Кіріспе

Сателлит мемлекет немесе тәуелді мемлекет – формальды түрде тәуелсіз, бірақ басқа мемлекеттің саяси, экономикалық және әскери ықпалында немесе бақылауында болатын ел. Бұл термин, үлкен планетаның айналасында айналатын кіші айлар сияқты, үлкен объектіні айналатын планеталық объектілерге аналогия жасау арқылы туындаған. Ол негізінен Суық соғыс кезінде Варшава шартының Орталық және Шығыс Еуропалық мүше мемлекеттеріне, сондай-ақ 1924-1990 жылдар аралығында Моңғолия мен Тываға қатысты қолданылды. Олардың барлығы экономикалық, мәдени және саяси тұрғыдан Кеңес Одағының үстемдігінде болды. Бастысы, Орталық және Шығыс Еуропа немесе Азиядағы Кеңес Одағының бақылауындағы мемлекеттерге қатысты болғанымен, кейбір жағдайларда бұл термин Солтүстік Корея (әсіресе 1950-1953 жылдардағы Корея соғысы кезінде), Куба (әсіресе 1972 жылы Comecon-ға қосылғаннан кейін) және Оңтүстік Вьетнам (әсіресе Вьетнам соғысы кезінде) сияқты Американың ықпал ету аймағындағы кейбір елдерге де қолданылды. Батыс елдері бұл терминді көбінесе Совет Одағының орбитасындағы мемлекеттерге ғана қолданды. Кеңес Одағында бұл термин нацистік Германия, фашистік Италия және Жапон империясының орбитасындағы мемлекеттерге қатысты, ал Батыста оларға әдетте «клиенттік мемлекеттер» деп аталатын. Оксфорд ағылшын сөздігі «сателлит мемлекет» фразасын 1916 жылға дейін жетеді. Соғыс немесе саяси шиеленіс кезінде сателлит мемлекеттер кейде жау мемлекет пен сателлиттерді бақылайтын елдің арасында буферлік аймақ қызметін атқарды.

Терминнің суық соғыстан кейінгі қолданылуы

Кейбір сарапшылар АҚШ-тың Балқан, Таяу Шығыс және басқа да аймақтардағы әскери және дипломатиялық араласуы Американың сателлит мемлекеттерін құруына немесе қазірдің өзінде сондай нәтижеге әкелген болуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Уильям Пфафф АҚШ-тың Ирактағы тұрақты қатысуы "Иракты Американың сателлит мемлекетіне айналдырады" деп ескертті. Бұл термин бұрын Ливан мен Сирия арақатынастарын сипаттау үшін де қолданылған, себебі Сирия Ливанның саяси істеріне араласып жатыр деген айыптаулар болған. Сонымен қатар, Эсватини және Лесото екеуі де Оңтүстік Африканың сателлиттері деп сипатталған. Еуропада Беларусь Ресей Федерациясының сателлит мемлекеті ретінде танылған.