Кіріспе

Галапагос аралдарына ендемик теңіз бауырымен жорғалаушысы – теңіз игуаны (Amblyrhynchus cristatus), сондай-ақ теңіз игуаны, тұзды су игуаны немесе Галапагос теңіз игуаны деп те аталады. Қазіргі кездегі кесірткелердің ішінде бірегей, ол теңізде су өсімдіктерімен қоректенетін теңіз бауырымен жорғалаушысы болып табылады, бұл оның рационының басым бөлігін құрайды. Теңіз игуанасы – теңіз ортасында тіршілік ететін жалғыз қазіргі кездегі кесіртке. Ірі аталықтары осы тағамдық ресурсты табу үшін суға сүңгіп түседі, ал аналықтары мен кіші аталықтары төмен су тасқан кезде жағалау аймағында қоректенеді. Олар негізінен салыстырмалы түрде суық суға немесе жағалау аймағына барып қайтқаннан кейін күнге күйінетін тасты жағалаулардағы топтарда тіршілік етеді, бірақ оларды батпақтарда, мангр тоғайларында және жағажайларда да кездестіруге болады. Ірі аталықтары қысқа мерзімге аумағын қорғайды, ал кіші аталықтары басқа көбею стратегияларын қолданады. Жұптасқаннан кейін аналық топыраққа ұя қазып, жұмыртқаларын салады, олар бірнеше айдан кейін өздігінен шайқалады. Теңіз игуанасының әртүрлі аралдардағы сыртқы түрі әртүрлі және бірнеше түршесі белгілі. Оның саны салыстырмалы түрде көп және жергілікті жерлерде кең таралған болса да, бұл қорғалатын түр Эль-Ниньо циклдары, енгізілген жыртқыштар және мұнай төгілуі сияқты жағдайлардың салдарынан қауіп төндіреді. Оның туысы, Amblyrhynchus, екі грек сөзінен құралған: Ambly – “доғал” деген мағынаны білдіретін Amblus (ἀμβλυ) және rhynchus (ρυγχος) – “мұрын”. Оның түрлік атауы – cristatus, латын сөзі, “тікті” дегенді білдіреді және жануардың арқасындағы тікендердің төмен қарай иілген қанатына сілтеме жасайды. Amblyrhynchus – монотиптік туыс, оның тек бір түрі бар – Amblyrhynchus cristatus. Галапагос аралдарындағы құрлықтағы және теңіздегі игуаналар бір кладаны құрайды, олардың ең жақын туыстары Мексика мен Орталық Америкадағы Ctenosaura игуаналары болып табылады. Сондықтан, ата-бабаларымыз қазір су астында қалған жанартаулық архипелагтың бөліктерінде мекендеген деп есептелген. Алайда, mtDNA және nDNA-ны қамтитын жақындағы зерттеулер екі түрдің шамамен 4,5 миллион жыл бұрын бөлінгенін көрсетті, бұл ең көне Галапагос аралдарының (Эспаньола және Сан-Кристобаль) жасына жуық. Бұл өте сирек кездеседі және тек Оңтүстік Плазада бірнеше рет тіркелген, онда екі түрдің әдеттегі бөлек көбею аумақтары мен маусымдары біріктіріледі. Гибридтер аралық белгілерге ие, құрлықта тұрады және көбейе алмайды. Теңіз игуанасының әртүрлі популяциялары үш негізгі кладаға бөлінеді: батыс аралдар, солтүстік-шығыс аралдар және оңтүстік-шығыс аралдар.

Өлшемі

Теңіз игуаналарының ұзындығы мұрыннан шанаққа дейін әдетте 1-1,5 метрге жетеді, ал құйрығының ұзындығы 1 метрден аспайды. Ірі аралдардағы игуаналар ересек күйінде салыстырмалы түрде үлкен өседі, ал кіші аралдардағылардың мөлшері кішкенере болады. Дегенмен, ең үлкен әйелдер ең үлкен еркектерге қарағанда шамамен 20-40% ғана қысқа болады. Кейбір жекелемелер Эль-Ниньо құбылысы кезінде дене мөлшерін 20% дейін қысқартып, тамақ қайта қолжетімді болғанда бұрынғы өлшемдеріне оралатыны анықталды.

