Кіріспе

Scrovegni Chapel, Падуаның XIV ғасырлық фрескалар циклі

Scrovegni Chapel (kapˈpɛlla deʎʎi skroˈveɲɲi), сондай-ақ Arena Chapel деп те аталады, Италияның Венето аймағындағы Падуа қаласындағы Августин монастыры, Monastero degli Eremitani манастырына жақын орналасқан шағын шіркеу. Қазіргі таңда, шатыр мен монастырь Падова қалалық мұражайлар кешенінің құрамына кіреді. Шатырда Джотто салған, шамамен 1305 жылы аяқталған фрескалар циклі орналасқан, бұл Батыс өнерінің маңызды шедеврі. 2021 жылы бұл шатыр ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне, Падуа қаласының орталық бөлігіндегі 14 ғасырлық фрескалар циклінен тұратын 8 тарихи ғимараттың ішіне енді. Scrovegni Chapel қабырғаға сурет салу өнерінде революция жасаған және бір ғасыр бойы фреска техникасының, стилінің және мазмұнының қалыптасуына ықпал еткен ең маңызды фрескаларды қамтиды.

Сипаттама

Джиотто мен оның командасы шіркеудің барлық ішкі беттерін фрескалармен жапқан, оның ішінде қабырғалар мен төбелерді де. Кеме бөлігінің ұзындығы 20,88 метр, ені 8,41 метр, ал биіктігі 12,65 метр. Апсида аймағы шаршы алаңнан (тереңдігі 4,49 метр, ені 4,31 метр) және бесбұрышты алаңнан (тереңдігі 2,57 метр) тұрады. Ең ірі элемент – Мәсіхтің өмірі мен Құдай ана Мариямның өмірін көрсететін кең көлемді циклдар. Шіркеуге кіретін артқы қабырғада Ұлы Сот суреті бейнеленген. Сондай-ақ, грейзель (монохромды) панельдерінде Керістер мен Ұлылықтар көрсетілген. Ғибадатхана 1303 жылы Жариялау мерекесінде Санта-Мария-делла-Каритаға арналды және 1305 жылы қасиеттендірілді. Джиоттоның фрескалар циклының көп бөлігі Құдай ана Мариямның өміріне бағытталған және оның адамзатты құтқарудағы рөлін жұртқа жеткізеді. 1305 жылғы 25 наурыздағы арнайы салтанатқа Марчетто да Падова мотет жазған. Бұл ғибадатхана Арена Шіркеуі деп те аталады, себебі ол Энрико Скровегни римдік арена орнына сатып алған жерге салынған. Шіркеу салынбас бұрын, бұл жерде бір буын бойы ашық ауада процессиялар мен Құдай ана Мариямға арналған қасиетті көріністер ойналған.

