Кіріспе
Лицензияланған теңізші және сауда кемесінің палуба бөлімінің бастығы. Бас матрос (C/M) немесе бас офицер, әдетте бірінші матрос немесе бірінші офицермен мағынасы бірдей, лицензияланған теңізші және сауда кемесінің палуба бөлімінің басшысы болып табылады. Бас матрос әдетте қарауылда тұрады және кеменің жүгі мен палуба экипажына жауапты болады. Қолданылатын нақты атау кеменің қызметіне, кеменің түріне, ұлтына және саласына байланысты өзгеруі мүмкін: мысалы, бас матрос Комонвелт елдерінде көбінесе қолданылмайды, бірақ бас офицер мен бірінші матрос қолданылады; жолаушылар кемелерінде бірінші офицер бас офицерден төмен тұратын жеке лауазым болуы мүмкін. Бас матрос кеменің қауіпсіздігі мен қорғалуы үшін капитанға есеп береді. Оның міндеттеріне экипаждың әл-ауқатын қамтамасыз ету және қауіпсіздік, өрт сөндіру, іздеу және құтқару сияқты салаларда оқыту кіреді.
A chief mate (C/M) or chief officer, usually also synonymous with the first mate or first officer, is a licensed mariner and head of the deck department of a merchant ship. The chief mate is customarily a watchstander and is in charge of the ship's cargo and deck crew. The actual title used will vary by ship's employment, by type of ship, by nationality, and by trade: for instance, chief mate is not usually used in the Commonwealth, although chief officer and first mate are; on passenger ships, the first officer may be a separate position from that of the chief officer that is junior to the latter. The chief mate answers to the captain for the safety and security of the ship. Responsibilities include the crew's welfare and training in areas such as safety, firefighting, search and rescue.
Жоғарғы операциялық менеджер
Кемедегі екінші командир болып табылатын бас матрос, корпоративтік тұрғыдан алғанда, кемедегі операцияларды басқаратын аға менеджермен теңестіріледі, себебі матрос бірнеше бөлімше функцияларын басқарады. Қазіргі заманғы жүк кемелерінде матрос палуба бөлімінің басшысы, жүк және орналастыру операцияларының басшысы, қауіпсіздік және өрт сөндіру басшысы, кемедегі қауіпсіздік офицері (кеме қауіпсіздігі қызметкері), қоршаған орта және сапа басшысы сияқты лауазымдарды атқарады.
Жүк тасымалдаушы
Жүк офицері ретінде бас матрос жүкті тиеу, орналастыру, бекіту және түсіруді қадағалайды. Сонымен қатар, бас матрос сапар барысында жүк күтіміне жауапты болады. Бұған кеме тұрақтылығы үшін жалпы жауапкершілік, сондай-ақ қауіпті, зиянды немесе денсаулыққа зиянды жүктерге ерекше назар қарастырылады. Ең қолайлы жағдайларда да кеме су үстінде осал тепе-теңдікте тұрады және жел, толқындар, дауылдар сияқты оны құлатпайтын әртүрлі күштерге ұшырайды. Жүк офицері балластау және жүк теңгерімін пайдалану сияқты құралдарды қолданып, кеменің күтілетін ортаға сәйкес жұмысын жақсартады.
Күзету
Дәстүр бойынша, бас механик "4-8" сағаттық табель бойынша жұмыс істейді: сағат 4-тен 8-ге дейін таңда және сағат 4-тен 8-ге дейін кешке, портта да, теңізде де бас механик кеме капитанына кеме, экипаж және жүк қауіпсіздігі үшін жауапты. Қарауылда бас механик барлық қолданылатын ережелерді сақтауы керек, мысалы, Теңіздегі адам өмірінің қауіпсіздігі туралы халықаралық конвенция және қоршаған ортаны ластанудан қорғау ережелері. Порттағы қарауыл жүк операциялары, өрт және күзеттік қарауылдар, байланысты бақылау және якорь немесе швартовкалық сымдар сияқты міндеттерге бағытталған. ХМО ережелері офицердің ағылшын тілін еркін білуін талап етеді. Бұл бірнеше себепке байланысты қажет, мысалы, теңіз карталарын және теңіздік жарияланымдарды пайдалану, ауа райы және қауіпсіздік туралы хабарламаларды түсіну, басқа кемелермен және жағалау станцияларымен байланыс орнату және көп тілді экипажбен жұмыс істеу мүмкіндігі.
