Гүлді өсімдіктер туысы Акаліфа

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Акалифа – Euphorbiaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Бұл Acalyphinae тайпасының жалғыз туысы. Шамамен 450-462 түрін қамтитын, еуфорб тұқымдастарының ішіндегі ең ірілерінің бірі. Акалифа деген ат ежелгі грек тіліндегі ἀκαλύφη ("қырыққабыл") сөзінен шыққан, ол ἀκαλήφη сөзінің басқаша түрі және оның жапырақтарының қырыққабылға ұқсастығынан шабыттандырылған. Көпте қолданылатын атаулары – мыс жапырақты және үш тұқымды сынап. Солтүстік Америкада өсетін түрлер көбінесе жыл бойы көзге түспейді, бірақ күзге қарай сабақтары мен жапырақтары ерекше мыс қызыл түске боялады. Бұл туыс негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған, түрлерінің 60% Америкада, ал 30% Африкада өседі.

Сипаттама

Бұл туысқа бір жылдық немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, бұталар және кіші ағаштар кіреді. Көпшілігі бір жынысты, ал кейбіреулері екі жынысты. Жай шашты немесе безді, сирек жұлдызшалы шашты қапталған. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, бөлінбеген, көбінесе сағақты, жапырақшалы; жапырақ сағағының жоғарғы жағында немесе жапырақ табанында сирек жапырақшалар кездеседі, олар тез сырғиды. Жапырақ тілімдері бүтін немесе көбінесе тісті немесе араланған, қауырсынды немесе алақан тәрізді тамырлы. Гүлшоғыры бірнеше типтес, гүлдің ұшында немесе жапырақ қойнауында орналасқан, көбінесе екеуі де кездеседі, бір жынысты немесе андрогин. Еркек гүлшоғыры тік, тығыз гүлді, әр түйінінде бірнеше гүлдері болады, оларды кішкентай гүл жапырақшалары (брактея) жалайды. Әйел гүлшоғыры көбінесе тік, кейде шоғырлы немесе пирамида пішіндес, әр түйінінде 1–3(–5) гүлдері болады, әдетте жеміс кезінде үлкен гүл жапырақшасымен (брактея) ұзарады және жапырақ тәрізді болады, көбінесе тісті немесе лобалы; кейде кішкентай гүл жапырақшасымен (брактея) жалайды, бүтін немесе лобалы, жемісте өспейді. Андрогин гүлшоғырында әдетте төменгі түйіндерде әйел гүлдері, ал жоғарғы түйіндерде еркек гүлдері болады. Гүлдері бір жынысты, гүлшоғырсыз, диск жоқ. Еркек гүлдері өте кішкентай, қысқа сағақты, бүйірленгенде шар тәрізді; қапшық 4 кішкентай жапырақшаға бөлінген, жапырақшалар бір-біріне жабысқан; атаушылары 4–8(–16), сәл көтерілген қабылдағышта орналасқан, жіпшелері бос немесе табанында біріккен; анадандылары екіге айырылған немесе төмен қараған тораптары бар, бір ұялы, көбінесе созылыңқы және кейін құрт тәрізді болатын; тозаңдары 3–5 псевдопоралы, тектаты, жылтыр, шар тәрізді; аналық гүлдің кішкене мүшесі (пистиллода) жоқ. Әйел гүлдері көбінесе сағақсыз немесе қысқа сағақты, кейбір түрлерінде сағақты; қапшығы 3–(4–5) кішкентай жапырақшадан тұрады, жапырақшалар негізінде біріккен; жұмыртқалық 1–2(3) қабықшадан тұрады, беті көбінесе дөңгелек тікбұрышты, түкті немесе дөңгелек; әрбір ұяшада жалғыз жұмыртқа, анатропты; аналық мойны қызыл, бос немесе табанында біріккен, бірнеше рет жіп тәрізді бөліктерге бөлінген, сирек екіге бөлінген немесе бүтін; атаушыларының кішкене мүшелері (стаминодтар) жоқ. Жемісі қапшық тәрізді, кішкентай, 3 лобалы, тез септицидтік түрде 3 екі жақтан ашылатын қабықшаға бөлінеді; әдетте әйел гүл жапырақшасымен (брактея) қоршалған. Тұқымдары кішкентай, жұмыртқа тәрізді немесе эллипсоидты, көбінесе қабықшалы, тегіс немесе ойықты; эндоспермі бар, ақшыл; эмбрион тік; жапырақшалары кең және жалпақ. Кейбір түрлерінде алломорфты әйел гүлдері болады, көбінесе гүлшоғырында соңғы (кейде орталық немесе табанда) орналасқан; гүл жапырақшасы (брактея) жоқ, ұзын сағақты немесе қысқа сағақты; қапшығы қалыпты әйел гүлдеріне ұқсас; жұмыртқалық және жемісі 1–2 ұялы.

