және үш ұзындыққа жеңіске жетті. Ол Канаданың Онтарио штатындағы Виндзор қаласында жарысқа жіберілгенде, бұлшық етіне соққы тиді, содан кейін Милам оған денесінің өсуіне уақыт берді, оның бойы қазір 17 қолға жеткен еді. Дегенмен, ол 1500 доллар табыс тапты және Кентукки Дербиіне ілікпеуге мүмкіндік алды.
1918: Үш жылдық маусым
Exterminator үшінші маусымын бастамас бұрын, Милам оны Уиллис Шарп Килмерге 9000 долларға және бір жұп биеге сатты, бұл сол кезде көп ақша еді, әсіресе Килмер болашақ АҚШ Даңқ залының жаттықтырушысы Генри МакДаниелге «жұмыс ат» үшін шамамен 700 доллар төлеуге ғана рұқсат берген болатын. Килмер Exterminator-ды өзінің сүйікті құлы Sun Briar-ға жаттығуларда көмектесу үшін сатып алды. (Килмер өз құлын Миламның ат сатып алған саудасынан, бірақ 5000 долларға сатып алған.) Килмер жаңа сатып алғанын көп ойламады; ол оны «жүк тасымалдайтын ат» немесе «ешкі» деп атады. Жарыс кезінде Exterminator Sun Briar-дың артында қалып, оны күш салуға итермелеуі керек еді, бірақ ол егер тоқтатылмаса, басқа аттың қасына оңай жүгіріп отырды. Sun Briar жасөспірімдер арасындағы бәсекеде жеңіске жетіп, тоғыз жүгірістің бесеуінде жеңіске жеткені үшін АҚШ-тың екі жастағы чемпион құлы атанды. МакДаниел Exterminator-ға әсерленді және оны өміріндегі ең ақылды таза қанды ат деп санады. Дерби жақындағанда, Sun Briar-дың сүйектері ауырсыды және Килмердің жарысқа қатысатын аты болмады. МакДаниел оны Exterminator-ды жарысқа қосуға көндірді, бірақ Килмер өзінің түстерінде «сол ешкіні» жарыстыруға келіспеді. Оны осыған көндіру үшін Черчилль Даунс президенті полковник Мэтт Винннің көмегі қажет болды. Винн құлының жаттығуларын көрген және қатты әсерленген еді. Жарыс күні кұйіл жаңбыр жауып, жол терең сазға толы еді. Exterminator екі жасынан бері жарысқа қатыспаған және оның ешбір жарысы Кентукки Дербиіне лайықты дайындық деп есептелмеді. Сан Брайарға отыруды күткен көңілі толмаған Вилли Кнаппен атпен Exterminator 30:1 есебімен басты фаворит War Cloud-қа қарсы шықты. Exterminator соңғы қатарда жүгірді, үйге бұрылғанда ол шабуылға шықты. Финиш сызығына жақындағанда ол Escoba-ны еңсеріп, Дербиді бір ұзындықпен жеңіп алды.
Кейінгі мансап
"Соғыс адамы" үш жасқа толғанда, Килмер оны "Экстерминатормен" тікелей жарысқа шақырды. "Соғыс адамының" иесі Сэмюэл Риддл келіскендей болды, бірақ жарыс так бірде де өткізілмеді. "Экстерминатор" 99 жарысқа қатысып, 50-сінде жеңіске жетті, ал 17 рет екінші және үшінші орындарды иеленді. Оның өмір бойы тапқан табысы 252 996 долларды құрады. "Бруклин Хэндикапында" "Грей Лэгке" бір рет жеңілген "Экстерминатор" жасымен бірге күшейді және кейіннен сол жарыста "Грей Лэгті" жеңді. 1921 жылы тренер Генри МакДаниел зейнетке шыққаннан кейін, Уилли Кнап "Экстерминатордың" жаттықтырушысы болып тағайындалды және осы атпен бес жүлделі жарыста жеңіске жетті. "Экстерминатор" мансабының соңғы жарысын 1924 жылдың 21 маусымында Канаданың Монреаль қаласындағы Дорвал паркінде өткізді, онда Альберт Боствик-Жуниордың "Спот Кэшіне" қарсы "Королеваның қонақ үйі хэндикапында" үшінші орын алды.