Құрылыс және безендіру

Арена капелласы бай падуандық банкир Энрико Скровегни Джиоттоға тапсырылған. 1300-жылдардың басында Энрико Манфредо Далесманиниден римдік арена тұрған жерді сатып алды. Ол бұл жерде сәнді сарайын және оған іргелес капелласын салдырды. Капелла жобасы екі мақсатты қамтыды: отбасының жеке ораториясы ретінде және өзі мен әйелі үшін жерлеу ескерткіші ретінде қызмет ету. Энрико капелласын безендіруді флоренциялық әйгілі суретші Джиоттоға тапсырды. Джиотто бұрын Ассизи мен Риминидегі францискан монахтары үшін жұмыс істеген, сондай-ақ Падуада біраз уақыт болған, Киелі Антоний базиликасының Сала дель Капитоло және Блаженстволар капелласында жұмыс істеген. XIV ғасырдың бірнеше деректері (Рикобальдо Феррарезе, Франческо да Барберино, 1312–1313 жылдар) Джиоттоның Арена капелласының орнында болғанын куәландырады. Фреска циклінің мерзімін бірнеше құжаттарға сәйкес анықтауға болады: жерді сатып алу 1300 жылдың 6 ақпанында болды; Падуа епископы Оттобоно деи Рацци ғимаратты 1302 жылға дейін (Аквилея патриархатына ауысқан күні) мақұлдады; капелла алғаш рет 1303 жылдың 25 наурызында, Аян күні қасиеттендірілді; 1304 жылдың 1 наурызында Папа Бенедикт XI капеллаға келгендерге кешірім жариялады; бір жыл өткен соң, 1305 жылдың 25 наурызында капелла толық қасиеттендірілді. Осылайша, Джиоттоның жұмысы 1303 жылдың 25 наурызынан 1305 жылдың 25 наурызына дейінгі кезеңге сәйкес келеді. 1267 жылы туған Джиотто Энрико Скровегни капелласында жұмыс істегенде 36-38 жаста болған. Оның шамамен 40 серігі болды, олар капелланы бояу үшін 625 жұмыс күні (гиорната) қажет екенін есептеді. "Жұмыс күні" дегеніміз – әр фресканың гипс кеуіп, "жаңа" (итальян тілінде фреска) болмай тұрып боялған бөлігі. 1305 жылдың қаңтар айында жақын орналасқан Эремитания шіркеуінің монахтары епископқа шағымданып, Скровени бастапқы келісімді бұзғанын мәлімдеді. Скровени жеке ораториясын қоңырау мұнарасы бар шіркеуге айналдырып, Эремитанияның қызметімен бәсекелестік тудырды. Бұдан кейін не болғанын білмейміз, бірақ бұл шағымның нәтижесінде монументалды апсида мен кең трансепт бұзылған болуы мүмкін. Екеуі де Джиотто салған шіркеудің моделінде көрінеді (Соңғы Сот). Апсида Энрико Скровегни өзінің қабірін орналастыруды жоспарлаған жер еді. 1320 жылдан кейінгі фрескалардың болуы Джулиано Пизани ұсынған бұзу гипотезасын қолдайды. Барлық шіркеулердің ішіндегі ең маңызды бөлігі – апсида, онда Энрико мен оның әйелі Жакопина д’Эсте жерленген. Бұл апсида кеңістіктің тарлуын көрсетеді, бұл оның толық емес және үйлесімсіз екенін білдіреді. Триумф аркасының төменгі жиегіне қарағанда, Александрияның Киелі Екатеринасының шағын алтарінің үстінде, Джиоттоның кемелді симметриясы әйел қасиеттілердің бейнесі бар екі медальонмен, Мәсіхтің салтанатты лунетімен және Қияметтен екі эпизодпен (Гетсимания бағындағы дұға және Мәсіхтің жазалануы) бұзылған, бұл жалпы үйлесімсіздік сезімін тудырады. Осы көріністерді салған суретші апсиданың көп бөлігін де салған, ол Джиотто жұмысы аяқталғаннан кейін шамамен жиырма жыл өткен соң капеллада жұмыс істеген белгісіз суретші, "Скровегни хорының шебері" деп аталды. Белгісіз суретшінің басты жұмысы – шіркеудің қабырғаларындағы алты монументалды көрініс, олар Мәриямның жердегі өмірінің соңғы кезеңін бейнелейді. Бұл таңдау Альберто да Падованың ықпалымен жасалған және Джиотто салған иконографиялық бағдарламаға сәйкес келеді.

Қазіргі заман

Шатыр бастапқыда эллипстік ежелгі Рим аренасының қалдықтарының үстіне салынған Scrovegni сарайымен байланысты болды. 1827 жылы сарайды құлатып, оның құнды материалдарын сату және оның орнына екі тұрғын үй салу мақсатында бұзу жоспарланды. Шіркеу 1881 жылы Падуа қаласының муниципалитетіне сатылды, бұл 1880 жылғы 10 мамырдағы қалалық кеңестің тұрғын үйлерді бұзу және шіркеуді қалпына келтіру туралы шешімінен кейін бір жыл өткен соң болды. 2001 жылдың маусым айында, 20 жылдан астам дайындық жұмыстарынан кейін, Мәдениет министрлігінің Орталық Реставрация институты, Падуа қалалық әкімдігімен бірлесіп, Арена шіркеуінің иесі ретінде, Джузеппе Базильдің техникалық жетекшілігімен Джоттоның фрескаларын толыққанды қайта жаңғыртуға кірісті. 2000 жылы сыртқы беттерді нығайту және қалпына келтіру жұмыстары аяқталды, сондай-ақ іргелес "Corpo Tecnologico Attrezzato" (CTA) орнатылды. Осы "жабдықталған технологиялық бөлмеде" келушілер дене ылғалдылығын төмендету және атмосфералық ластанудың тозаңын сүзу үшін он бес минут күтеді. 2002 жылдың наурыз айында шіркеу өз салтанатты күйінде қайта ашылды. Кейбір мәселелер әлі де шешілмей тұр, мысалы, ғимараттың ішкі кеңістігіндегі крипттегі жер асты суларының болуынан туындаған су басу қаупі және 1960 жылдары бастапқы ағаш конструкцияларының орнына орнатылған цементтің ғимараттың тұрақтылығына тигізетін кері әсері.

