Кіріспе

Пальма түрлері Copernicia prunifera немесе карнауба пальмасы немесе карнаубейра пальмасы (kaʁnaˈubɐ) – Бразилияның солтүстік-шығысында (атап айтқанда Сеара, Пиауи, Мараньяо, Рио-Гранде-ду-Норте және Баия штаттарында) өсетін пальма ағашының бір түрі. Көптеген қолдану мүмкіндіктерінің арқасында көпшілік тарапынан "өмір ағашы" деп танылатын Карнауба, сонымен қатар Сеара штатының символы болып табылады. Оны символ ретінде пайдалануға қатысты бастама оның қорғалуын және тұрақты қолданылуын ілгерілетуді мақсат етеді.

Өсімдіктің сипаттамасы

Copernica prunifera 20 метрге дейін өсе алады, орташа сабағының диаметрі 25 см, дөңгелек тәжді, 1,5 метрлік жаңбыр жапырақтары, екі жынысты гүлдері және 2,5 см диаметріндегі кішкентай қара дөңгелек жемістері болады. Бұл пальма 200 жылға дейін өмір сүре алады. Құрғақшылыққа төзімді болғанымен, өсу үшін көп мөлшерде су қажет. Топырақтағы шамалы тұздылық жақсы өсімділерді береді. Карнауба пальмалары топтасып өседі, оларды Карнаубайларда (карнаубалардың жиынтығы/тобы) су тасқынындағы аймақтарда немесе өзендердің жанында кездестіруге болады. Таксономиялық жағынан, бұл ағаш Coryphoideae, Corypheae, Livistoninae тайпасына жатады.

Қолданылуы

Бұл карнауба балауызының көзі, ол ағаш жапырақтарының бетінен табиғи жабын ретінде жиналады. Жемісі мен өзегі желінеді, жапырақтары түрліше қолданылады, ал ағашы құрылыс материалы болып саналады.

Тамақ ішіне арналған бөліктер

Карнаубада көптеген қолданысқа ие бірнеше материал шығады. Оның жемісін ірі қара, есек, ешкі және шошқаларға азық ретінде қолдануға болады, сондай-ақ адамдарға жеу үшін желе жасауға да пайдаланады. Жүгерісінен карнауба ұны жасалып, оны көбінесе жергілікті халық тұтынады. Тұқымдарынан тағамдық май дайындауға болады, ал тұқымдардың өзі де жеуге жарамды. Қуырылған жемістерді ұнтақтап, кофеге орнына қолданылатын сусын дайындайды.

Карнауба балауызы

Карнауба ағашының ең маңызды өнімі – оның жапырақтарынан алынатын балауыз. Ол мирицил керотатынан және шамалы мөлшерде серотик қышқылы мен мирицил спиртінен құралған.

Жапырақ талшықтары

Жапырақ талшықтары – балауыз өндірісінің қосалқы өнімі, «баған» деп аталады. Биомассаны компост ретінде, ылғалдылықты сақтау үшін топыраққа жабу ретінде немесе электр энергиясын өндіру үшін жоғары энергиялы биожанармай брикеттеріне ығыстыруға болады. Жапырақ талшықтары, немесе «пальха», сондай-ақ, шляпалар, себеттер, сөмкелер және көптеген басқа да шаруашылық заттарын жасау үшін тоқылады (Steinle and Johnson, 1935; Duke and duCellier). Бұл қолөнер бұйымдары туристерге өте ұнайды және жергілікті халық үшін маңызды табыс көзі болып табылады. Шым пальма жапырақтары сонымен қатар қарапайым шатырлар жасауға да қолданылуы мүмкін.

Ағаш

Термиттер сияқты ең көп таралған ағаш зиянкестеріне қарсы табиғи төзімділігі болғандықтан, Карнауба ағашы жергілікті құрылыс материалы ретінде бағаланады. Оны көбінесе кірісі аз адамдар қолданса да, жағажай шатырларындағы оның қолданылуы – орталық тірек/баған ретінде ғана емес, сонымен қатар жапырақтан жасалған шатыр ретінде де – кең таралған. Сеарадағы "pt" Карнауба ағашының әмбебап құрылыс материалы ретіндегі тиімділігінің айқын мысалы. Ғимараттың шатыры Карнауба ағашының толық сабағынан жасалған қабырғалар мен арқалықтармен тіреліп тұрса, керамикалық шатыр плиткалары осы ағаштан төрт тең бөлікке тілінген бөренелерге мұқият орнатылады.

Өсіру

Ол құрғақшылыққа жақсы төзімді. Топырақтағы шамалы тұздылық ең жақсы ағаштардың өсуіне жағдай жасайды.

Егін жинау

Балауыз өндіру үшін жапырақтардың толық кебуін қамтамасыз ету мақсатында құрғақ маусымда жинау жұмыстары жүргізілуі тиіс. Жинау әдетте тамыздан желтоқсанға дейін жасалады. Дегенмен, қыс мерзімі ұзақ болған жағдайда, жинау кешіктірілуі мүмкін. Ілмекті пышақпен аяқталған ұзын таяқшамен (1-сурет) жинау кезінде, балауызының жоғары мөлшері үшін жоғарғы жапырақтар алынады. Карнаубаның тұрақты өндірісін сақтау үшін әрбір ағаштан жылына үш рет, 80 күндік аралықпен кесу жүргізіледі. Одан бері, 2000 жылдардың басында өндіріс артты және шамамен 20 000 тонна ұнтақ пен 2 500 тонна балауызға жетті, бұл көрсеткіш содан бері сақталып келеді.

Экономика

Карнаубаның экономикалық қызметі жапырақтарды, сабақты, талдар мен талшықтарды, жемістерді және тамырларды өндіру мен пайдалануды қамтиды. Бұл материалдардың барлығы қолөнер және өнеркәсіптік өнімдерге өңделеді. Дегенмен, балауыз өндірісінде қолданылатын ұнтақ, жоғары нарық сұранысының арқасында, өсімдіктің ең табысты бөлігі болып табылады.