Көбею және өмір сүру циклі

Әйел теңіз игуаналары 3–5 жасқа келгенде жыныстық жетіледі, ал еркектер 6–8 жасқа келгенде жыныстық жетіледі. Жыныстық жетілу сүйек өсу циклінің қалыңдығының алғашқы күрт төмендеуімен белгіленеді. Теңіз игуаналарының көбеюі суық және құрғақ маусымның соңында басталады, кейде 1000-нан астам жұптасу орын алады. Олардың денелері көбінесе бірін-біріне тиеді, бірақ әлеуметтік сүтқоректілер мен құстарда кең таралған күтім сияқты әлеуметтік өзара әрекеттесулер байқалмайды. Дегенмен, ірі еркектер көбею маусымында үш айға дейін аумақтарын қорғайды және осы кезеңде басқа еркектермен шайқасуы мүмкін. Әйелдің серігін таңдауында еркектің демонстрация жиілігі (әсіресе бас қимылдары) және еркектің аумағының сапасы да маңызды рөл атқарады. Лек орталығына жақын аумақтары бар еркектер шеткі аумақтары бар еркектерге қарағанда жұптасуда сәттірек болады, бірақ аумақтың мөлшері жұптасу сәттілігіне әсер етпейді. Әйелдер әртүрлі аумақтарда еркін жүріп-тұра алады, бірақ басқа еркектің аумағында болғанда, аймақтық емес еркектерден аз мазалауға ұшырайды. Егер ол келіссе, еркек оны мойнынан ұстап, үстіне шығады. Жұптасу 20 минуттан аспайды, бірақ кішкентай "жасырын" еркектерде салыстырмалы түрде жылдам өтеді, себебі олардың мөлшері, жалпы морфологиясы және түсі әйелдерге ұқсас болады. Әдетте екі немесе үш жұптасу орын алады. Жұмсақ қабықты, ақ түсті жұмыртқалардың мөлшері шамамен … және салмағы … болады. Олар кейде құрлықтың ішінде де кездеседі, бірақ олар жоғары толқын деңгейінен жоғары орналасуы керек. Кем дегенде 10 түрлі балдырлар тұрақты түрде жекеді, оның ішінде қызыл балдырлар Centroceras, Gelidium, Grateloupia, Hypnea, Polysiphonia және Pterocladiella. Кейбір популяцияларда Ulva жасыл балдыры диетаның басым бөлігін құрайды. Теңіз игуанасы әдетте күніне құрғақ салмақта … немесе жаңа салмақта … балдыр жейді. Фернандина аралының солтүстік-шығысындағы Пунта-Эспинозада шамамен 1900 теңіз игуанасы жылына шамамен 27–29 тонна (жаңа салмақта) балдыр жейді деп есептелген. Солтүстік Сеймур аралындағы популяция диетасын құрлық өсімдіктерімен, негізінен Batis maritima немесе басқа да жағалау суккуленттерімен, мысалы Sesuvium portulacastrum, толықтырады. Шамамен 1–2 жастағы жас игуаналар өз еркімен аязды суларда және толқынды бассейндерде жүзуі мүмкін, бірақ олар тереңге суырмайды. Көптеген суға батулар ұзақтығы және тереңдігі жағынан әлдеқайда қысқа болады. Көптеген әйелдер мен кішігірім еркектер төмен суда ашық балдырларды жейді. Тамақ іздеу мінез-құлқы маусымға байланысты өзгереді және температураның жоғарылауымен тиімділігі артады. Теңіз игуаналарының тамақтануға көмектесетін бірнеше бейімделулері бар. Олардың жалпақ құйрығы суда жылдам қозғалуға мүмкіндік береді.