Ғылыми пікірталастар

Джулиано Пизанидің зерттеулері шіркеу туралы көпке тараған сенімдердің негізсіз екенін көрсетті, соның ішінде Данте Джиоттоға шабыттандырды деген пікір де осылардың қатарында. Дегенмен, фрескалардың жұмақ бөлімінде Дантенің қайтыс болғаннан кейінгі суреті бейнеленген. Тағы бір таласқа түскен мәселе – Джиоттоның теологиялық бағдарламасы Әулие Томас Аквинскийге негізделген деген болжам, ал Пизани оны толығымен Августинге тән деп санайды. Пизани сондай-ақ Энрико Скровегни мүше болған Frati Gaudenti орденінің Джиоттоның фрескалар циклінің мазмұнына әсер еткені туралы пікірге қарсы шықты. Ол Энрико Скровегни иконографиялық бағдарламада пайдақорлыққа қатысты ешқандай мән бермеуді талап еткен деген сенімді де жоққа шығарды. Джулиано Пизани Дантенің Скровегнидің әкесі Регинальдоны "Тозақтың 17-шы әнінде" пайдақор деп айыптауы Джиотто шіркеуді аяқтағаннан кейін бірнеше жыл өткен соң болғанын, сондықтан оны Энрико Скровегнидің теологиялық алаңдаушылығынан туындаған себеп деп қарастыруға болмайды деп атап көрсетті. Пизанидің аргументтері әлі ғалымдар қауымында кеңінен қабылданып қойған жоқ, және шіркеудің құрылуына түрткіс болған жағдайлар мен оның дизайнының себептері жөніндегі пікірталастар жалғасуда. Пизанидің сөзіне қарағанда, Джиотто шіркеудің ішкі бетін Августин теологы, Friar Alberto da Padova жасаған жан-жақты иконографиялық және сәндік жобаға сәйкес суреттеген. Джиотто Friar Alberto-ның кеңесімен пайдаланған дереккөздердің ішінде Псевдо Матай мен Никодимнің апокрифтік Ізгі хабарлары, Якоб де Ворагиннің "Алтын аңызы" (Legenda aurea), сондай-ақ бірнеше иконографиялық егжей-тегжейлер, Псевдо Бонавентураның Иса Мәсіхтің өмірі туралы толғаулары, және көптеген Августин мәтіндері, мысалы, "De doctrina Christiana", "De libero arbitrio", "De Genesi contra Manicheos", "De quantitate animae" және ортағасырлық христиан дәстүріндегі басқа да мәтіндер, соның ішінде "Physiologus" бар. Көптеген зерттеушілер Джиотто теологиялық қателіктер жасады деп санайды. Мысалы, Джиотто ізгіліктер қатарында Ұмітті қайырымдылықтан кейін орналастырды, ал Энрико Скровегнинің пайдақор ретінде бейнеленуіне байланысты, Ашкөздікті зұлымдықтар қатарына енгізбеді. Джулиано Пизани Джиотто Әулие Августинге негізделген және Friar Alberto da Padova жасаған мұқият және ойластырылған теологиялық бағдарламаны ұстанғанын мәлімдейді. Джиоттоның циклында "жоқ" деп есептелген Ашкөздік, шындығында, Қызғанышпен бірге бейнеленген, олар екеуі бірлесіп, кең ауқымды күнәның маңызды бөлігін құрайды. Осы себепті Қызғаныш Қайырымдылық қасиетіне қарсы қойылған, бұл Қайырымдылықтың Қызғанышқа толық қарсы екенін және Қызғаныш күнәсінен құтылу үшін Қайырымдылықтан үйрену қажеттігін көрсетеді. Қайырымдылық Қызғаныштың ақша қабын аяғының астына таптап, ал қарсы қабырғада Қызғаныштың аяқтарының астында қызыл от тұтанады.