The genus includes annuals or perennial herbs, shrubs, and small trees. Most are monoecious, and some are dioecious. Indumentum of simple hair or glands, rarely of stellate hair. The leaves are alternately arranged, undivided, generally petiolate, stipulate; stipels rarely present at apex of petiole or leaf base, caduceus. The blades entire or more frequently dentate or crenate, pinnately or palmately veined. There are several types of inflorescence, terminal or axillary, frequently both, unisexual or androgynous. Male inflorescences spicate, densely flowered, with several flowers at each node subtended by a minute bract. Female inflorescences generally spicate, sometimes racemose or panicle shaped, with 1–3(–5) flowers at each node, usually subtended by a large bract, increasing and foliaceous in the fruit, generally dentate or lobed; sometimes subtended by a small bract, entire or lobed, non accrescent in the fruit. Androgynous inflorescences usually with female flowers at proximal nodes and male flower at distal nodes. Flowers unisexual, apetalous, disc absent. Male flowers very small, shortly pedicellate, globose in bud; calyx parted into 4 small valvate sepals; stamens 4–8(–16) on a slightly raised receptacle, filaments free or basally connate; anthers with divaricate or pendulous thecae, unilocular, more or less elongated and later becoming vermiform; pollen grains oblate spheroidal, with 3–5 pseudopores, tectate, psilate; pistillode absent. Female flowers generally sessile or subsessile, pedicellate in a few species; calyx of 3– (4–5) small sepals imbricate, connate at base; ovary of [1–2]3 carpels, surface often muricate, pubescent or papillose; ovules solitary in each cell, anatropes; styles reddish, free or basally connate, several times divided into filiform segment, rarely bifid or entire; staminodes absent. Fruits capsular, small, 3 lobed, soon dehiscing septicidally into 3 bivalved cocci; generally surrounded by the accrescent female bract. Seeds small, ovoid or ellipsoid, usually carunculate, smooth or foveolate; endosperm present, whitish; the embryo straight; cotyledons broad and flat. Allomorphic female flowers present in some species, generally terminal (sometimes median or basal) in the inflorescences; ebracteate, long pedicellate or subsessile; calyx as in the normal female flowers; ovary and fruits 1–2 locular.

Таксономия

Акалифа тұқымдасы Линне (1753) Species Plantarum еңбегінде Croton, Jatropha және Ricinus сияқты басқа Euphorbiaceae тұқымдастарымен бірге monoecia monadelphia класына жататындығы сипатталған. Бұрын ол Corollarium Generum Plantarum (Линне, 1737) жинағына да енгізілген. Оның анықтамасы сол кезден бері өте аз өзгерді және ол табиғи және жақсы анықталған тұқым ретінде расталды. Species Plantarum еңбегінде Линне алғашқы үш есімдік атауды келтірді, яғни Солтүстік Америкадан A. virginica, Азиядан A. indica және A. australis; 1760 жылы ол төртінші түрді сипаттады: Ямайкадан A. virgata. Сол жылы Николаус Иосиф фон Жаквин Кариб теңізіне жасаған сапарының нәтижесінде Enumeratio Systematica Plantarum атты кітап жазды, онда Колумбиядан A. villosa және A. carthagenensis, Венесуэладан A. corensis түрлері сипатталған. Жакиннің кітаптарында алғашқы Акалифа суреттері де көрсетілген; онда А. villosa (Жаквин, 1776), А. alopecuroides (Жаквин, 1792), А. cuspidata, А. diversifolia және А. macrostachya (Жаквин, 1797) түрлерінің түсті суреттерін табуға болады, сондай-ақ А. hispaniolae, яғни испандық мысықтың құйрығы да бар. Басқалары жапырақтары үшін өсіріледі және A. wilkesiana 'Obovata Cristata' және A. wilkesiana 'Hoffmannii' сияқты көптеген сорттар шығарылды. А. bipartita Африканың кейбір аймақтарында көкөніс ретінде желінеді, сонымен қатар оны тоқу және мал азығы ретінде пайдаланады.