Басқа жануарлармен өзара қарым-қатынас және ортақ қарым-қатынас

Теңіз игуанасының басқа жануарлармен өзара және бір-бірімен қарым-қатынасы бар. Лава кесірткелері шыбықтарды аулағанда теңіз игуанасының үстінен шапшаң қозғалуы мүмкін, ал Дарвиннің тырнауықтары, мазақ құстар мен Салли лайтфут қабылдақтары кейде олардың терінен қытықтар мен тасқынды жейді. Түнде жылуды сақтау үшін олар көбінесе 50-ге дейін жететін топтарда тығыз жатып ұйықтайды, ал басқалары өсімдіктердің астында немесе жарықтарда жалғыз ұйықтайды. Кейбір жағалауларда олар өте көп болуы мүмкін, тығыздығы шамамен 8000 экземплярға дейін (шамамен 13000 мильге дейін) жетеді. Бүкіл архипелагтың жалпы саны 200 000–300 000 экземпляр деп бағаланады. Эль-Ниньодан кейін популяция тез қалпына келеді; тіпті 30–50% -ға азайған жағдайда да, популяция әдетте төрт жыл ішінде қалпына келеді. Жаңадан келген хищниктер Санта-Крус, Сантьяго, Изабела, Флореана және Сан-Кристобаль аралдарында үлкен мәселе туғызады, онда теңіз игуанасының балаларының өте азы ғана тірі қалады. Теңіз игуаналары экологиялық тұрғыдан тәжірибесіз және жаңадан келген түрлерге қарсы тиімді хищникке қарсы стратегияларды әзірлемеген. Мысалы, алғашқы иттер Галапагос аралдарына 100 жылдан астам бұрын әкелінді, бірақ теңіз игуаналары оларға қарсы хищникке қарсы стратегия әзірлемеген. Суда жүзу кезінде теңіз игуаналарына акулалар шабуыл жасап, жейді, бірақ екеуі де бір-біріне жақын болғанда да көбінесе бейжай қарайды. Теңіз игуаналарының хищникке қарсы стратегиялары бар, олар Галапагос бүркітінің әсерін азайтады, соның ішінде Галапагос мазақ құсының дабыл шақыруын естігенде күшті сезіктік күшейеді, ол да бүркіт жемтігі болатын түр. Теңіз игуаналарына адамдар оңай жақындай алады, өйткені олар өте жайлы және әдетте қашып құтылуға тырыспайды. Аймақтағы мұнай төгілуі де қауіпті. Мысалы, Санта-Фе популяциясы 2001 жылы MV Jessica мұнайының төгілуі салдарынан азайды және оның барлық теңіздік ареалы Галапагос теңіз қорығында орналасқан. 2012 жылы Пинсон аралынан соңғы қара егеуқұйрықтар жойылды. Теңіз игуаналары туралы зерттеулер мен зерттеулер эндемикалық түрлерді сақтау үшін қорғау шараларын қолдауға көмектеседі. Теңіз балдырмаларының мөлшері мен гормоналды деңгейін бақылау теңіз игуанасының жарамдылығын болжаудың тиімді тәсілі болып табылады. Туризмге ұшырау теңіз игуаналарына әсер етеді, ал кортикостерон деңгейі Эль-Ниньо оқиғалары кезінде олардың өмір сүруін болжауға болады. Түрлердегі кортикостерон деңгейі олардың популяциясында кездесетін стрессті өлшеуге арналған. Теңіз игуаналары аштық кезінде (Эль-Ниньо) той жағдайларына (Ла-Ниньо) қарағанда стресстен туындаған кортикостеронның жоғары концентрациясын көрсетеді. Бұл көрсеткіштер аралдар арасында әртүрлі, және олар Эль-Ниньо кезінде тіршілік етудің әртүрлі екенін көрсетеді. Кортикостеронның өзгермелі жауабы Галапагос аралдарындағы теңіз игуаналарының жалпы денсаулығының бір көрсеткіші болып табылады, бұл түрді сақтаудың пайдалы факторы болып табылады. Дене шынықтырудың тағы бір көрсеткіші - глюкокортикоид деңгейі. Глюкокортикоидтардың бөлінуі жануарлардың стресстік жағдайларда өмір сүруіне көмектеседі, ал глюкокортикоидтардың төмен деңгейі дене жағдайының нашар екенін көрсетеді. Үлкен стресске ұшыраған түрлер, нәтижесінде глюкокортикоид деңгейінің жоғарылауы репродукциялық сәтсіздік сияқты асқынуларға әкелуі мүмкін. Адамның әрекеті түрлерде глюкокортикоидтың жоғары деңгейінің себебі болып саналады. Зерттеу нәтижесі туристік орталыққа жататын аймақтардағы теңіз игуаналары созылмалы стресске ұшырамайды, бірақ туристік алаңдаушылыққа ұшырамаған топтарға қарағанда стресске жауап беруі төмен. Осылайша туризм теңіз игуаналарының физиологиясына әсер етеді. Глюкокортикоид деңгейі туралы ақпарат адам әсерінің ұзақ мерзімді салдарларын болжау үшін жақсы бақылаушы болып табылады. Теңіз игуаналары тұтқында ұсталса да, арнайы тамақтану қиындық туғызады. Олар тұтқында он жылдан астам уақыт өмір сүрді, бірақ мұндай жағдайда ешқашан көбейген емес.