Кіріспе
Кемеде немесе әуе кемесінде бағытталған жүріс-тұрысты қамтамасыз ететін қызметкер – кеменің немесе әуе кемесінің бағытын анықтайтын адам. Навигатордың басты міндеті – кеменің немесе ұшақтың орнын кез келген уақытта білу. Оның міндеттеріне сапарды жоспарлау, кеме капитанына немесе ұшақ командиріне пунктке жетудің шамамен уақытын хабарлау және жолдағы қауіптерден сақтануды қамтамасыз ету кіреді. Навигатор әуе кемесінің немесе кеменің теңіз карталарын, теңіздік жарияланымдарды және навигациялық құралдарды күтіп ұстауға жауапты, сондай-ақ метеорологиялық құралдар мен байланыс жүйелеріне де жауапкершілік жүктеледі. Спутниктік навигацияның енгізілуімен, орнынды дәл анықтауға жұмсалатын күш-жігер едәуір азайды, сондықтан 1990 жылдардан бері бұл салада революциялық өзгерістер болып өтті, дәстүрлі навигациялық тапсырмалар, мысалы, аспандық навигация сияқтылар, азырақ қолданылатын болды. Электрондық жүйелерге толық сенбестен, бірнеше тәуелсіз орналасу әдістерін қолдану навигаторға қателерді анықтауға көмектеседі. Кәсіби теңізшілер дәстүрлі пилоттау және аспандық навигация бойынша біліктілігін сақтап келеді.
A navigator is the person on board a ship or aircraft responsible for its navigation. The navigator's primary responsibility is to be aware of ship or aircraft position at all times. Responsibilities include planning the journey, advising the ship's captain or aircraft commander of estimated timing to destinations while en route, and ensuring hazards are avoided. The navigator is in charge of maintaining the aircraft or ship's nautical charts, nautical publications, and navigational equipment, and they generally have responsibility for meteorological equipment and communications. With the advent of satellite navigation, the effort required to accurately determine one's position has decreased by orders of magnitude, so the entire field has experienced a revolutionary transition since the 1990s with traditional navigation tasks, like performing celestial navigation, being used less frequently. Using multiple independent position fix methods without solely relying on electronic systems subject to failure helps the navigator detect errors. Professional mariners are still proficient in traditional piloting and celestial navigation.
Теңізде жұмыс істегендер
АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі кемедегі навигаторлар, әдетте, су үстіндегі соғыс офицерлері болып табылады, бірақ әуе кемелері мен үлкен палубалық десанттық кемелердегі кеме навигаторы лауазымына тағайындалған және су үстіндегі соғыс офицерлерімен бірдей біліктілік деңгейіне ие әскери-теңіз авиаторлары мен әскери-теңіз ұшқыштары бұл ережеден тыс. АҚШ Жағалау күзеті офицерлері, кемедегі навигаторлар ретінде, әдетте, жоғарыда аталған ӘТК офицерлерімен салыстырылатын біліктілік деңгейіне ие. Квартирмейстерлер навигатордың қатардағы көмекшілері болып табылады және көптеген техникалық навигациялық міндеттерді орындайды. Сауда флоты және теңіз саудасы кемелерінде екінші офицер әдетте (бас) навигатор болып табылады.