Жамандықтар мен ізгіліктердің бір түсті тұлғалары

Қабырғалардың төменгі қабаттарында 14 бейне бар, солтүстік қабырғада кемшіліктер, оңтүстік қабырғада ізгіліктер бейнеленген. Кемшіліктер: Стультиция, Инконстанция, Ира, Иниустиция, Инфиделитас, Инвидия, Десперацио. Ізгіліктер келесідей топтастырылған: төрт негізгі ізгілік: Пруденция, Иустиция, Темперанция, Фортитудо, одан кейін үш теологиялық ізгілік: Фидес, Каритас, Спес. Әрбір ізгілік пен кемшілік айнаға ұқсайтын мармар жиекке енгізілген. Әр бейненің үстінде латын тілінде кемшілік немесе ізгіліктің аты жазылған, бұл бейнелер нені білдіретінін көрсетеді, атап айтқанда, жетінші күн (Исаның тууы мен Соңғы Сот аралығындағы уақыт). Джулиано Пизанидің даулы теориясына сәйкес, ізгіліктер мен кемшіліктер алтардан бастап, қарсы фасадқа (Соңғы Сотқа) қарай оқылады, және бұл рет бұрынғыдай "алдымен кемшіліктер, содан кейін ізгіліктер" емес. Керісінше, ол 1 (Стультиция) (солтүстік қабырға, оң жақтан) 1 (Пруденция) (оңтүстік қабырға, сол жақтан) ізгілігіне, 2 (Инконстанция) (солтүстік қабырға) 2 (Фортитудо) ізгілігіне (оңтүстік жақтан) және т.б. өтеді. Кемшіліктер мен ізгіліктер адамзаттың бақытқа (көкпейілді бақытқа) қадам басуын бейнелейді. Ізгіліктердің көмегімен адамзат кедергілерді (кемшіліктерді) жеңе алады. Бұл – Жоттоның теологы жасаған философиялық-теологиялық жол, ол қасиетті Августиннен шабыттанған. Арена капелласының "Кемшілік-Ізгілік" бөлімі жалпы жобаның негізі болып табылатын философиялық-теологиялық мәнді көрсетеді және бұрын түсініксіз немесе Жоттоның теологиялық білімінің толық еместігінің нәтижесі деп саналған бірнеше мәселені түсіндіруге көмектеседі. Мысалы, Арена капелласында кемшіліктер дәстүрлі жеті өлімдік күнә емес (мақтан, қызғаныш, ашу, жалқаулық, ашкөздік, тойымсыздық және құмарлық), дәстүрлі тәртіпті бейнелемейтін "сәйкес" ізгіліктер де дәстүрлі тәртіпті бейнелемейді, ол төрт "негізгі ізгіліктен" (ақыл-парасат, әділдік, табандылық және ұстамдылық) және үш "теологиялық ізгіліктен" (сенім, үміт және қайырымдылық) тұрады. Құтқарылуға жетелейтін екі түрлі емдік жол ұсынылады. Біріншісі төрт ізгіліктен тұрады және негізгі ізгіліктер ұсынатын қарсы күштер арқылы емдейді. Бұл жолдың бірінші бөлігіндегі мақсат – Әділдік, Иустиция, ол бейбітшілікті мүмкін етеді, соның арқасында жердегі жұмақ пен жердегі бақытқа қол жеткізіледі. Осы бөлімдегі бірінші кемшілік – Стультиция, яғни жақсылық пен жамандықты ажырата алмау. Оның емделуі (қарсы қабырға) – Пруденция, яғни классикалық және теологиялық тұрғыдан "сақтық" емес, "адамгершілік ақыл-парасат" немесе жақсылық пен жамандықты ажырату қабілеті. Көрермен Білім саласында. Одан кейін Инконстанция (солтүстік қабырға) және Фортитудо (оңтүстік қабырға) жұбы келеді. Табандылық (адамгершілік және рухани күш) ерік күшімен Тұрақсыздықтың әдепсіз тербелістерін жеңеді. "Тұрақсыздық" – "тұрақты орынның болмауы", ол ақылсыздық, өзгергіштік және тұрақсыздықтың қоспасы. "Тұрақсыздық" – шарды домалатып, құлауға дайын жас әйел бейнесінде бейнеленген, оның астындағы түрлі-түсті мармар еден "бірлік" ("тұрақтылық") жоқтығын көрсетеді, бұл тұрақсыз сананы сипаттайды. Бұл – Ерік саласы. Үшінші кемшілік – ашу-ыза Темперанциямен (ұстамдылықпен) басылады. Сент-Августин айтқандай, Темперанция – еріктің инстинкттерге тұрақты үстемдігін қамтамасыз ететін және адам құмарлықтарын адалдық шегінде ұстайтын ішкі тепе-теңдік. Бұл құмарлықтардың символы болып табылатын ашу-ызаны жеңуге қажетті емдеу, өйткені ашу-ыза барлық құмарлықтардың ең қауіптісі: ол кенеттен және жойқын, тіпті жақындарына да зиян келтіруі мүмкін, сондықтан адамдар оны қалай басқаруды білуі керек. Бұл ұғым – ежелгі грек және (оның іздерінде) римдік философияның қағидасы, оны Сент-Августин қабылдап, Жоттоның теологы оған жеткізді, Сент-Августин жазбаларының бірнешесін біріктірді. Ақыл-парасат, табандылық және ұстамдылық – әрбір адамның этикалық әрекет аясына жатады және олардың мақсаты әрбір адамның "өзін" емдеу. Этикалық ізгілік іс жүзінде, жеке және әлеуметтік салаларға қатысты іс-әрекеттер мен мінез-құлық арқылы қалыптасады және адамдар арасындағы қарым-қатынастарға әсер етеді. Әділдік және әділетсіздік ұғымдары, Жоттоның Арена капелласындағы орталық "жұп", осы ұғымнан туындайды. Әділдіктің орталық орны сәулеттік "куб" арқылы визуалды түрде көрсетілген, ол әр түрлі бейнелердің үстінен сәл көлбеу өтеді, апсидаға немесе қарсы фасадқа қарай, бірақ Әділдіктің (оңтүстік қабырға) және Әділетсіздіктің (солтүстік қабырға) басынан өтпейді, онда кішкентай куб тік сызықта түсіп, капелланың физикалық жартысын және теологиялық-философиялық тұрғыдан Әділдіктің емдеушілік қызметін көрсетеді, Әділдік Әділетсіздіктің зиянды әсерінен жаны құтқаратынын естен шығармау керек. Осы емдік жолда сәтті қадам басқандар Әділдікке жеткен. Олай болмағандар Әділетсіздікке жеткен. Әділдікке жеткендер жанының емделуін "адамдық" деп атауға болатын емдеуді жасаған, олардың арқасында жердегі бақытқа қол жеткізген. Олар өз емдеуі ретінде "аними медицинасын", яғни негізгі ізгіліктер (ақыл-парасат, табандылық, ұстамдылық, әділдік) ұсынған жанының дәуасын қолданды, адамдар кемшіліктерді жеңе алатын және олардан құтыла алатын моральдық және зиялық ізгіліктер. Содан кейін теологиялық ізгіліктер келеді. Көкпейілдік жұмаққа қол жеткізу үшін құдайлық нұсқау, шындықтың ашылуы қажет, ол адам ақылын жеңіп, басып өтеді, және теологиялық ізгіліктерді іске асыру қажет. "Құдайлық емдеу" жалған сенімдерді (Инфиделитас) қабылдамай, Құдайға (Фидес) сену арқылы басталады. Тек Қайырымдылықтың (Каритас) көмегімен ғана адам өзімшілдік пен қызғанышты (Инвидия) жеңе алады, олар оны көршісіне зұлымдықпен (латынша in videre) қарауға итермелейді, ол да Құдайдың бейнесінде жаратылған. Соңында, Үміт (Спес) көмегімен (дәуасы) Нашарлыққа немесе Жүрексіздікке (Десперацио) қарсы тұруға болады. Үміт – Құдайға сену және Оның сөзіне сену арқылы Құдайдың болашақ игіліктеріне белсенді күту тұрғысынан қарағандағы көзқарас, сондай-ақ Құдайға және барлық адамзатқа деген махаббат арқылы. Пизани осы керемет бағдарламаның көздерін Сент-Августин еңбектеріндегі бірқатар мәтіндерде анықтады. Әр нәрсе басқа нәрсемен толық сәйкес келеді. Бұл – "қарсылықтар терапиясы", негізгі және теологиялық ізгіліктердің реттілігі, және Әділдіктің орталық орны.

Әдебиетте

Джиоттоның "Мейірімділік" картинасы Марсель Прусттың "Өткен нәрселерді еске алу" романында жиі еске алынады. Мырза Сванн ас үй қызын осы картинаға ұқсатады, бұл оның баяндаушымен арасындағы әзілге айналады.