Теңіз күзетi
Теңізде күзетші жолдастың үш негізгі міндеті бар: кемені бағыттау, қауіпсіздікті сақтап қозғалыстың кедергісін болдырмау және кез келген төтенше жағдайға жауап беру. Жолдастар әдетте, рульші және қарауылшы рөлін атқаратын білікті матростармен бірге күзетте тұрады. Рульші бұрылыстарды орындайды, ал қарауылшы жақындап келе жатқан кемелер сияқты қауіптер туралы хабарлайды. Бұл рөлдер жиі бір рульші/қарауылшы қызметінде біріктіріледі және кейбір жағдайларда тоқтатылады. Кемені тиімді басқару қауіпсіз күзеттік тағайындаманың кілті болып табылады. Кеменің суға батып жату тереңдігі, орналасуы, жылдамдығы және кеденің астындағы бос кеңістік оның бұрылу радиусы мен тоқтау қашықтығына әсер етеді. Басқа факторларға желдің және ағыстың әсері, кеменің батып кетуі, судың шалқасы және осыған ұқсас әсерлер жатады. Кемеде бағдарлау – кемеден адамды құтқару, якорь тастау немесе кемені тоқтату қажет болғанда маңызды. Офицер сондай-ақ Морзе кодын жіберу және қабылдау, сондай-ақ Халықаралық сигналдар жинағын қолдану білігіне ие болуы керек.
Навигация
Кемелердің навигациялық картадағы орнын анықтау үшін аспан, жер, электрондық және жағалау навигациялық техникалары қолданылады. Офицер рульшіге желдің, толқындардың, ағыстардың әсерін және шамамен жылдамдықты ескере отырып, бағытты ұстап тұруға бұйрық береді. Кеменің қауіпсіз өтуін қамтамасыз ету үшін офицер теңіздік нұсқаулықтар, толқын кестелері, теңізшілерге арналған хабарламалар және радио-навигациялық ескертулер сияқты теңіздік басылымдардан қосымша ақпарат пайдаланады. Қауіпсіздік талабы бойынша, офицер рульді басқарудағы ақауларды жылдам жоюға және жүйенің ең жақсы жұмыс істеуі үшін калибрлеуге дайын болуы керек. Магниттік және гирокомпастар бағытты көрсеткендіктен, офицер компастың қателіктерін анықтап, түзетуге білуі тиіс. Ауа райының кемелерге тигізетін күшті әсері офицердің барлық қолжетімді көздерден метеорологиялық ақпаратты түсініп, қолдануын қажет етеді. Бұл үшін ауа райы жүйелері, хабарлау тәртібі және тіркеу жүйелері саласындағы біліктілік қажет.
Төтенше жағдайлар
Төтенше жағдайлар кез келген уақытта орын алуы мүмкін. Офицер жолаушылар мен экипаждың қауіпсіздігін қорғау үшін жабдықталуы керек. Офицер соқтығысу немесе қарап отыру жағдайында бастапқы шаралар қабылдай білуі тиіс. Міндеттеріне зақымды бағалау және бақылау, теңізден адамдарды құтқару процедураларын түсіну, қиын жағдайдағы кемелерге көмек көрсету және портта туындауы мүмкін кез келген төтенше жағдайға жауап беру кіреді. Бас серік өрт сөндіру және зақымды бақылау топтарының басшысы болып табылады. Ол оқиға орнындағы басшы және командалық басқаруды жүзеге асыратын, ал көпірден жауапты шараларды үйлестіретін капитанға радиоарқылы есеп береді. Офицер сигналдарды түсінуі және ДКО Сауда кемелерін іздеу және құтқару нұсқаулығын білуі керек.
Кеме операцияларын бақылау
Кемедегі тұрақтылықты, сыйымдылықты, кернеуді және кеме құрылысының негіздерін түсіну – кемені теңізге лайықты ұстаудың кілті. Босада су басу және қалықтау қабілетін жоғалту жағдайында не істеу керектігін білуі керек. Өрт те үнемі мазалайды. Өрттің түрлері мен химиясын, өрт сөндіру құралдарын және жүйелерін білу, өрт кезінде жылдам әрекет етуге дайындық жасайды. Офицерлер құтқару кемелері мен тірі қайықтарды пайдалануда шебер болуы керек. Шеберлікке кемелердің іске қосу құралдары мен жабдықтары, сондай-ақ радио байланыс құралдары, спутниктік EPIRB, SART, суға батыруға арналған костюмдер және жылудан қорғау құралдары кіреді. Кемеден кету қажет болған жағдайда теңізде аман қалу техникасын білу маңызды. Офицерлер медициналық көмек көрсетуге оқытылады және радиоарқылы алынған немесе нұсқаулықтардан алынған нұсқауларды орындайды. Оқу барысында кемедегі жиі кездесетін жазатайым оқиғалар мен аурулар кезінде не істеу керектігі туралы ақпарат беріледі.
