Кіріспе

Уганда шіркеуі – Англикан қауымдастығының мүше провинциясы. Қазіргі уақытта Уганда шіркеуін құрайтын 37 епархия бар, олардың әрқайсысын епископ басқарады. Әр епархия архиекондықтарға бөлінеді, олардың әрқайсысын архиекон атанған аға діни қызметкер басқарады. Архиекондықтар өз кезегінде приходтарға бөлінеді, олардың басшысы – приход діни қызметкері. Приходтар кіші приходтарға бөлінеді, олардың басшылары – жаттықтырушылар. 2014 жылғы халық санауы бойынша, Уганда халқының 32 пайызы немесе 10 941 268 адам өздерін шіркеумен байланысты деп есептейді, бұл 2002 жылғы халық санауындағы 36,7 пайызбен салыстырғанда азайған. 2016 жылы Кембридж университетінің баспасында жарияланған «Англикандық зерттеулер журналында» жарияланған, тәуелсіз сарапшылар қараған зерттеуге сәйкес, Уганда шіркеуінің 8 миллионнан астам мүшесі және шамамен 795 000 белсенді крещение алған мүшесі бар.

Алғашқы дамуы (1877-1897)

Шерголд Смит пен Чиркесі Миссионерлік қоғамының (CMS) К.Т.Уилсон 1877 жылы маусымда Угандаға келген алғашқы еуропалық англикан миссионерлері болды. Олар кейіннен келгендермен бірге қазіргі Кампалаға жақын Буганда Кабакасының сарайында орналасты. Кабака Мутеза I қатыгездігімен танымал болды және әр топты қолдаған күштердің ықпалын теңестіру үшін англикан, рим-католиктер мен мұсылмандардың арасындағы бәсекелестікті пайдаланды. Оның орнын баскан Кабака Мванга II миссионерлерді қуғынға салыстырып, христиан дініне өткендерді азаптау немесе өлім жазасымен қорқытып, дінінен бас тартуға мәжбүрледі. 1885 жылы үш англикандық угандалық өлтірілді, ал Шығыс Экваторлық Африка провинциясының архиепискобы Джеймс Ханнингтон және оның серіктері Кабаканың бұйрығымен тұтқындалып, ұсталып, кейін өлім жазасына кесілді. Жозеф Мукаса, рим-католик діни қызметкері және Буганда сарайының лауазымды тұлғасы, осы әрекетті айыптап, тұтқындалып, басы кесілді. Бұл 1886-1887 жылдар аралығында англикандықтар мен рим-католиктерге қарсы ірі қудалаулар мен өлтірулердің бастауы болды. Сол кезде қаза тапқандар Уганда шейіттері ретінде танылды. Бұл оқиға Британдық Шығыс Африка компаниясының араласуына әкелді, ол христиандық және мұсылмандық топтардың Мванга II-ге қарсы көтерілісін қолдады. 1888 жылы Мванга II тақтан құлатылып, орнына оның жартылай бауыры Кивева келді. Кивеваның өзі мұсылмандық топтардың араласуымен құлатылып, орнына оның мұсылман бауыры Калема тағайындалды. Британдық күштер Калеманы тақтан бас тартуға мәжбүр етіп, 1894 жылы Уганданың британдық протекторат мәртебесін алған Мванга II-ге тақты қайтарды. Осы оқиғалар Угандадағы англикан шіркеуінің ұзақ мерзімді дамуына кепілдік берді.

Уганда епархиясы (18971961)

