Кіріспе
Сателлит мемлекет немесе тәуелді мемлекет – формальды түрде тәуелсіз, бірақ басқа мемлекеттің саяси, экономикалық және әскери ықпалында немесе бақылауында болатын ел. Бұл термин, үлкен планетаның айналасында айналатын кіші айлар сияқты, үлкен объектіні айналатын планеталық объектілерге аналогия жасау арқылы туындаған. Ол негізінен Суық соғыс кезінде Варшава шартының Орталық және Шығыс Еуропалық мүше мемлекеттеріне, сондай-ақ 1924-1990 жылдар аралығында Моңғолия мен Тываға қатысты қолданылды. Олардың барлығы экономикалық, мәдени және саяси тұрғыдан Кеңес Одағының үстемдігінде болды. Бастысы, Орталық және Шығыс Еуропа немесе Азиядағы Кеңес Одағының бақылауындағы мемлекеттерге қатысты болғанымен, кейбір жағдайларда бұл термин Солтүстік Корея (әсіресе 1950-1953 жылдардағы Корея соғысы кезінде), Куба (әсіресе 1972 жылы Comecon-ға қосылғаннан кейін) және Оңтүстік Вьетнам (әсіресе Вьетнам соғысы кезінде) сияқты Американың ықпал ету аймағындағы кейбір елдерге де қолданылды. Батыс елдері бұл терминді көбінесе Совет Одағының орбитасындағы мемлекеттерге ғана қолданды. Кеңес Одағында бұл термин нацистік Германия, фашистік Италия және Жапон империясының орбитасындағы мемлекеттерге қатысты, ал Батыста оларға әдетте «клиенттік мемлекеттер» деп аталатын. Оксфорд ағылшын сөздігі «сателлит мемлекет» фразасын 1916 жылға дейін жетеді. Соғыс немесе саяси шиеленіс кезінде сателлит мемлекеттер кейде жау мемлекет пен сателлиттерді бақылайтын елдің арасында буферлік аймақ қызметін атқарды.
A satellite state or dependent state is a country that is formally independent but under heavy political, economic, and military influence or control from another country. The term was coined by analogy to planetary objects orbiting a larger object, such as smaller moons revolving around larger planets, and is used mainly to refer to Central and Eastern European member states of the Warsaw Pact during the Cold War, as well as to Mongolia and Tuva between 1924 and 1990, all of which were economically, culturally, and politically dominated by the Soviet Union. While primarily referring to the Soviet controlled states in the Central and Eastern Europe or Asia, in some contexts the term also refers to other countries under Soviet hegemony during the Cold War, such as North Korea (especially in the years surrounding the Korean War of 1950–1953), Cuba (particularly after it joined the Comecon in 1972), and some countries in the American sphere of influence, such as South Vietnam (particularly during the Vietnam War). In Western usage, the term has seldom been applied to states other than those in the Soviet orbit. In Soviet usage, the term applied to states in the orbit of Nazi Germany, Fascist Italy, and Imperial Japan, whereas in the West the term to refer to those has typically been client states. The Oxford English Dictionary traces the phrase satellite state in English back as early as 1916. In times of war or political tension, satellite states sometimes served as buffers between an enemy country and the nation exerting control over the satellites.
Терминнің суық соғыстан кейінгі қолданылуы
Кейбір сарапшылар АҚШ-тың Балқан, Таяу Шығыс және басқа да аймақтардағы әскери және дипломатиялық араласуы Американың сателлит мемлекеттерін құруына немесе қазірдің өзінде сондай нәтижеге әкелген болуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. Уильям Пфафф АҚШ-тың Ирактағы тұрақты қатысуы "Иракты Американың сателлит мемлекетіне айналдырады" деп ескертті. Бұл термин бұрын Ливан мен Сирия арақатынастарын сипаттау үшін де қолданылған, себебі Сирия Ливанның саяси істеріне араласып жатыр деген айыптаулар болған. Сонымен қатар, Эсватини және Лесото екеуі де Оңтүстік Африканың сателлиттері деп сипатталған. Еуропада Беларусь Ресей Федерациясының сателлит мемлекеті ретінде танылған.