Кіріспе
Гинду құдайы Вишнудың Гурувайураппан түрі (; ) (әдеби мағынасы: Гурувайурдың Тәңірісі) – Вишнудың бір түрі, ол негізінен Үндістанның Керала штатында құлшылыққа жатады. Ол Гурувайур ғибадатханасының бас құдайы, оған Кришнаның балалық шағында табынылады, сондай-ақ Гурувайур Унникканнан (Гурувайюрден) деп те аталады. Ғибадатхана Гурувайур қаласында орналасқан, Триссур, Керала, ол құдайдың атымен аталған. Құдай шатурбаху (төрт қолды) Вишну болғанымен, құдайға табынушылардың саңкалпамы (ұғымы) құдайдың Кришнаның нәресте түрі екендігіне сенуі. Бұл құдай нәресте Кришнаның Қамсаның түрмесінде туғаннан кейін ата-анасы Васудева мен Девакиге көрсеткен толық бейнесін (пурна-рупа) көрсетеді. Сондықтан бұл құдай Кришна мен Вишнудың екеуін де білдіреді.
Guruvayurappan (; ) (lit. Lord / Father of Guruvayoor) also rendered as Guruvayoorappan, is a form of Vishnu worshipped mainly in Kerala, India. He is the presiding deity of the Guruvayur Temple, who is worshipped as Krishna in his child form, also known as Guruvayur Unnikkannan ( of Guruvayoor). The temple is located in the town of Guruvayur, Thrissur, Kerala, which is named after the deity. Even though the deity is that of chaturbahu (four handed) Vishnu, the sankalpam (concept) of the worshipers is that the deity is the infant form of Krishna. The deity represents the purna rupa (full manifestation) revealed by baby Krishna to his parents Vasudeva and Devaki immediately after his advent in Kamsa's jail. Hence, the deity represents both Krishna and Vishnu.
Этимология
Бұл сөз (мағынасы "Гурувайурдың Әкесі / Иесі") екі сөздің қосылуынан туындаған: (гуру) – Брихаспати, Гуру (Девалардың ұстазы); (ваью) – Жел құдайы; және (аппан) – Малаялам және Тамил тілдерінде "әке" немесе "иеміз" деген мағына береді. Гуру мен Ваю қазіргі Гурувайурға Кришна құдайының сәкесін әкелді. Осы құдайға "Гурувайураппан" деген ат қойылды.
Иконография
Гурувайураппанның құдайы Кришнаның ата-анасы Васудева мен Девакиге табынып, Вишнудың толық бейнесін көрсетеді, сондай-ақ Вишнудың аватары Кришна оған табынған деп саналады. Құдай ("қара бисмут" тасы) деп аталатын тастан жасалған, төрт қолы бар, Панчаяньяны (шанку немесе бұршаққабақ), Сударшана Чакраны (чакра немесе дөңгелек), Каумодакиді (гада немесе соқа) және падманы (лотосты) ұстап тұр.
Мифологиялық шығу тегі
Кришнаның тарихымен басталатын осы басты әңгіме, аймақтық дәстүрде ежелгірек саналады, себебі оны Вишнудың өзі салған деп есептеледі. Бұл оқиға Нарад Пурананың "Гурупаванапура Махатмям" бөлімінде толыққанды баяндалған.