Әуе қатынасында
Навигаторларды кейде «әуе навигаторы» немесе «ұшу навигаторы» деп те атайды. Азаматтық авиацияда бұл ескі ұшақтардағы лауазым болды, әдетте 1910 жылдардың соңы мен 1970 жылдар аралығында, онда екі жеке экипаж мүшесі (кейде екі навигациялық экипаж мүшесі) ұшақтың ұшу навигациясына, оның ішінде оның есептеуіне және аспан навигациясына жауапты болды, әсіресе мұхиттар немесе басқа да ерекше белгілері жоқ кең аумақтарда, радио навигациялық құралдары бастапқыда қолжетімді болмаған кезде. Күрделі электрондық әуе навигациялық құралдары мен ғарыштық GPS навигациялық жүйелері пайдаға асырылған кезде, арнайы навигатор лауазымы жойылды және оның функциясын екі лицензиясы бар ұшқыш-навигаторлар, ал кейінірек ұшақтың негізгі ұшқыштары (капитан және FO) иеленді, нәтижесінде коммерциялық рейстердегі әуе экипажының саны одан әрі қысқарды. Қазіргі заманғы электрондық навигациялық жүйелер 1980 жылдардың басында азаматтық авиация навигаторларын қажетсіз етті. АҚШ Әскери-әуе күштерінде навигатордың авиациялық санаты жауынгерлік жүйелер офицерін қосу арқылы толықтырылды, ал АҚШ Әскери-теңіз күштерінде және АҚШ Теңіз жаяу әскерлері корпусында бұрын навигаторлар, тактикалық жүйелер офицерлері немесе әскери-теңіз авиациясының бақылаушылары деп аталған офицерлер 1960 жылдардың ортасынан бері әскери-теңіз ұшу офицерлері ретінде танылады. USAF навигаторлары/жауынгерлік жүйелер офицерлері және USN/USMC әскери-теңіз ұшу офицерлері өздерінің ұшақтарында негізгі миссияны орындауға білікті болуы керек немесе нұсқаушы навигатормен немесе нұсқаушы NFO-мен бірге ұшуы керек, олар өздерінің міндеттеріне қажетті оқытуды қамтамасыз етеді.
Теңіз карталары
Әскери кеменің навигаторы оның теңіз карталарын сатып алу және күтуге жауапты. Теңіз картасы немесе жай ғана "карта" – теңіз немесе авиациялық аймақ және оған іргелес жағалау аймақтарының графикалық бейнесі. Картаның масштабына қарай, судың тереңдігі мен жердің биіктігі, теңіз түбінің табиғи ерекшеліктері, жағалау сызығының егжей-тегжейі, қауіпті кезеңдер, навигациялық көмекші құралдардың (табиғи және жасалған) орналасқан жерлері, толқындар мен ағыстар туралы ақпарат, Жердің магнит өрісінің жергілікті ерекшеліктері, ұшуға шектеу қойылған аймақтар, сондай-ақ порттар, ғимараттар және көпірлер сияқты адам жасаған құрылыстар көрсетіледі. Теңіз карталары теңіз саяхаты үшін аса маңызды құралдар болып табылады; көптеген елдер кемелерді, әсіресе сауда кемелерін оларды міндетті түрде алып жүруге талап етеді. Теңіз карталарын жасау қағазға басылған карталар немесе компьютерлік электрондық навигациялық карталар түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Картада бейнеленген су жолының сипаты үнемі өзгереді, ал ескі немесе түзетілмеген картамен жүзетін теңізші апатқа шақыруы мүмкін. Әрбір навигациялық картаны шығарушы, картаға әсер ететін өзгерістер туралы теңізшілер мен авиаторларды хабардар ету үшін жүйе ұсынады. АҚШ-та карталарды түзету және жаңа басылымдар туралы хабарламалар әртүрлі мемлекеттік органдар арқылы беріледі, сондай-ақ Ұшқыштарға берілетін хабарламалар (NOTAM), Теңізшілерге берілетін хабарламалар, Жергілікті теңізшілерге берілетін хабарламалар, Түзетулердің қорытындысы және Теңізшілерге берілетін радио хабарламалар қолданылады. Радио хабарлары шұғыл түзетулер туралы алдын ала хабарлайды. Түзетулерді қадағалаудың ыңғайлы тәсілі – "карта және басылымдарды түзету журналы" жүйесі. Бұл жүйені пайдалана отырып, навигатор жаңа хабарлама келген кезде портфолиодағы әрбір картаны дереу жаңарта бермейді, керісінше әрбір карта үшін журнал жасайды және осы журналда түзетуді белгілейді. Картаны пайдалану уақыты келгенде, навигатор картаны және карта журналын алып, картада көрсетілген түзетулерді енгізеді. Бұл жүйе әрбір картаның пайдалану алдында дұрыс түзетілуін қамтамасыз етеді. Британдық сауда кемелері Адмиралтействодан апта сайын теңізшілерге берілетін хабарламаларды алады. Түзетулер алынған кезде барлық карталар кеме портфолиосында түзетіледі және NP133A (Адмиралтейство картасын түзету журналы және портфолио тізімі) тіркеледі. Бұл жүйе барлық карталардың түзетіліп, жаңартылуын қамтамасыз етеді. Терең теңіздегі кемеде үш мыңнан астам картасы бар болса, бұл навигатор үшін еңбектеп, көп уақытты қажет ететін міндет болуы мүмкін. Электрондық навигациялық карталарды түзету үшін әртүрлі және алуан түрлі әдістер бар.
