Кіріспе

1987 жылғы өмірбаян

«Шанхайдағы өмір мен өлім» – қытай жазушысы Яо Ниен Юаньдың Ниен Ченг атты бүркеншік атымен 1987 жылдың қараша айында жарияланған автобиографиялық естеліктері. АҚШ-та эмиграцияда жүргенде жазылған бұл кітап, Ченгтің Мәдени революцияның басында тұтқындалуы, алты жылдан астам уақыт бойы абақтыда болуы, қудалауға ұшырауы, Қытайдан кетуге жасаған тырашалары және эмиграциядағы өмірі туралы баяндайды.

Өмірбаян

Ченг 1966 жылдың соңында "мемлекет жауы" деп танылып, үйі Қызыл гвардияшылар тарапынан тоналанғаннан кейін тұтқындалды. Тұтқында болған кезінде, ол күйеуі қайтыс болғаннан кейін көп жылдар бойы Шанхайдағы Shell компаниясының аға серіктесі ретінде жұмыс істегендіктен, "империалистердің" тыңшысы екенін мойындауға мәжбүр болды. Ченг бас тартты және осыдан кейін азапталды. Бірақ, ол мінез-құлқы жақсарғандықтан шартты түрде босатылды. Дегенмен, Ченг өзін әділетсіздікке ұшыратқандарын мойындамайынша қамаудағы үйден шығудан бас тартты. 1973 жылы түрмеден шыққаннан кейін Ченг қызы Мейпиннің киноактриса болуға оқып жүргенде Қызыл гвардияшылар тарапынан өлтірілгенін білді, бірақ ресми мәлімдеме бойынша ол өз-өзіне қол жұмбаған. Ченг жасырын тергеу жүргізіп, мұндай оқиғаның болуы мүмкін емес екенін анықтады. Мейпинге қатысты күдікпен қаралатын Ху Юньньян есімді бүлікші жұмысшы 1980 жылы Шанхай билігі тарапынан тұтқындалып, өлім жазасынан уақытша босатылды, бірақ 1995 жылы толық босатылды. Ченг кең үйінен екі қабатты үйдің екінші қабатындағы екі бөлмеге көшірілді. Ол 1980 жылға дейін Қытайда тұрды, содан кейін саяси жағдай жақсарғанда АҚШ-қа отбасына бару үшін виза сұрады. Ол ешқашан қайтып оралмады, алдымен Канадаға, кейін Вашингтонға көшіп, онда өмірбаянын жазды.

Қорытынды

Мемуар Ченгтің қуғын-сүргінге ұшырауы, тұтқындалуы және азапталуы туралы толыққанды мәлімет береді, сондықтан ол естеліктері оны қатты мазалағандықтан, жазу кезінде қолжазбаны бірнеше рет жинап қойған. 1987 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде Кристофер Леман Хаупт былай деп жазды: «Көңілді емес, керісінше, оның санасының күресін көруге өте қуаныш сыйлайды. Тіпті ағылшын тілінде де оның ой-пікірлерінің және сөздерінің өткірлігі жекпе-жек өнерінің бір түрін құрайды, бұл оған тергеушілердің логикасын қайта-қайта сіңіріп алып, оны өзінің пайдасына айналдыруға мүмкіндік береді». 1987 жылы «Вашингтон Пост» газетінде Стенли Карноу былай деп жазды: «Бұл бір жағынан, Шанхай түрмесінде алты жылдан астам суық, аштық, ауру, қорқыныш және қорлыққа төзімділігі, батылдығы және, ең бастысы, табандылығы туралы әсерлі, қайғылы оқиға. Кейде оны оқуға шыдамадым, өйткені ол өзінің азабын өте айқын баяндайды. Дегенмен, оның ақымақтық пен адамдық емес әрекетке қарсы күресін көріп, адам рухының жеңісін дәріптейтініне көз жеткізіп, қайта-қайта кітап беттеріне оралуға мәжбүр болдым». 1988 жылы «Лос-Анджелес Таймс» газетінде Елена Брунет былай деп жазды: «Жеке адамның азап шегуі мен қайғылы оқиғасы туралы қорқынышты әңгіме, сонымен қатар Мао Цзэдунның Мәдени революциясына, тіпті Қытай коммунизміне де қатыгездікпен және айқын айыптау». Мемуардан шабыттанған Кори Харт 1990 жылы шыққан «Bang!» альбомында Ченге арнап «Ballade for Nien Cheng» атты инструменталды әнін жазды.

Марапаттар

"Шанхайдағы өмір мен өлім" бірнеше марапатқа ие болды, оның ішінде 1987 жылғы «Нью-Йорк Таймс» газетінің «Жылдың үздік кітабы» және 1996 жылғы Америка кітапханалар қауымдастығының «Жоғары білімге дайындалушылар үшін үздік кітаптар» сияқты марапаттар бар.