Кіріспе
Неміс миссионері және зерттеушісі Иоганн Людвиг Крапф (11 қаңтар 1810 - 26 қараша 1881) Шығыс Африкадағы неміс миссионері, сондай-ақ зерттеуші, тіл білгісі және саяхатшы болды. Крапф Иоганнес Ребманмен бірге Шығыс Африканы зерттеуде маңызды рөл атқарды. Олар Кения тауының етегінде және Килиманджарода мекендеген акамба тайпасының көмегімен бұл тауларды көрген алғашқы еуропалықтар еді. Людвиг Крапф 1849 және 1850 жылдары камба халқының отаны – Укаманиге сапар жасады. Ол Жаңа Ғимаратты камба тіліне сәтті аударды. Крапф сонымен қатар Шығыс Африка жағалауын, әсіресе Момбасаны зерттеуде де маңызды рөл атқарды.
Johann Ludwig Krapf (11 January 1810 – 26 November 1881) was a German missionary in East Africa, as well as an explorer, linguist, and traveler. Krapf played an important role in exploring East Africa with Johannes Rebmann. They were the first Europeans to see Mount Kenya with the help of Akamba who dwelled at its slopes and Kilimanjaro. Ludwig Krapf visited Ukambani, the homeland of the Kamba people, in 1849 and again in 1850. He successfully translated the New Testament to the Kamba language. Krapf also played a key role in exploring the East African coastline, especially in Mombasa.
Ерте өмір
Крапф Германияның оңтүстік-батысындағы шаруа отбасында, лютеран дінінде дүниеге келді. Оқушы кезінен бастап-ақ ол тілдерге қабілетті екенін байқады. Алғашқыда латын, грек, француз және итальян тілдерін оқыды. Өмірі бойы тағы да көп тіл үйренді. Мектепті бітірген соң 17 жасында Базель миссионерлік семинариясына түсті, бірақ миссионерлік шақыруына күмәнданып, оқуын жалғастырмады. Ол Тюбинген университетінде теологияны оқып, 1834 жылы тәмамлады. Ауылдық пастордың көмекшісі болып жұмыс істегенде Базель миссионері Питер Фьеллстедтпен танысты, ол оны миссионерлік қызметіне қайта оралуға ынталандырды.
Эфиопия
1836 жылы ол Англикан шіркеуінің миссионерлік қоғамы (CMS) тарапынан Эфиопиядағы жұмысына қатысуға шақырылды. Базель миссиясы оны англикандарға жіберді және 1837 жылдан 1842 жылға дейін ол осы ежелгі христиан елінде жұмыс істеді. Ол ежелгі Геез және таулы аймақтағы амхар тілдерін үйреніп, өзінің жұмысына дайындық жасады. Таджураға қонғаннан кейін Крапф Шеваға сауда жолымен сапарлады, онда ол билеушісі Меридазмах Сале Селассиеге өзін таныстырды, содан кейін Меридазмахпен бірге Оңтүстік Шевадағы әскери науқанға қатысты. Крапфтың пьетцизмдегі тәжірибесі дәстүрлі эфиопиялық христиандықты, әсіресе қасиеттілерге, литургияға және енді қолданылмайтын Геез тіліне олардың берген назарын түсінуге және бағалауға көп көмектеспеді. 1842 жылы Шеуадан шыққанда, ол Дебре Табор шайқасының салдарынан Гондарға баратын жолын таба алмады, Воло Оромо тайпасының басшысы Адара Бильдің сарайына қайта оралды, ол оны тонады. Крапф қызметшілерімен бірге қашып құтылуға үміттенді және жергілікті тұрғындардың тартымдылығымен Масаваға жетті. Осылайша ол Оңтүстік Эфиопиядағы Оромо халқына қызығушылық танытты, сол кезде олар Галла деп белгілі болды және көбінесе дәстүрлі дінді ұстанды. Ол олардың тілін үйреніп, Жаңа Өсиеттің бір бөлігін оған аударуды бастады. 1842 жылы Крапф эфиопия тілдерін зерттеуі үшін Тюбинген университетінен докторлық диплом алды, сонымен қатар Эфиопиядан барлық батыс миссионерлерінің қуылғанына куә болды, бұл оның жұмысын тоқтатты. Өзінің әріптесі Карл Вильгельм Изенбергпен бірлесіп, ол 1843 жылы Эфиопиядағы уақыты туралы естеліктер жинағын жариялады. Ол Абу Румидің амхар тіліне аударған Киелі кітаптарын BFBS үшін қайта қарады.
Қырғызстан
Крапф Египеттің Александрия қаласында тұрмысқа шығып, содан кейін Шығыс Африкаға аттанды, қазіргі Кения жағалауынан Оромо халқына жетуді үміттенеді. Шығыс Африка жағалауының көп бөлігі сол кезде Занзибар сұлтанатының құрамында болды. Сұлтан Саид Саид оған Момбаса қаласында миссионерлік станция ашуға рұқсат берді. Крапф жергілікті миджикенда тайпаларының тілдерін, сондай-ақ Шығыс Африканың жалпы тілі – суахили тілін үйренуден бастады. Момбасаға келгеннен кейін көп ұзамай оның әйелі мен кішкентай қызы безгекке шалдығып, қайтыс болды. 1846 жылы оған CMS қызметінде болған тағы бір оңтүстік-батыс неміс лютеран дін өкілі Иоганнес Ребман қосылды. Крапф пен Ребман Шығыс Африканың ішкі аймандарын зерттеуге шықты және Килиманджаро мен Кения тауларының қармен жабылған шыңдарын көрген алғашқы еуропалықтар болды.
