Лаңцуттың Шайтаны: Станислав Стадницкий өмірі мен қылықтары

Кіріспе

1551 жылы шамамен туған) – поляк дворяны, Жигульско (Сигульда) аймағының старостасы, белгілі тәртіпсіздік тудырушы, зорлық-зомбылық әрекеттері үшін "Ланкуттың шайтаны" (полякша: diabeł łańcucki) аталған. Ланкут қалысының иесі. 1606 жылы Таж канцлері Ян Замойскийдің жауы, Зебжидовский көтерілісінің (рокош) жетекшілерінің бірі болды. Ланкут қалысынан Лукаш Опалинский мен Анна Острожскаяның иеліктеріне көптеген шабуылдар (zajazdy) ұйымдастырды. Анна Стадницкаяға үйленген, Зигмунт Стадницкий, Владислав Стадницкий, кіші Станислав Стадницкий және Фелиция Стадницкаяның әкесі. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның отбасы дау-дамай тудыру дәстүрін жалғастырды, оның әйелі "Ланкуттың шайтан әйелі" және ұлдары "Ланкуттың шайтан балалары" деп аталды. 1610 жылдың 20 тамызында Лукаш Опалинскийге адал күштермен кездескенде, қашқысы келгенімен өз адамына қайта орала алмады.

Өмірбаян

Ол Станислав Матеуш пен Барбара Зборовскинің ұлы, кальвинист дін ұстанған. Оның ағасы – Марцин Штадницкий (шамамен 1552-1628 жж.), Шреньява гербінің иесі. Ол Анна Зиемиёчкаға (Гливице маңындағы Зиемиёчицеден) үйленді, одан үш ұлы болды: Владислав (1610 жылы Кржемиеницада қаза тапты), Зигмунт және Станислав, сондай-ақ бір қызы – Фелиция. Штадницкилер отбасы евангелистік реформаторлар (кальвинистер) болып, Ланкутта шіркеуге иелік еткен. Ол "Ланкуттың шайтаны" атымен танымал, авантюрист және шебер жауынгер ретінде есте қалды. Осы беделді атақты ол Стефан Баторийдің Гданьск пен Мәскеуге жасаған жорығында капитан ретінде қатысқанда иеленді. Өзінің ерліктері лайықты бағаланбағанына ренжіген ол Венгрияға кетіп, онда император Рудольф II әскерінің құрамында Осман түріктерімен шайқасты. Кейін ол Польша тағына талапкер болған Максимилиан еркiгершiнiң мүддесін қолдады және біраз уақыт Силезияда тұрды, онда болашақ әйелі Анна Зиемиёчкамен танысты. Ол Ченстохова маңындағы Ольштын қамалын қоршауға Австрия тарапынан қатысты. 1586 жылы Анна Сиенинскаядан қарыз ақшасы үшін Ланкут қаласын иелігіне алды. 1587 жылғы сайлауда Краков провинциясынан Максимилиан Габсбургқа дауыс берді. Протестант ретінде және Люблиндегі Корольдік трибуналға орынбасары ретінде, 1599 жылы Вильнюстің протестанттық-православ конфедерациясы оны әкімші етіп тағайындады. Ол Ян Замойскийдің қарсыласы болды. 1600 жылы Сеймге мүше болып сайланды, ал 1606-1607 жылдары Зебрзидовский көтерілісінің жетекшілерінің бірі болды (1607 жылдың 5 шілдесінде болған Гузов шайқасына қолбасшы ретінде қатысты). Бірақ кейін күтпеген жерден жағын өзгертіп, әскерімен бірге қашып кетті. 1603 жылы Стадницки Белобоктан Константи Корняктқа шабуыл жасады, оған үлкен сомада қарыз болды. Ол кепілге алынған Кременица, Черна және Альбигова ауылдарына басып кірді, шаруаларды тонады және шаруашылықтарды өртеп жіберді. Сосницаға шабуыл жасағанда, Стадницки онда жиналған барлық мүлікті тонады және Корнякты тұтқынға алды, оны Ланкутқа жеткізіп, жарты жыл бойы қамалдың түрмесінде ұстады. Содан кейін Корняктың анасы мен ағасы Сосницаға жасаған шабуылдан келген зиянды өтеуден бас тартуға келісім берді. Прожеворскіде өткен сот процесінде Стадницки Корняктың екі заң кеңесшісін – Адам Жидовский мен Анджей Свидницкийді өлтіруге тырысты, бірақ олар қаладан қашып үлкерді. Ол Лежайск старостасы Лукаш Опалинскиге қарсы жеке соғыс жүргізді. Опалинский 1608 жылы Ланкутты және оның айналасындағы қаланы басып алды. Бірақ Штадницки Опалинскийдің Лежайск қаласымен бірге резиденциясын қайтарып алды. 1610 жылдың 14 тамызында Тарнавецке жақын жерде, 6 мың адам жиналғанда, Опалинскиге жеңілді. Шайқастан кейін қашып бара жатып, қасынан жарты мыңдай сарбазымен бірге қаза тапты. Ол орманға жасырынған, бірақ ағаштардың арасынан шығып, казактардың назарына ілігіп қалды. Стадницкийді татар Перса өлтірді. Оның денесінде ондай жаралар табылды – соққылар мен қылыштан келген жарақаттар. Опалинский Стадницкийдің тірі тұтқындалмағанына өкінді, бірақ Персаны марапаттады, оған дворян титулы және Македониялық тегі берілді.

