Кіріспе
"Азаттық әлем" – Батыс блогы мен оған жататын елдерді атау үшін, негізінен 1945 жылдан 1991 жылға дейінгі Суық соғыс кезеңінде қолданылған үгіт-насихат термині. Бұл термин жалпы алғанда барлық либералды демократияларды білдіреді, социалистік мемлекеттер сияқты авторитарлық режимдерден өзгеше. Дәстүрлі түрде бұл термин АҚШ, Еуропалық Одақ және НАТО-мен одақтас және олармен бірлескен елдерге қатысты қолданылып келген. "Азаттық әлемнің жетекшісі" деген сөз тіркесі символдық және моральдық лидерлікті білдіру үшін пайдаланылды, көбінесе Суық соғыс кезінде АҚШ Президенті туралы айтылғанда қолданылды.
The Free World is a propaganda term, primarily used during the Cold War from 1945 to 1991, to refer to the Western Bloc and aligned countries. The term refers more broadly to all liberal democracies collectively, as opposed to authoritarian regimes such as socialist states. It has traditionally primarily been used to refer to the countries allied and aligned with the United States, the European Union and NATO. The term "leader of the free world" has been used to imply a symbolic and moral leadership, and was mostly used during the Cold War in reference to the President of the United States.
Шығу тегі
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас мемлекеттер өздерін Остік державалардың қанаушылдығы мен фашизміне қарсы тұрғандықтан "бостандыққа" ие деп санады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін "Суық соғыс" тұжырымдамасында "еркін әлем" тек антисоветтік мемлекеттерді, әсіресе демократиялық сайлау жолымен таңдалған, сөз бостандығы, еркін баспасөз, жиналыс бостандығы және бірігу бостандығы бар мемлекеттерді қамтыды. Суық соғыс кезінде көптеген бейтарап елдер, үшінші әлемге жататын немесе АҚШ пен КСРО-мен формалды одақтас емес елдер, АҚШ-тың "еркін әлемге" жетекшілік ету туралы талабын артық көріп, заңсыз деп есептеді. "Еркін әлем" терминінің саяси маңызы бар термин ретінде алғаш рет қолданылуының бірі Франк Капраның Екінші дүниежүзілік соғысқа арналған үгіт фильмдері сериясы "Why We Fight" ("Неліктен соғысамыз") ішінде кездеседі. Осы серияның бірінші фильмі "Соғысқа дейін" ("Prelude to War") фильмінде "еркін әлем" ақ планета ретінде бейнеленеді, ол "құлдар әлемі" деп аталатын қара планетамен тікелей қарама-қарсы қойылады. Фильмде еркін әлем АҚШ және Батыс Еуропаның жетекшілігімен Батыс жарты шар ретінде, ал құлдар әлемі – нацистік Германия, фашистік Италия және Жапон империясының үстемдігіндегі Шығыс жарты шар ретінде көрсетіледі.
XXI ғасырдағы қолданысы
"Азатты әлем" терминінің бастауы "Қырық жылдық соғыс" дәуірінде болғанымен, бұл тіркес "Қырық жылдық соғыс" аяқталғаннан кейін де, және терроризмге қарсы жаһандық соғыс кезінде де қолданылып келеді. Сэмюэл П. Хантингтон бұл термин халықаралық қауымдастық ұғымымен ысталғанын айтты, ол "АҚШ және басқа да Батыс елдерінің мүдделерін көрсететін іс-әрекеттерге жаһандық қолдау беру үшін эвфемизм ретінде қолданылатын жиынды атауға айналды" деді.
Еуропалық Одақ
2010 жылдың 6 мамырында Еуропалық парламенттің пленарлық отырысында сөз сөйлеген АҚШ-тың сол кездегі вице-президенті Джо Байден Брюсселдің "еркін әлемнің астанасы" деген атаққа "негіздік құқығы" бар екенін, бұл атақ әдетте Вашингтонға тиесілі екенін айтты. Ол Брюсселдің "1000 жылдық тарихы бар ұлы қала, Бельгияның астанасы, Еуропалық Одақтың көптеген институтының орналасқан жері және НАТО альянсының бас кеңсесі" екенін қосты.