Альфред Роберт Такер 1890 жылы Шығыс Экваторлық Африканың үшінші епископы тағайындалды, ал 1899 жылы Уганда епархиясы құрылып, Такер Уганданың алғашқы епископы болды. 1893 жылы алғашқы угандалықтар дін қызметкерлері ретінде тағайындалды және Буганда Ұлы көлдер аймағында жаңарушылықты тарату орталығы ретінде бекітілді. Сол кезеңдегі ең танымал жергілікті англикандардың бірі – Аполло Кивебулая, ол Конгоның шығысындағы пигмейлер арасындағы қызметі үшін «Пигмейлерге елші» деп аталды. Угандадағы англикандық өсім 20 ғасырдың басында гүлденді, ал англикан шіркеуінің ең маңызды үлесі білім беру саласында болды. Алғашқы бастауыш мектептер 1890 жылдары ашылды. 1913 жылы Муконода епископ Такер атындағы діни колледж құрылды, ол кейіннен қазіргі Уганда христиан университетіне айналды. Сонымен қатар, CMS 1897 жылы Менго ауруханасын құру арқылы халық денсаулығы саласында жетекшілік етті. Такер шіркеу конституциясына жергілікті англикандарға елеулі билік беруге бағытталған даулы шараларды ұсынды. Бұл радикалды ұсыныстар миссионерлер тарапынан қарсылыққа ұшырады, нәтижесінде шіркеу иерархиясы ондаған жылдар бойы Уганда тәуелсіздік алғанға дейін басым түрінде шетелдіктерден құралды. CMS-тің басымдығы және оның кейінгі ұрпағы BCMS шіркеуде төменгі дәстүрдің қалыптасуына әкелді. 1936 жылы Руандада басталган Шығыс Африка жаңаруы шіркеудің айрықша белгісіне айналды. 1950 жылдары Уганда шіркеуінің жаңа буыны пайда болып, шетелдік иерархияны алмастыра бастады. Кейін 1972 жылы Кигези епископы болған Фесто Кивенгере алғаш рет евангелист ретінде Еуропаға сапар шекті. Халықаралық деңгейдегі тұлға ретінде ол Африкалық жаңарушылық кәсіпорнының (African Evangelistic Enterprise) негісқалаушыларының бірі болды.

Уганда, Руанда және Бурунди провинциясы (1961-1980 жж.)

1961 жылы Уганда шіркеуінің өсуі Англикандық қауымдастықта Уганда және Руанда Урунди провинциясының (кейін Уганда, Руанда және Бурунди провинциясы) құрылуымен мойындалды; жаңа провинцияны 16 сәуірде 1961 жылы Кантербери архиепискобы Джеффри Фишер Намирембе соборында ашты. Лесли Браун, Намирембе епискобы (1960 жылға дейін Уганда епискобы), 1960 жылы сайланды және (провинцияның инаугурациялық қызметінде) бірінші примат, митрополит және архиепископ ретінде тағайындалды. 1966 жылы Браунның орнын Уганданың алғашқы архиепискобы Эрика Сабити басты. 1892 жылғы қақтығыстан бері шиеленіскен англикандықтар мен римдік католиктер арасындағы қарым-қатынастар Уганда бірлескен христиандық кеңесінің құрылуымен жаңа бағыт алды. Бұл құрамға Уганданың шағын православие шіркеуі де кірді. 1971 жылы Иди Амин төңкеріс жасап билікке келді және бастапқыда Уганда халқы оны қуанышпен қарсы алды. Бірақ режимнің қатыгез және сыбайлас табиғаты көп ұзамай көрінді, ал 1974 жылы Жаңани Жакалия Лувумның жаңа архиепископ ретінде тағайындалуымен Англикан шіркеуі Аминнің саясатына қарсы күресті күшейтті. Бұл 1977 жылы Аминнің бұйрығымен архиепископтың өлім жазасына кесілуіне әкелді.

Уганда провинциясы (1980 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1979 жылы Аминнің құлатылуы Угандада қалыпты өмірдің біртіндеп жаңаруына әкелді, бірақ Лордтың қарсылық армиясының (LRA) бүліктері салдарынан Уганданың солтүстігінде бейбітшілікке қол жеткізу қиын болды. 1997 жылы Китгумның алғашқы епискобының әйелі Виннифред Охола минаға түсіп қаза тапты. Дегенмен, епископ Охола Уганданың солтүстігінде бейбітшілік пен келісімді орнату жолындағы жұмысын жалғастыруда.

1980 жылы Руанда мен Бурунди жеке провинция мәртебесіне ие болды. Уганда шіркеуі Угандада ЖҚС (АИТС) туралы хабардар ету және оның алдын алу жөнінде белсенді қызмет етіп келеді. Осы және басқа да күш-жігердің нәтижесінде Уганда қоғамына ЖҚС-тің (АИТС-тің) тигізген зиянын жеңуге мүмкіндік алды. 2011 жылдың 28 қыркүйегінде Епископтар үйі Анколе және Батыс Анколе епархияларының бір бөлігінен құрылған Оңтүстік Анколе епархиясының алғашқы епискобын сайлады.