Вишну тарауы
Арджунаның немересі, Әбімәнюдің ұлы Парикшит патша, өзіне түскен қарғыс салдарынан, уытты жылан Такшаканың шағуынан қайтыс болды. Оның ұлы Жанамаджая патша әкесінің өлімінен кек алу үшін Такшаканы қоса алғанда, барлық жыландарды өлтіргісі келді. Ол "жылан құрбандығы" деп аталатын қатаң йаджна өткізді. Мыңдаған күнәсіз жыландар йаджна отында өліп қалды, бірақ Такшаканы өлтіре алмады, себебі ол өлместік нектары – амиртаны ішіп алған еді. Осы әрекеті үшін Жанамаджая жыландардың қарғысына ұшырап, емделмейтін жалқаулыққа (алапеске) шалдықты. Сол кезде Атрея (Атридің ұлы) оған келіп, Гуравайурда Вишнуға құлшылық етуді кеңес берді. Ол сондай-ақ ғибадатхананың қадір-қасиеті туралы айтты: "Ескі заманда, Падма-Калпаның басында, Брахма жаратылыс жұмысын атқарып жатқанда, Вишну оның алдына пайда болды. Жаратушы құдай өзінің және оның жаратылыстарының мукти (бостандық) іздеп, карманың шеңберінен шығуды қалағанын айтқанда, Вишну өзінің мүсінін жасап, досына сыйлады. Брахма ұзақ уақыт бойы терең құлшылықпен мүсінге табынды, ал Вараха Кальпада оны бала сұрап Вишнуға медитация жасап жүрген Сутапас есімді данаға және оның әйелі Прашниге сыйлады. Сутапас пен Прашни мүсінді алғаннан кейін дұғаларын жалғастырды, соңында Вишну олардың алдына келді. Олар Вишну сияқты ұл тілегенде, ол үш рет қайта туылып, олардың үш тууында да оның мүсініне құлшылық ететінін айтты."
Long ago, in the beginning of Padma Kalpa, when Brahma was undergoing his work of creation, Vishnu appeared before him. When the creator deity said that he and his creations wanted mukti (liberation) without the bondage of karma, Vishnu made an idol of himself and presented it to his friend. Brahma worshipped the idol with deep obeisance for a long time, and in the Varaha Kalpa, he gifted it to a sage named Sutapas and his wife Prashni, who were meditating upon Vishnu for begetting a child. Sutapas and Prashni continued their prayer after getting the idol, and finally Vishnu appeared before them. When they expressed their wish—that they wanted a son just like Vishnu—he told them that he would himself be born as their son in three successive births, and in all the three births, they could worship his idol.
Кришна кітабының тарауы
Бірінші тууы Сатья Югада болды, Вишну Сутапа мен Прашнидің ұлы Прснигарбха болып қалыптасты. Осы тууында ол брахмачарьяның маңыздылығын болжады және адал ізбасары Дхруваға даршана (өзінің түрінің құдайлық көрінісі) сыйлады, оған Дхрувалока деп аталатын әлем сыйлады. Трета-югада Сутапа мен Прашни Кашьяпа мен Адити ретінде қайта туғанда, Вишну олардың ұлы Вамана ретінде дүниеге келді. Соңында, Двапара Югада олар Васудева мен Деваки ретінде қайта туғанда, Вишну олардың сегізінші ұлы Кришна ретінде дүниеге келді. Олар үш өмірінде де Вишнудың өзі жасаған қасиетті мүсінге құлшылық ету бақытына ие болды. Оқудан оралғаннан кейін Кришна ата-анасы табынған мүсінді өзінің жаңа мекені Дваракаға алып барды. Ол мүсінге ғибадатхана салып, күн сайын мүсінді терең құрметпен құлшылық етті (өзінің Вишнудың аватары болғанына қарамастан). Ақырында Двапара Югасы аяқталды. Енді Вишнуға өзінің Вайкунтхаға, бастапқы мекеніне қайту уақыты келді. Сапарға шығар алдында досы және шәкірті Уддхаваға Дварака бір аптадан кейін топан суға ұшырайтынын, ал топан судан аман қалған жалғыз нәрсе – оның үш өмірінде ата-анасы табынған құдайлық мүсін болатынын айтты. Ол Уддхаваға мүсінді Брихаспатиге, құдайлардың мұғаліміне тапсырып, өмірінің қалған бөлігінде аскетизммен өмір сүру үшін Бадрикашрамға кетуге кеңес берді. Вишну болжағандай, Двараканы үлкен топан су жойды. Тек бір үлкен таудың шаңы ғана аман қалды. Уддхава Брихаспатиге мүсін туралы хабар жіберіп, Бадрикашрамға кетті. Брихаспати Дваракаға жеткенде, ол Вишнудың қасиетті мүсінінің теңіз суында жүзіп жатқанын көрді, бірақ оған жете алмады. Ол жел құдайы Ваюға, өзінің маңызды шәкірттерінің біріне, көмек сұрады. Ваю