Крапфтың мұрасы
Кенияның Англикан шіркеуі оны өзінің негізін қалаушысы деп санайды. Тіл білімі мамандары оның еңбектерін пайдаланады, өйткені ол Гиз, Амхар, Оромо, Свахили, Камба, Миджикенда және Масаи тілдері сияқты алуан түрлі тілдерді зерттеген. Оның Нью-Рабайдағы үйі қазір Кенияның Ұлттық мұражайларының бірі – Рабай мұражайының бөлігі болып табылады. Найробидегі Германия елшілігінің ғимараты "Людвиг Крапф үйі" деп аталады. Оның туған қаласы Тюбингеннің Дерендинген ауданында оның атымен аталатын бастауыш мектеп бар.
Кітаптар тізімі (таңдауы)
• Галла тілінің сөздігі, Лондон, 1842 ж. • Шығыс Африканың алты тілінің сөздігі. Ксуахили, Киника, Кикамба, Кипокомо, Кихиау, Кигалла, Тюбинген, 1850 ж. • Ксуахели тілінің негіздері, әсіресе Киника диалектісіне қатысты, Тюбинген, 1850 ж. • Шығыс Африкаға саяхат, 1837–1855 жылдары жасалған. Штутгарт, Стро, 1858 жылғы басылымның өзгеріссіз қайта басылымы. Вернер Раупптың кіріспесімен, Мюнстер, Берлин, 1994 ж. (= Африкалық саяхаттар, 2-том). • Ескі өсиет кітаптары. Амар тіліне аударма, 3 томдық, Лондон, 1871–73 жж. • Суахили тілінің сөздігі, Лондон, 1882 ж.
Ақпарат көздері және қосымша оқу
Эбер, Йохен: Иоганн Людвиг Крапф: Шығыс Африкадағы швабтық пионер. 2006 жыл.
Гютль, Клеменс. Иоганн Людвиг Крапф: "Дереденга миссионері" – пиетистік идеал мен африкалық шындық арасында (Миссиондық ғылым мен мәдени-таралық теологияға арналған үлестер, Bd. 17). Гамбург, 2001 жыл.
Гютль, Клеменс. Иоганн Людвиг Крапфтың "Шығыс Африкадағы құл саудасы туралы естеліктері" – 1853 жылғы жарияланбаған құжат. Клеменс Гютльтің кіріспесімен (Beiträge zur Afrikanistik, vol. 73), Вена, 2002 жыл.
Кретцман, Пол Э. (күні көрсетілмеген, авторы 1883–1955) Джон Людвиг Крапф: Солтүстік-Шығыс Африканы зерттеген миссионер. Колумбус, Огайо: Кітаптар жөніндегі мәселелер.
Раупп, Вернер: Гелебтер Глауб. Метцинген/Вюртемберг, 1993 жыл, 278–287 беттер: "Иоганн Людвиг Крапф – Шығыс Африка миссиясының бастамашысы".
Раупп, Вернер: Иоганн Людвиг Крапф. Миссионер, зерттеуші және тіл білімі маманы (1810–1881). Баден-Вюртембергтік өмір суреттері, 22 том. Герхард Таддей және Райнер Брюнингтің редакциясымен, Штутгарт, 2007 жыл, 182–226 беттер.
Раупп, Вернер: Иоганн Людвиг Крапф, "Дерединга миссионері". "Хин унд вег". Тюбингеннің бүкіл әлемдегі өкілдігі. Карльхайнц Вигманның редакциясымен, Тюбинген, 2007 жыл (Тюбингер каталогтары, 77), (90)–99 беттер.
Раупп, Вернер: "Құдай патшалығының таңы". Tübinger Blätter, 96 (2010), 70–73 беттер.
Gütl, Clemens. Johann Ludwig Krapf "Do' Missionar vo' Deradenga" zwischen pietistischem Ideal und afrikanischer Realität (Beiträge zur Missionswissenschaft und interkulturellen Theologie, Bd. 17). Hamburg 2001. Gütl, Clemens. Johann Ludwig Krapf's "Memoir on the East African Slave Trade" Ein unveröffentlichtes Dokument aus dem Jahr 1853. With introduction edited by Clemens Gütl (Beiträge zur Afrikanistik, vol. 73), Wien 2002. Kretzmann, Paul E. (no date, author 1883–1955) John Ludwig Krapf: The Explorer Missionary of Northeastern Africa. Columbus, Ohio: The Book Concern. Raupp, Werner: Gelebter Glaube. Metzingen/Württemberg 1993, pp. 278–287: "Johann Ludwig Krapf Bahnbrecher der ostafrikanischen Mission". Raupp, Werner: Johann Ludwig Krapf. Missionar, Forschungsreisender und Sprachforscher (1810–1881). In: Lebensbilder aus Baden Württemberg, vol. 22. Ed. by Gerhard Taddey and Rainer Brüning, Stuttgart 2007, pp. 182–226. Raupp, Werner: Johann Ludwig Krapf, "dr Missionar vo Deradinga". In: Hin und weg. Tübingen in aller Welt. Ed. by Karlheinz Wiegmann. Tübingen 2007 (Tübinger Kataloge, 77), S. (90) 99. Raupp, Werner: Morgenroth des Reiches Gottes. In: Tübinger Blätter 96 (2010), pp. 70–73.