Кіріспе

Салқын соғыс дәуірі Америка саясаты. "Байланыстыру" саясаты – АҚШ-тың сыртқы саясатының бір түрі. Оны Ричард Никсон мен Генри Киссинджер 1970 жылдардағы салқын соғыс кезеңіндегі жақындасу саясаты аясында қолдады. Бұл саясаттың мақсаты – үшінші әлем елдеріндегі төңкерістерді шектеу үшін Кеңес Одағын ядролық және экономикалық салалардағы жеңілдіктерге қол жеткізу шартымен ынтымақтастыққа көндіру болды. Кеңес Одағы Ангола азамат соғысы, Мозамбик азамат соғысы және Огаден соғысы сияқты түрлі қақтығыстарға араласты, бірақ үшінші әлем елдерінде көптеген төңкерістер орын алып, бұл саясатты күрделендірді. "Байланыстыру" саясатының негізгі идеясы – саяси және әскери мәселелерді байланыстыру еді. Бұл "А" саласындағы прогресс "Б" саласындағы прогреске тәуелді болатын қатынас құрды. Саясаттың маңызды ерекшелігі – құқықтар мен мүдделерді сақтамау жағдайында жазалау шараларының қолданылуы болды. Бұл жауапты әрекеттің мақсаты – құқық бұзушы мемлекетке халықаралық қатынастардың шектерін көрсету және халықаралық тұрақтылықты бұзуға бағытталған экспансияның қабылданбайтынын түсіндіру еді. Яғни, қақтығыстың өзі халықаралық тәртіпті нығайтуға септігін тигізеді. Никсон-Киссинджердің тәсілі сыртқы және ішкі саясатты байланыстырмады. "Байланыстыру" саясатына қарама-қарсы саясат – кернеуді таңдап алу арқылы жеңілдету. Мұндай жағдайда қару-жарақ бақылау мәселесі шешіліп, шиеленіс азаяды, ал басқа стратегиялық салаларда бұрынғы жағдай сақталады.

Терминнің әртүрлі қолданылуы

"Қосылым" термині ішкі және халықаралық саясатты жасауға қатысты әртүрлі мағыналарда қолданылған. Бұл терминнің нақты мағынасы туралы пікірталас жиі туындайды. Тарихшылар мен ғалымдар "қосылым" терминін әртүрлі жарықтарда көрсетеді. Терминнің кең таралған түсінігі бойынша, қосылым – бұл бір оқиғаны екіншісімен байланыстырып, келіссөздерде ықпал ету немесе қарсы тарапқа қысым көрсету құралы. Марвин Калб пен Бернард Калб қосылымды тағы бір қырынан сипаттайды. Олар оны "[Генри] Киссинджердің билік тепе-теңдігі туралы теорияларының қазіргі қолданысы" деп түсіндіреді. Қосылымның нақты түрлері мәжбүрлеу немесе ынтымақтастық сипатта болуы мүмкін. Олар болашаққа бағытталған, мысалы, уәделер немесе қауіп-қатерлер, сондай-ақ өткен оқиғаларға негізделген, мысалы, сыйлықтар немесе жазалау шаралары болуы мүмкін.

Байланыс саясаты

Байланыс саясатының артында бірнеше теория бар. Бұл теориялардың негізгі айырмашылығы – қатысушы тараптардың мәселелер бойынша ұстанымдары әртүрлі ме, әлде ұқсас па, сонда. Егер тараптар әртүрлі болса, байланыс саясаты үкіметтердің немесе қатысушы тараптардың шешімдерді өзара жеңілдіктерге (trade-offs) бару арқылы қабылдайды деген болжамға негізделген. Байланыс, ойыншылардың бір жағдайдағы ынтымақтастық мінез-құлқының басқа жағдайлардағы ынтымақтастық мүмкіндіктеріне әсер етеді деген сенімі арқылы құрылады. Үкіметтер нақты байланысы жоқ оқиғалар мен мәселелерді байланыстыру арқылы, маңыздырақ мәселелер үшін аз маңызды мәселелерге бас ие беру арқылы саяси және экономикалық жағдайларын жақсарта алады. Ал егер тараптар ұқсас болса, байланыс саясаты ұқсас елдер арасында өзара тиімді алмасудың жиі кездесетініне негізделген. Ұқсас мәселелерде келіссөздер жүргізу күші және екінші елге өзара тиімді нәрсе алатынына сендіру маңыздырақ болады.