Теңіз әдебиеттері
"Теңіздік басылымдар" термині теңіз саласында кемелердің, қайықтардың және осыған ұқсас су көліктерінің қауіпсіз жүзуі үшін, әдетте ұлттық үкіметтер тарапынан жарияланатын басылымдар жиынтығын сипаттау үшін қолданылады. Кез келген теңіздік басылымда сипатталған су жолдары үнемі өзгеріп отырады, ал ескі немесе түзетілмеген басылымдарды пайдаланатын теңізші қиын жағдайға түсуі мүмкін. Әрбір теңіздік басылымдарды шығарушы, картаға әсер ететін өзгерістер туралы теңізшілерге хабарлау жүйесін ұсынады. АҚШ-та түзетулер мен жаңа басылымдар туралы хабарламалар әртүрлі мемлекеттік органдар "Теңізшілерге хабарлама", "Жергілікті теңізшілерге хабарлама", "Түзетулер жинағы" және "Теңізшілерге радио хабарлама" арқылы жеткізіледі. Радио хабарлары шұғыл түзетулер туралы алдын ала ескерту береді. Барлық басылымдардың толық жаңартылуын қамтамасыз ету үшін теңіз карталарына қолданылатын сияқты әдістер қолданылады. Электрондық теңіздік басылымдарды түзетудің әртүрлі және алуан түрлі әдістері бар.
Миссияны және өтуді жоспарлау
Навигатор кеменің өту жоспарларын (немесе Әуе күштері үшін "миссия жоспарларын") жасауға баса назар береді. Миссия немесе өту жоспары – бұл кемеден кемеге қалай өту керектігін, соның ішінде кемеден шығу, аттандыру, сапардың жолдағы бөлігі, жақындау және мекенжайға/бағытқа келуді қамтитын толық, қадамдық сипаттама болып табылады. Әрбір сапар басталар алдында навигатор бүкіл сапардың қалай өрбитінін толыққанды ой-санасында көріп, ойластырып алуы керек. Әуе қатынасы саласында мұндай жаттығу "креслода ұшу" деп аталады. Бұл ой-модельге бағыттарды белгілеу, ауа райын, су деңгейін және ағыстарды болжау кіреді. Сондай-ақ, аэронавигациялық карталарды, теңіздік жарияланымдарды (мысалы, Саяхат нұсқаулықтары мен Жағалау пилоттарын) жаңарту және тексеру, сапар кезінде болатын жағалауға жақындау, тар өткелдер және бағыттардың өзгеруі сияқты болашақ оқиғаларды көру де осы модельге жатады. Бұл ой-модель навигатор үшін қауіпсіз және тиімді сапарға жетудегі прогресті бағалау стандартына айналады және жазбаша өту жоспарында көрінеді. Командалық ортада жұмыс істегенде, өту/миссия жоспары сапар алдындағы жиналыста (Әуе күштері термині бойынша "миссиялық брифинг") навигациялық командаға жеткізілуі керек, осылайша команда мүшелерінің барлығы сапар туралы бірдей түсінікке ие болады. Өтуді жоспарлау процедуралары Халықаралық теңіз ұйымының қаулыларында, ИМО-ға мүше елдердің заңдарында (мысалы, АҚШ Федералды ережелер кодексінің 33-тарауында) және көптеген кәсіби кітаптарда, сондай-ақ USN/USN басылымдарында көрсетілген. Кеменің мөлшері мен түріне байланысты толыққанды өту жоспарындағы элементтердің саны шамамен елуге жетеді, олардың әрқайсысы нақты