Кіріспе

Геосаяси ұғым

"Үшінші әлем" термині "Қышқы соғыс" кезінде НАТО-ға немесе Варшава келісімшартына қосылмаған елдерді анықтау үшін пайда болды. АҚШ, Канада және олардың одақтастары "Бірінші әлемді", ал Кеңес Одағы, Қытай, Куба, Солтүстік Корея, Вьетнам және олардың одақтастары "Екінші әлемді" білдірді. Бұл терминология саяси бөліністерге негізделген Жер бетіндегі елдерді үш топқа кеңінен жіктеудің мүмкіндігін ұсынды. Мағыналар мен контексттердің дамуының күрделі тарихына байланысты Үшінші әлемнің нақты немесе келісілген анықтамасы жоқ. Үшінші әлем елдерінің көпшілігі экономикалық жағынан кедей және индустрияланбаған болғандықтан, дамушы елдерді "үшінші әлем елдері" деп атау қалыптасқан стереотипке айналды. Саяси дискурста Үшінші әлем термині көбінесе дамылмағандықпен байланысты болды. Кейбір Шығыс блогы елдері, мысалы Куба, Үшінші әлем елдері ретінде қарастырылды. Үшінші әлемге әдетте Африка, Латын Америкасы, Океания және Азиядағы көптеген отарлық өткені бар елдер кіреді. Кейде бұл термин Одақтаспау қозғалысына кіретін елдермен синоним ретінде қарастырылды. Рауль Пребиш, Уолтер Родни, Теотонио дос Сантос және басқалар сияқты ойшылдардың тәуелділік теориясында Үшінші әлем әлемдік жүйелік экономикалық бөліністе экономикалық "орталық" құрайтын елдер басымдық танытқан "шөл" елдер ретінде қарастырылды. Демограф, антрополог және тарихшы Альфред Сови француз журналында жарияланған мақаласында халықаралық сауда мен бизнесте аз рөл атқаратын елдерге сілтеме жасай отырып, "үшінші әлем" (tiers monde) терминін енгізді. Оның қолданылуы Франция революциясына дейін және оның кезінде бірінші және екінші дәрежелерді құраған дін қызметкерлері мен дворяндарына қарсы шыққан Францияның қарапайым халқы – үшінші дәрежеге (tiers état) сілтеме жасады (сондықтан "үшінші" үшін қазіргі "трейсінгтің" орнына ескі форма қолданылды). Сови былай деп жазды: "Бұл үшінші әлем, үшінші дәреже сияқты, елеусіз қалдырылып, пайдаланылып, жек көрініп, өзінің мәнін табуды қалайды". Салқын соғыс контекстінде ол капиталистік немесе коммунистік блокпен саяси бейтараптық концепциясын жеткізді. Қарапайым түсіндірмелер осы бейтарап елдерді анықтауға тез әкелді.

Үшінші әлем мен үш әлем

Мао Цзедунның "Үш әлем теориясы" Батыстың үш әлем немесе үшінші әлем туралы теориясынан өзгеше. Мысалы, Батыс теориясында Қытай мен Үндістан тиісінше екінші және үшінші әлемге жатады, ал Маоның теориясында Қытай мен Үндістан екеуі де ол анықтаған қанаушылыққа ұшыраған елдерден тұратын үшінші әлемнің бір бөлігі болып саналады.

Үшінші әлемшілдік

Үшінші әлемшілдік – үшінші әлем елдерінің бірінші әлемнің ықпалына қарсы бірігуді және басқа елдердің ішкі істеріне араласпау принципін қолдайтын саяси қозғалыс. Бұл идеяны жақтап, іске асырған ең белгілі ұйымдар – Қатыспау қозғалысы (NAM) және 77-ші топ. Олар үшінші әлем елдері ғана емес, үшінші әлем мен бірінші және екінші әлемдер арасындағы қарым-қатынас пен дипломатияға негіз болып табылады. Бұл ұғым адам құқықтарын бұзу мен диктатуралардың саяси репрессиясын жамылып жатыр деген сындарға ұшырады. 1990 жылдан бері бұл термин саяси жағынан дұрыс болу үшін қайта қарастырылды. Алғашқыда "үшінші әлем" термині елдің "дамымағандығын" білдірсе, қазір оның орнына "дамушы" термині қолданылады.

Үлкен айырмашылық және үлкен конвергенция

Көп жағдайда Бірінші және Үшінші әлемдер арасында нақты айырмашылық бар. Әлемдік Солтүстік және Оңтүстік туралы сөйлескенде, көбінесе екеуі бірімен-бірі байланысты болады. Адамдар оларды "Үшінші әлем/Оңтүстік" және "Бірінші әлем/Солтүстік" деп атайды, себебі Әлемдік Солтүстік бай және дамыған, ал Оңтүстік – дамымаған және көбінесе кедей. Осы ойлау жолына қарсы тұру үшін кейбір ғалымдар 1980-ші жылдардың соңында басталған әлемдік динамикадағы өзгеріс идеясын ұсынды және оны Ұлы Жұғысу (Ұлы Конвергенция) деп атады. Джек А. Голдстоун және оның әріптестері айтқандай, "ХХ ғасырда Ұлы Айырмашылық Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы кезеңде ең жоғары деңгейге жетті және 1970 жылдардың басына дейін жалғасты, содан кейін екі онжылдық белгісіз құбылулардан кейін, 1980-ші жылдардың соңында Ұлы Жұғысумен алмастырылды, себебі Үшінші әлем елдерінің көпшілігі Бірінші әлем елдеріне қарағанда айтарлықтай жоғары экономикалық өсімді көрсетті". Басқалар Суық соғыс кезеңіндегі жағдайларға оралуды байқады (Маккиннон, 2007; Лукас, 2008), бірақ бұл жолы 1990-2015 жылдар аралығында географияда, әлемдік экономикада және қазіргі және болашақ әлемдік державалар арасындағы қарым-қатынастарда маңызды өзгерістер болды; Бұл Бірінші, Екінші және Үшінші әлем терминдерінің классикалық мағынасын қайта анықтауды қажет етпейді, бірақ қай елдер G7, Еуропалық Одақ, ЭЫДҰ; G20, ОПЕК, N 11, БРИКС, АСЕАН; Африка Одағы және Еуразиялық Одақ сияқты әлемдік державаларға немесе елдер тобына жататынын анықтайды.