Шығуы және орны

Байланыс саясаты суық соғыс кезеңіндегі жағдайдың уысуы (детанция) тұсында маңызды болды. Бұл, негізінен, Шығыс пен Батыс арасындағы қарым-қатынастың шиеленісін азайтуды білдірді. 1971 жылға қарай, жаңадан тағайындалған Кеңес Одағының басшысы Леонид Брежнев АҚШ-тың қарым-қатынасты жақсарту туралы ұсыныстарын қабылдауға дайын болды. Мұның бірнеше себебі болды. 1968 жылы Кеңес Одағы Чехословакия Коммунистік партиясымен келіспеушілікке түсті, олардың басшысы Александр Дубчек сөз бостандығы мен демократияны қолдайтын реформалар жасады.

Никсон-Форд дәуірі (1969-1977)

Ричард Никсон мен Джеральд Фордтың президенттік кезінде өзара байланыс дипломатиясы негізгі сыртқы саяси құрал ретінде қолданылды. Ол ерекше назарды Кеңес Одағына аударды. Никсонның ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджер бұл саясаттың мақсаты – «американдық сыртқы саясатты тым кеңейіп кету мен оқшаулану арасындағы тербелістерден босату және оны ұлттық мүдделердің нақты түсінігіне негіздеу» екенін айтты. 1972 жылы Стратегиялық қаруларды шектеу туралы келіссөздердің (SALT) келісіміне қол қойылғаннан кейін, АҚШ және Кеңес Одағы өзара ұстануға келісті. Келісім шарттары бұлыңғыр болды, бұл Никсон мен Киссинджердің өз әрекеттерін осымен ақтағанын білдірді. Осы әкімшіліктің байланыс саясатының бір бөлігі – кеңес басшыларын олардың жақсы мінез-құлқына ынталандыру және бұрынғы келісімдерге қайшы келу жазасына ұшырату болды. Киссинджер Конгрестің араласуына қарсы болды, өйткені ол сыртқы мәселелерді Конгресте ашық талқылаудан гөрі жасырын шешудің тиімдірек деп есептеді. 1978 жылы Бжезинский SALT II келіссөздерінің дамуын Африкадағы Кеңес Одағының мінез-құлқының өзгеруімен байланыстыруға тырысты. Кеңес Одағы АҚШ-пен бұрынғы қарым-қатынасына қарамастан, Эфиопияда әскери күш құруды бастады. Кеңес Одағының делдалдық әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, Сомали 1977 жылы КСРО-мен барлық байланыстарды және достық шартын үзіп жіберді. 1978 жылдың басына қарай Кеңес Одағы елге 10 мың әскер жіберіп, Африкадағы өзінің қатысуын күшейтті. Тағы бір алаңдаушылық – 1979 жылдың басында Ирандағы шахтың құлауы және Картер әкімшілігінің ондағы американдық тұтқындарды босатуға бейшаралығы болды. Бұл АҚШ саясатына үлкен әсер етті және Бжезинскийдің сөзіне сүйенсек, жаңа қарым-қатынастарды тоқтатуға (détente) әкелді. Бірақ Кеңес Одағы Африкада «бір жақты артықшылық» алғысы келгенде, АҚШ оларды жазалауға ниеттенді.

Кеңес Одағының ішкі істері

АҚШ өз мәселелерін кеңестік ішкі саясатпен байланыстыруға тырысты. 1972 жылы АҚШ пен КСРО арасындағы SALT I келісімі және Негізгі қағидалар туралы келісім ішкі саясатқа қатысты мәселелерді қамтымады. АҚШ Кеңес Одағының ішкі саясатына әсер етуге тырысқанда, кеңес басшылары мұны өздерінің ішкі істеріне араласу және басшылықты әлсірету әрекеті деп қарады.

АҚШ-тың көңілінен шығу

АҚШ кеңестік агрессия мен кеңеюге қарсы күресуге тырысқанда кейбір елдердің сенімін жоғалтты. Мысалы, Эфиопия Огаден соғысының барысындағы оқиғалардан кейін наразылық білдірді. Ангола да идеологиялық бағыттарына байланысты АҚШ қолдауын ала алмағандықтан көңілі қалды. Осының салдарынан, Кеңес Одағының Африкаға араласуының бір себебі осы елдердің шақыруы болды.