теңіз құдайы Варунаның көмегімен үлкен толқындарды көтеріп, мүсінді Брихаспатиге қарай итерді. Кенеттен дана Парашурама пайда болып, оларға мүсінді Бхаргава Кшетрасында, өзінің балтасымен жасаған жерінде лайықты жерге орнатуды бұйырды. Сағидың тілегіне сәйкес Брихаспати мен Ваю мүсінді қолына алып, аспан арқылы оңтүстікке қарай сапар шегіп, Бхаргава Кшетрасында лайықты орын іздеді. Бхаргава Кшетрасының батыс жағында, теңізге жақын жерде, олар айналасында жасыл желектермен қоршалған үлкен, әдемі көлді көрді. Брихаспати мен Ваю осы жердің құдайлық қасиеттеріне толы екенін түсінді. Олар Шива мен оның жұбайы Парватидің көл жағасында билеп жатқанын көрді. Брихаспати мен Ваю жерге түсіп, құдайлық жұптың алдында иіліп құрмет көрсетті. Шива олардың келуін күтіп отырғанын және Вишну мүсінін орнатуға ең лайықты жер олар тұрған жер екенін айтты. Шива содан кейін мүсінді Брихаспати Гуру мен Ваю орнатып, бұл жерді "Гурувайур" деп аталатынын және бауырлары бұл жерде Кали-Юганың қиындықтарынан жұбаныш табатынын жариялады. Бұл туралы естіген Брихаспати, құдайлық сәулетші Вишвакарманы шақырып, оған құдайға ғибадатхана салуды тапсырды. Вишвакарма ғибадатхананы барлық қажетті бөлшектерімен бірге бірнеше минут ішінде салды. Брихаспати мен Ваю мүсінді қажетті рәсімдермен орнатты. Шива құдайға алғашқы пуджа жасады. Индра бастаған жартылай құдайлар гүл жаудырды. Дана Нарада әндерін шырқады. Мүсін Брихаспати мен Ваю орнатқандықтан, бұл жер "Гурувайур" деп аталды, ал құдай "Гурувайураппан" деп аталды, яғни "Гурувайурдың құдайы". Вишну Вайкунттағыдай осы жерде толық күшімен тұрады деп саналды, сондықтан бұл жерді "Бхулока Вайкунтта" деп те атады. Осы оқиғаны естіген соң, Жанамжай отбасымен бірге Гурувайурға барып, бір жыл сол жерде тұрды. Осы күндері ол Вишнуға шын ниетпен құлшылық етті, сондай-ақ Шиваға құлшылық ету үшін Маммиур ғибадатханасына барды. Соңында, құлшылығы аяқталар алдындағы күні ол Кришнаның көрінісін көрді, содан кейін ауруынан айықты.
Патша мен кобра
Бір астролог Пандия патшасына белгілі бір күні жылан шағып өлтіруге тағдырланғанын айтты. Оған Гурувайюраппанға барып дұға ету ұсынылды. Патша жылдар бойы құдайдың алдында тағат етумен және дұға етумен өтті. Бір күні патша өлімінің уақыты өткенін түсінді. Ол сарайына қайтып келіп, астрологтан болжамының неге дұрыс болмағанын сұрады. Дана адам оған жылан шаққан сол аяғындағы ізді көрсетті. Патшаның санасы толығымен Құдайға берілгендіктен, тек Ол ғана тағдырды өзгерте алады, ол шаншуды сезінбеді. Алғыс айту үшін патша Гурувайюрде ғибадатхана салып, ғибадатхананың күнделікті қажеттеріне қаражат бөлді. Қазіргі ғибадатхана ғимаратының көп бөлігі 16 және 17 ғасырларға жатады, бірақ кейін жамағаттар кеңейтулер мен қосымшаларға қаржы жұмсады. Дипастамба (жарық бағанасы) 1836 жылы Тируванантапурамнан келген бір жамағатпен орнатылды. Ғибадатхананың шығысында және батысында гопурамдар бар. Шығыс гопурамында қала "Гурупаванапура" деп аталатын жазу бар. Батыс гопурамы 1747 жылы салынған. Келесі күні Свамияр оған Гурувайюраппанның келісімін бергенін айтты – Манаведан таңертең Эланжи ағашының алаңында Гурувайюраппан ойнағанын көруге (бірақ тигізбеуге) рұқсат алды. Бірақ Манаведан Гурувайюраппанды кішкентай Кришна түрінде көргенде, қатты қуанғандықтан, өзін ұмытып, кішкентай Кришнаны құшақтауға асықты. Сонда Гурувайюраппан дереу жоғалып, «Вилвамангалам маған мұның болатынын айтпады» деді. Алайда Манаведан Бхагаван Кришнаның бас киімінен бір тауқұс қауырсыны алды. Ол қауырсын өзінің «Кришнагеети» мәтініне негізделген «Кришнаннаттам» би-драмасында Кришна кейіпкерінің бас киіміне енгізілді. Бұл қойылым Гурувайюр ғибадатханасының қасиетті ортасының жанында өтті. Тоғызыншы күні драманың бір бөлігі (Аватаррам) қайталанды, өйткені Самутирий Кришнаның өлімімен аяқтаудың ыңғайсыз екенін сезінді. Бұл құнды өнер формасы әлі де Гурувайюр Девассоммен сақталып, жамағаттардың құрбандығы ретінде қойылады.