Тарих

Көптеген үшінші әлем елдері бұрынғы отарлар болып табылады. Тәуелсіздік алғаннан кейін, осы елдердің көпшілігі, әсіресе кішірек елдер, алғаш рет өз ұлттары мен мемлекеттік институттарын құруға қадам басқанда көптеген қиындықтарға тап болды. Осы ортақ тарихының нәтижесінде, көптеген елдер 20 ғасырдың көп бөлігінде экономикалық жағынан «дамушы» елдер санатында болды, және олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін солай болып қалып отыр. Бұл термин бүгінде қолданылады және әдетте Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымы (OECD) елдерінің деңгейіне жетпеген, даму үдерісіндегі елдерді білдіреді. 1980 жылдары экономист Питер Бауэр «үшінші әлем» терминіне қарама-қарсы анықтама ұсынды. Ол үшінші әлем мәртебесінің берілуі ешқандай тұрақты экономикалық немесе саяси критерийлерге негізделмейтінін, көбінесе кездейсоқ процесс екенін мәлімдеді. Индонезиядан Ауғанстанға дейінгі үшінші әлемге жатқызылатын елдердің үлкен әртүрлілігі экономикалық жағынан кемдеп кеткеннен бастап, дамыған елдерге дейін, саяси жағынан бейтараптықтан кеңестік немесе батыстық бағытқа дейін кең ауқымды болды. АҚШ-тың кейбір аймақтарының үшінші әлем елдеріне ұқсас екендігі туралы да пікірлер айтуға болады. Бауэрдің пікірінше, үшінші әлем елдерінің ортақ белгісі – олардың үкіметтері «Батыстан көмек сұрап, оны алуы», ол бұған қарсы болды. «Үшінші әлем» деген жиынтық термин суық соғыс кезеңінде де шатастыратындықтан сынға ұшырады, себебі ол қамтыған елдердің арасында тұрақты немесе ұжымдық бірлік болған жоқ.

Дамуға көмек

Салқын соғыс кезінде үшінші әлемнің бейтарап елдері бірінші және екінші әлемдер үшін әлеуетті одақтастар ретінде қарастырылды. Сондықтан АҚШ және Кеңес Одағы осы елдерде байланыс орнатуға көп күш жұмсады. Олар стратегиялық тұрғыдан маңызды одақтар құру үшін (мысалы, Вьетнамдағы АҚШ немесе Кубадағы Кеңес Одағы) экономикалық және әскери қолдау көрсетті. В.В. Ростов үшінші әлемнің күресіп жатқан маңызды кезеңі – «серпіліс» екенін айтты, ал кейбіреулердің пікірінше, оны сыртқы көмек арқылы жеңілдетуге болады. «Төрт әлем» жіктемесінің жүйесі де сынға ұшырады, себебі стандарт негізінен әр елдің жалпы ұлттық өніміне бағытталған. Үшінші әлемнің жалпы анықтамасы тарихқа сая келе, салқын соғыс кезінде бейтарап және тәуелсіз болған елдер үшінші әлем елдері ретінде қарастырылды және әдетте олардың жоғары кедейлік деңгейі, ресурстардың жетіспеушілігі және тұрақсыз қаржылық жағдайымен сипатталатын. Алайда, модернизация мен жаһанданудың қарқынды дамуына байланысты, Бразилия, Үндістан және Индонезия сияқты бұрын үшінші әлем елдері деп саналған елдер үлкен экономикалық өсімге қол жеткізді және 21-ғасырда енді кедей елдер ретінде қарастырылмайды. Үшінші әлем елдері арасындағы айырмашылықтар уақыт өте келе артып келеді, сондықтан олардың ортақ саяси құрылымдарына негізделген елдер тобын анықтау және ұйымдастыру үшін үшінші әлемді пайдалану қиын болады, өйткені көптеген елдер осы заманда әртүрлі идеологиялармен өмір сүреді, мысалы, Мексика, Сальвадор және Сингапур, олардың әрқайсысының өзіндік саяси жүйелері бар. Үшінші әлемді жіктеу өкілдіксіз болып табылады, өйткені оның саяси жіктелуі мен экономикалық жүйесі бүгінгі қоғамда қолдануға жарамсыз. Үшінші әлем стандарттарына сәйкес, әлемнің кез келген аймағы мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың төрт түріне жатады және нәтижесінде төрт мүмкін нәтижеге жетеді: преториандық режим, көп билік, жартылай демократия және тұрақты демократия. Алайда, саяси мәдениет ешқашан ережелермен шектелмейді және үшінші әлемнің тұжырымы шектеуге келмейді.