жағдайға сәйкес қолданылады. Жақсы өту жоспары кеменің жолын қамтитын ең ірі масштабты карталарға сәйкес жол сызығын қамтиды. Навигатор жол сызығы қауіпсіз, тиімді және барлық қолданыстағы заңдар мен ережелерге сәйкес келетініне көз жеткізгенше оны қайта-қайта сызады. Жол аяқталғаннан кейін, оны электрондық навигациялық құралдарға – Электрондық карта дисплейі және ақпараттық жүйеге, карталық графиктерге немесе GPS құрылғысына енгізу жиі кездесетін практикаға айналуда. Сапар басталғаннан кейін кеменің жоспарланған бағыт бойынша қозғалысын қадағалау қажет. Бұл үшін кеменің орнын анықтау үшін стандартты әдістерді қолдану қажет, оларға өлі есептеу, радармен орнын табу, аспандық навигация, пилотаж және электрондық навигация (GPS және навигациялық компьютерлік жабдықтарды пайдалану) жатады. Сондай-ақ, өтуді жоспарлау бағдарламалық жасақтамасы, су тасқыны мен ағын болжаушы құрылғылар, аспандық навигациялық калькуляторлар, отын, май, су және жабдықтарды есептеуге арналған құралдар және басқа да пайдалы қосымшалар қолданылады.
Навигациялық жабдық
Кеме басшысы кеменің навигациялық жабдықтарының техникалық жағдайын сақтауға жауапты. АҚШ Әуе күштерінің навигаторлары ұшу кезінде навигациялық жабдықтағы ақауларды жоюмен айналысады, бірақ жердегі техникалық қызметкерлер аталған ұшақтың навигациялық жүйесін жөндеуге және күтіп ұстауға жауапты. Қайықтар мен кемелер әлемнің барлық көлдері, теңіздері мен мұхиттарында навигация жасау үшін бірнеше Ғаламдық Навигациялық Спутниктік Жүйелерді (GNSS) пайдалана алады. Теңіздік GNSS құрылғыларына суда пайдалы функциялар кіреді, мысалы, "адам теңізге құлап кетті" (MOB) функциясы, ол адамның теңізге құлаған жерін дереу белгілеуге және құтқару жұмыстарын жеңілдетуге мүмкіндік береді. GNSS кеменің автоматты басқару жүйесіне және электрондық навигациялық карталарға NMEA 0183 интерфейсі арқылы қосылуы мүмкін, сондай-ақ GNSS AIS жүйесін қосу арқылы кемелердің қауіпсіздігін арттыра алады.
Ғылыми фантастикада
Навигаторлар көбінесе ғылыми фантастикадағы ғарыш кемесі экипажының құрамына кіреді, кейде оларды "астро" және "навигатор" префикстерінің қосылуынан пайда болған "астрогатор" деп атайды. Оксфорд ағылшын сөздігі үшін ғылыми фантастикаға сілтеме жасайтын сайтқа сәйкес, бұл сөздің ең алғашқы қолданылуы Дэвид Лассердің 1931 жылғы "Ғарышты бағындыру" кітабында кездеседі. Сол сайтта және "Жаңа сөздерді батыл: ғылыми фантастиканың Оксфорд сөздігінде" көрсетілгендей, ол алғаш рет ғылыми фантастикада Стенли Г. Вайнбаумның 1935 жылғы қазан айындағы "Astounding Stories" журналында жарияланған "Күмәнді планета" атты әңгімесінде пайда болды. Роберт А. Хайнлайнның 1953 жылғы "Жұлдызды адам Джонс" романының басты кейіпкері – астрогатор.