100 жарыстың басталу аңызы
Көп кездесетін және ұзақ жылдар бойы қате болып келген мәлімдеме – Exterminator 100 жарысқа қатысқан деген сенім. Зерттеулер және одан кейін жарысқа қатысқан Exterminator (Thoroughbred Legends сериясының 18-ші кітабы) авторы Ева Джолин Бойд Daily Racing Form-ның барлық жазбаларын және олардың сақталуын қарап шығып, оның ресми түрде 99 жарысқа ғана қатысқанына дәлел тапты. Сонымен қатар, Нью-Йорк штатының Бингемтон қаласындағы жергілікті газет (Exterminator өмірінің соңғы жылдарын өткізген жер) оның қайтысы туралы хабарлаған бетінде, оның өмірінде барлығы 99 рет жарысқа қатысқанын жазды. 100-ші "жарыс" – 1922 жылдың қыркүйегінде Иллинойс штатының Цицеро қаласындағы Хоторн жарыс жолында Exterminator жеке орындаған көрмелік шабуыл болды. Бұл жарыс үшін сыйлық ақы төленбеді және оның жеңіс, екінші орын немесе үшінші орын нәтижелеріне ешқандай әсер етпеді, бұл жаттығу ретіндегі бұл әрекет ешқандай өзгеріс жасамады.
Зейнеткерлік
Жарыс жылқылары үшін салыстырмалы түрде ескі жасқа – 9 жасқа дейін жарысқан Экстерминаторды көптеген жанкүйерлері «Ескі сүйек» немесе «Галлопинг Хатрак» деп атаған (айғырларды күткендер арасында оны «Ескі Шан» деп білген). Ол 1924 жылы зейнеткерлікке шығып, жағында «Фишка» деп аталған серік аттармен бірге шөпте жайылып, демалыспен өмір сүрді. 1940 жылы Килмер қайтыс болғанға дейін Вирджиниядағы Корт-Манордың жеке қорасында тұрды, содан кейін Нью-Йорк штатының Бингемтон қаласына көшірілді. Ол 1945 жылдың 26 қыркүйегінде, қазір қиратылған Сан-Бриар-Корттағы тұрағында 30 жасында қайтыс болды. Оның қайтыс болған кезде бірнеше серік аттарының (барлығы «Фишка» деп аталған) оның қасына жерленгені хабарланды, бірақ олардың қабірлерін көрсететін ескерткіштер бүгінге дейін табылмады. Экстерминатордың қабір тасы бұрынғы Ла Франс үй жануарларының қорымында, қазір Виспернинг Пайнс үй жануарларының қорымы, Бингемтон, Нью-Йорк қаласында орналасқан. Ол Килмерге тиесілі болған және жарысқа қатысқан Sun Briar (1915–1943) және Suntica (1929–1947) аттарымен бірге орналасқан.
Қазіргі танылуы
1957 жылы Exterminator Ұлттық жарыстар мұражайы мен Даңқ залына енгізілді. The Blood Horse журналының XX ғасырдың ең үздік 100 американдық таза қанды чемпиондарының тізімінде ол 29-орынды иеленді. Оның 33 маңызды жарыстағы жеңісі Солтүстік Америкадағы ешбір таза қанды аттың көрсетпеген рекорды болып табылады. Ол туралы балалар кітабы жазылды: Милдред Мастин Пейс жазған және Уэсли Деннистің суреттерімен 1955 жылы McGraw Hill баспасында жарық көрген «Ескі сүйектер, ғажайып жылқы». 1983 жылы Scholastic Book Services баспасы оны жұмсақ мұқабамен қайта басып шығарды. Елиза МакГроудың «Exterminator! : Ұзынға созылған бәс, Ұлы соғыс және американдық батырдың қалыптасуы» атты кітабы 2016 жылы жарық көрді.