He was the son of Stanisław Mateusz and Barbara née Zborowski, a Calvinist His brother was Marcin Stadnicki h. Szreniawa (c. 1552 1628) Castellan Sanok, steward court Maryna Mniszech Czarina. He was married to Anna Ziemięcka (from Ziemięcice near Gliwice), he had three sons with her: Władysław (killed in Krzemienica in 1610), Zygmunt and Stanisław, and one daughter Felicjana. The Stadnicki family was Evangelical Reformed (Calvinist) and held a church in Łańcut. He is remembered as an adventurer and a famous brawler, called the "Devil of Łańcut". He earned this notoriety as a captain while taking part in Stefan Batory’s expedition to Gdańsk and Moscow. Offended that his exploits were underestimated, he left for Hungary, where he fought against the Ottoman Turksin the army of Emperor Rudolf II. Later he supported Archduke Maximilian in his efforts to obtain the Polish crown and for some time stayed in Silesia where he met his future wife Anna Ziemięcka while staying with her father. He took part on the Austrian side in the siege of the Olsztyn castle near Częstochowa. In 1586, he took over the city of Łańcut for debts from Anna Sienińska During the election of 1587 he voted from the Krakow Province for Maksymilian Habsburg. As a Protestant, and deputy to the Crown Tribunal in Lublin he was chosen as administrator by the Protestant Orthodox confederation of Vilnius in 1599. He was an opponent of Jan Zamoyski. In 1600, he was a member of the Sejm, and in 1606 1607 one of the leaders of the Zebrzydowski rebellion (he took part as one of the commanders in the battle of Guzów , which took place on July 5, 1607). Later, however, he unexpectedly changed sides and escaped with his army. In 1603 Stadnicki attacked Konstanty Korniakt from Białobok to whom he owed a large fortune. He invaded the villages of Krzemienica, Czarna and Albigowa, which were pledged, plundered the peasants and burned the farms. During the invasion of Sośnica, Stadnicki plundered all the goods gathered there and captured Korniakt, whom he transported to Łańcut , keeping him in castle dungeons for half a year, until he and his mother and brother signed a settlement waiving their claim to damages from his invasion of Sośnica. During the court trial in Przeworsk, Stadnicki tried to kill two of Korniakt's legal advisors: Adam Żydowski and Andrzej Świdnicki, who escaped from the city. He waged a private war against the starosta of Leżajsk, Łukasz Opaliński. Opaliński captured his residence in Łańcut together with the city in 1608. Stadnicki, however, in retaliation took Opaliński's residence together with the city of Leżajsk. Eventually near Tarnawiec, where 6,000 people were gathered, on August 14, 1610, he lost to Opaliński. He died in retreat after the battle, and with him about half a thousand of his soldiers. He had hid in the forest but when he carelessly leaned out from behind logs of wood he was noticed by the Cossacks. Stadnicki was finished by Tatar Persa. After his death, 10 wounds from punches and sword thrusts were calculated on his body. Opaliński regretted that Stadnicki was not taken alive, but he rewarded Persa, who received ennoblement and surname Macedonian at the next parliament.

Штадницкий өнерде

Станислав Стадницкий – Ян Матейконың «Казани Скарги» (Пьотр Скарганың уағызы) картинасындағы кейіпкерлердің бірі. Ол Жацек Комуданың «Диабел Ланчуцкий» (2007) романының, Казимеж Коркозовичтің «Иблис тырнағы астында» (1983) романының, сондай-ақ Адольф Новачинскидің «Аждаһа ұясы» драмасының және Адам Креховецкийдің «Зигвуль Старост» драмасының басты кейіпкері. Ол «Рыцарлар мен қарақшылар» телесериалының бір эпизодында түсірілген, Йозеф Хеннің «Ескі адам Вольски істері» жинағындағы «Иблис ісімен» повесінің де кейіпкері. Ол Хана Янусжевсканың «Фабулика ханымның қолжазбасы» (1958) және Зофия Коссак-Щуцкаяның «Алтын бостандық» (1928) романдарында есімдері аталады. Александр Фредро, Владыслав Сирокомля және Владыслав Белза сияқты жазушылардың романдарының анти-кейіпкері. Мариуш Вольнының «Каспер Рыкс» сериясының басты кейіпкеріне қарсы келетін антагонисттердің бірі.