Архиепископ

Қазіргі бас діни қызметкер және митрополит – Стивен Казиимба, ол 2020 жылдың наурыз айында таққа отырды. Кампала епархиясы – архиепископтың бекітілген епископтық орындығы, бірақ көптеген басқа бекітілген метрополиттік орындықтардан өзгеше, ол ресми түрде «Кампала архиепискобы» деп емес, «Уганда архиепискобы және Кампала епискобы» деген толық атақпен танылады.

Экуменикалық қатынастар

Көптеген басқа Англикан шіркеулері сияқты, Уганда Англикан шіркеуі де Дүниежүзілік шіркеулер кеңесінің мүшесі болып табылады. 2009 жылдың қазан айында Уганда шіркеуінің басшылығы Ватиканның наразы болған дәстүршіл Англикандықтар үшін жекелеген ординариаттар құру туралы ұсынысына жауап беріп, экуменикалық диалогты құптаса да және Католик шіркеуімен ортақ моральдық теологияға ие болса да, қазіргі GAFCON құрылымдары Африкадағы консервативті Англикандықтардың рухани және пасторлық қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандырады.

Әйелдердің діни қызметке тағайындалуы

Уганда шіркеуі 1973 жылдан бері әйелдерді диакондыққа, ал 1983 жылдан бері священниктерге (прістерге) бекітіп келеді. Кафедралық провост қызметін атқарған алғашқы әйел 2019 жылы тағайындалып, қызметке орналастырылды. 2022 жылы архиепископ Казиимба әйелдерді епископтыққа бекітуді қолдайтынын жариялады және Уганда шіркеуінде әйелдің епископ бола алатынын растады.

Англикандық қайта құру

Уганда шіркеуі Англиялық қайта құруда белсенді болды, Оңтүстік әлемде де, Англикалықтар қауымдастығында да. Олар Америка Құрама Штаттарының Епископальдық шіркеуімен қарым-қатынасын үзген африкалық шіркеулердің бірі, себебі олар бір жынысты сексуалдық қатынасты қабылдамайды және Солтүстік Америкадағы жаңа англикан шіркеулеріне рухани басшылық пен қолдау көрсетуге келісті. Алайда, 2021 жылдан бастап Батыс Техас епископтық епархиясы Уганданың Кампала, Бунёро-Китара және Небби епархияларымен мінберлік серіктестіктерді бөліседі. 2005 жылы архиепископ Генри Оромби, сол кездегі Примат, Англия шіркеуінің бір жынысты азаматтық одақта тұратын дін қызметкерлерін қабылдауын сынады. 2007 жылдың 2 қыркүйегінде Уганда шіркеуі Вирджиниядан келген американдық епископ Джон Гернсиді, олар қолдаған американдық приходтарға бақылау жасау үшін тағайындады. Уганда шіркеуі 2009 жылдың 23 маусымында Солтүстік Америкадағы Англикан шіркеуімен толық қарым-қатынаста екенін жариялады, бұл американдық және канадалық англикандардың ұлттық шіркеулерінің гомосексуализмге қатысты әрекеттеріне қарсы құрылған дін. 2013 жылы архиепископ Стэнли Нтагали Англия шіркеуінің азаматтық одақта тұратын дін қызметкерлеріне епископ болуға рұқсат беру шешімін мақұлдамады. Ол былай деді: «Англия шіркеуінің бір кезде Иса Мәсіхтің Ізгі хабарын Угандаға әкелгені және бізге өмір, жарық және үміт сыйлаған осы Ізгі хабардан осылай алыстауы өте көңілді қалдырмайды». Архиепископ Нтагали басқа батыс англикандық провинциялардың ұқсас шешімдеріне де қарсылығын қайталады. «Өкінішке орай, Англия шіркеуі осы қарама-қарсы бағытта жалғаса берсе, біз одан одан әрі бөлінуіміз керек және он жыл бұрын Епископальдық шіркеу (АҚШ) және Канаданың Англикан шіркеуі қабылдаған шешімдерге ұқсас әрекеттерге дайынбыз», деді ол. Уганда шіркеуі 2018 жылдың 17-22 маусымында Иерусалимде өткен GAFCON III-ке архиепископ Нтагалиді қоса алған 272 мүшелі делегациямен қатысты. 2023 жылы епископтар Казиимба мен Нтагали Уганданың гомосексуализмге қарсы заңын қабылдауды қолдады, бірақ сотталған гомосексуалдарға өлім жазасын қолдануға қолдау көрсетпеді.