Ұлыбритания
Көбінесе, бас офицерде капитандық сертификат болады, осылайша қажет болған жағдайда ол капитанның орнына өте алады. Сол сияқты, екінші офицерде көбінесе бас офицерлік сертификат болады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та бас серік (шеф-партнер) болу үшін, ең алдымен, екінші серік лицензиясын ұстағанда кем дегенде 365 күн қызмет ету қажет. Содан кейін үміткер шамамен 13 апталық оқуға қатысуы немесе NMC Policy Letter 04 02 нұсқаулығы бойынша бағалауды аяқтауы және АҚШ Жағалау күзетінің бірнеше емтихандарын сәтті тапсыруы керек. Сол сияқты, екінші серік болу үшін, адам үшінші серік ретінде 365 күн жұмыс істеуі тиіс. Лицензияларды жаңартуда жеке деңгейде көптеген ерекше жағдайлар бар, себебі лицензиялық ережелер уақыт өте келе өзгеріп отырады. Қазіргі заңдар күшіне енгенге дейін көптеген серіктер лицензия алған. АҚШ-та шектеусіз үшінші серік лицензиясын алудың екі жолы бар: мамандандырылған оқу орнына бару немесе «теңіздік өтілді» жинақтау және бірқатар оқу курстарын аяқтау мен емтихандар тапсыру. Үшінші серік лицензиясына алып келетін оқу орындарына АҚШ Сауда теңіз академиясы (палубалық бағдарламасы), АҚШ Жағалау күзет академиясы және АҚШ Теңіз академиясы (навигациялық қарауылға жауапты офицерлік біліктілігімен), кез келген мемлекеттік теңіз колледждері, Ұлы көлдер теңіз академиясы немесе АҚШ Жағалау күзетінің бастығы бекіткен үш жылдық шәкірт матрос оқу бағдарламасы кіреді. Теңізші үш жыл мұхиттық булы немесе моторлы кемелерде палуба бөлімінде қызмет еткеннен кейін лицензия алу процесін бастай алады, оның кем дегенде алты айы қабілетті матрос, боцман немесе квартирмейстер ретінде болуы керек. Содан кейін теңізші қажетті оқу курстарын аяқтап, кемедегі бағалаудан өтеді. Соңында, теңізші үшінші серік лицензиясын алу үшін АҚШ Жағалау күзетіне өтініш бере алады. 1600 тонналық кеменің капитаны белгілі бір жағдайларда үшінші серік лицензиясын алуға өтініш беру процесін бастай алады. Егер өтініш мақұлданса, өтініш беруші лицензияны алу үшін толық лицензиялық емтиханды сәтті тапсыруы керек. «Hawsepiper» – бұл теңіз индустриясындағы бейресми термин, ол өз мансабын лицензиясыз сауда теңізшісі ретінде бастаған және офицерлік лицензия алу үшін дәстүрлі теңіз колледжіне/академиясына қатыспаған офицерді білдіреді. Кеме шұңқыры – кеме батырының бөлігі арқылы өтетін және зәкір тізбегі арқылы шығатын құбыр. «Hawsepiper» – бұл шұңқырдан жоғары көтерілу, теңізшінің мансап баспалдағымен көтерілуінің метафорасы. «Hawsepiper» сөзін құрметпен айтқанда жағымды термин деп есептеледі. Көптеген «hawsepiper» өзінің шыққан тегімен мақтанады және осы терминді өздерін сипаттау үшін қолданады. Бірнеше саудагерлік теңізшілер одағы өз мүшелеріне мансаптық өсу үшін қажетті оқуды ұсынады. Сонымен қатар, кейбір жұмыс берушілер өз қызметкерлеріне оқу ақысын төлеу үшін қаржылай көмек көрсетеді. Әйтпесе, талап етілетін оқудың құнын теңізші өзі төлейді. STCW '95 талаптары күшіне енгеннен бері, «hawsepiper» жолының тым қиын болғаны туралы шағымдар айтылды, себебі ресми сыныптағы оқу талаптарын орындау үшін уақыт пен ақша жұмсалды. Бұл сыншылар жаңа талаптардың білікті теңізшілердің жетіспеушілігіне әкелетінін, әсіресе АҚШ сияқты елдерде мәлімдейді.