Германия
Time журналы Германия канцлері Ангела Меркельді 2015 жылдың «Жыл адамы» деп жариялағанда, оны «Еуропаның ең күшті көшбасшысы» деп атады, ал мұқабасында «Еркін әлемнің канцлері» деген тақырып болды. 2016 жылдың қарашасында Дональд Трамп АҚШ президенті болып сайланғаннан кейін, The New York Times газеті Меркельді «Либералды Батыстың соңғы қорғаушысы» деп сипаттады, ал көптеген сарапшылар оны «еркін әлемнің келесі көшбасшысы» деп атады. Меркель өзі бұл сипаттаманы қабылдамады. James Rubin Politico сайтында жариялаған мақаласында Меркель мен Трамптың Ақ үйінде өткен кездесуі туралы жазды. Неміс сарапшылары Меркельдің пікірін қолдады, ал ХДС саясаткері Фридрих Мерц неміс канцлерінің «еркін әлемнің көшбасшысы» бола алмайтынын айтты. 2017 жылдың сәуір айында жазушы James Kirchick Германиядағы сайлаудың маңыздылығын атап өтті («еркін әлемнің болашағы» осы сайлауға байланысты еді), себебі Америка «Трампты сайлау арқылы еркін әлемнің көшбасшысы ретіндегі дәстүрлі рөлінен бас тартты, Ұлыбритания Еуропалық Одақтан шығу туралы референдумнан кейін ішкі саясатқа ден қойды, ал Франция да әдетте біржақты саясат ұстанады және қазір тәжірибесі аз президентке ие»; ол Меркельді «еркін әлемнің көшбасшысынан кем емес, бірақ кез келген елдің көшбасшысынан артық» деп атады. Дональд Трамп НАТО серіктестеріне берілетін жаңартылған кепілдіктерге және Париж климаттық келісіміне күмән келтіргеннен кейін, Американың еркін әлемнің көшбасшысы рөлінен бас тартуы туралы пікірлер жиі айтылды немесе күшейді. The New York Times газетінде жазған Jagoda Marinić «Барак Обама «еркін әлемнің көшбасшысы» деген лауазымды Меркель ханымға (Трампқа емес) беріп жіберді және көптеген немістер осы жаңа жауапкершіліктен қуат алды» деп атап өтті, сондай-ақ Германия «авторитарлыққа бет бұрып бара жатқан әлемде либералды демократияны қорғаудағы өз рөлін түсіне бастады» деді. АҚШ және Еуропа сарапшылары «еркін әлемнің көшбасшысы» деген атауға келіспеді: кейбіреулері «еркін әлемнің» жалғыз көшбасшысы жоқ деді, ал басқалары Меркельдің «еркін әлемнің көшбасшысы» және либералды құндылықтардың жақтаушысы болып қалатынына күмән келтірді. 2017 жылдың қыркүйегінде Германиядағы сайлаудан кейін Меркельдің беделі туралы сұраққа жауап берген АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон Меркельді «еркін әлемдегі ең маңызды көшбасшы» деп атады. Бірақ, Меркельдің партиясы 2017 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырап, үкімет құру кешіктірілгеннен кейін, Меркельдің еркін әлемнің нақты көшбасшысы екендігі туралы пікір «әдемі әңгіме» деп еске алынды, бұл құбылыс бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен таралды және оған күмән туды. Меркель канцлер лауазымынан кеткен кезде Хиллари Клинтон «Ол Еуропаны қиын кезеңдерде нығайып, батылдықпен басқарды және төрт жыл бойы еркін әлемнің көшбасшысы болды» деп жазды.
German commentators agreed with Merkel's assessment, and Friedrich Merz, a CDU politician, said that a German chancellor could never be "leader of the free world". In April 2017, columnist James Kirchick stressed the importance of the German elections (on which "the future of the free world" depended) since America had "abdicated its traditional role as leader of the free world by electing Trump, the United Kingdom was turning inward after the referendum decision to leave the European Union, and France was also traditionally unilateralist and now had an inexperienced president"; he called Merkel "something less than leader of the free world but something greater than the leader of just another random country". References to America's abdication of its role as leader of the free world continued or increased after Donald Trump questioned the unconditional defence of NATO partners and the Paris climate accord. Jagoda Marinić, writing for The New York Times, noted that "Barack Obama all but literally passed on the mantle of 'leader of the free world' to Ms. Merkel (and not Mr. Trump), and most Germans feel empowered by that new responsibility" and that Germany "is coming to understand its role in standing up for liberal democracy in a world turning more and more authoritarian." Other commentators—in the United States and Europe—rejected the appellation "Leader of the Free World": some argued that there is no single leader of the 'free world'; others queried whether Merkel remained the "leader of the free world" and the champion of liberal values. Questioned about Merkel's standing following her performance in the German elections in September 2017, former US Secretary of State Hillary Clinton opined that Merkel was "the most important leader in the free world". However, after Merkel's party suffered losses in the 2017 election and there were delays in forming a government, the claim that Merkel is the true leader of the free world was referred to as a "joke", described as a media phenomenon, and otherwise called into question. When Merkel retired as Chancellor, Hillary Clinton wrote that "she led Europe through difficult times with steadiness and bravery, and for four long years, she was the leader of the free world."