Дүкенші мен бала
Бірде кедей, аш бала жақын жердегі жеміс дүкенінен банан ұрлап алды. Гуравайураппан құдайына сенуші болғандықтан, бананның жартысын "хундиге" салып, қалғанын жеді. Дүкен иесі баланы ұстап алып, ұрлық жасады деп айыптады. Бала кінәсін мойындады. Дүкен иесінің осы әділ баланы жазалауға жүрегі дарымай, оған сабақ болсын деп, ғибадатхананың айналасын бірнеше рет айналып жүруді бұйырды. Бірақ дүкен иесі кішкентай баланың соңынан Гуравайураппан құдайының да келе жатқанын көріп, таң қалды. Сол түні Құдай дүкен иесіне түс көріп, былай деді: "Мен де ұрланған бананнан үлес алғандықтан, жазаны бөлісіп алуым керек. Сондықтан мен баламен бірге ғибадатхананы айналып жүрдім".
Ненмини Унни
Бірде Гурувайур ғибадатханасының бас жұбыншысы Ненмини Намбодири өзінің он екі жасар ұлы Унниге нивадьямды Құдайға сыйлауын тапсырды. Сол күні көмекші жұбыншы болмағандықтан, Ненмини Намбодири шұғыл іспен шығуы керек болды. Ұл Құдайға пісірілген күріштен жасалған ниведьям ұсынды. Ол әдемілігімен Құдай тамақты жейді деп сенді, бірақ Құдай қимылдамады. Унни көрші саудагерден тұздалған манго мен айран сатып алып, Құдайға осының ұнайтынын ойлап, айранды күрішпен араластырып қайтадан сыйлады. Құдай тағы да қимылдамады. Унни оны көндіруге, өтінуге, жалбаруға тырысты, тіпті соңында қорқытты, бірақ Құдай қозғалмады. Ол өзінің сәтсіздігіне қайғырып, Құдайға айқайлап, әкесі өзін жазалайтынын айтты. Құдай оны көтере алмай, ниведьямды жоқ етті. Бала ғибадатханадан риза болып кетті. Унни Құдайға сыйланған ниведьямның Вариярдың міндетті шарты екенін білмеді. Варияр ғибадатханаға келгенде, бос табақты көріп Унниге ашуланды. Унни Құдай құрбандықты жегенін айтты, бірақ оның сөздері Вариярды ашуландырды, өйткені ол баланың өзі жегенін және жалған айтқанын ойлады. Әкесі Унниге ұруға асыққанда, бір ассари (көктегі дауыс) естілді: "Унни айтқан дұрыс. Мен кінәлімін. Унни кінәсіз. Мен оның сыйлаған тағамын бәрін жедім. Оны жазаудың қажеті жоқ". Ненмини әулеті әлі күнге дейін Гурувайурда тұрады және бай. Олар сондай-ақ Малаялам тіліндегі Врищикам айындағы жылдық Экадаси мерекесінде Саптами (жетінші күні) Вилаккуына демеушілік етеді.
Пунтанам және Мелпатур
Пунтанам Мелпатур Нараяна Бхаттатаридің замандасы болды, ол да Гурувайюрмен байланысты танымал ақын. Санскрит тіліндегі "Нарайанейям" еңбегінің авторы Мелпатур, мақтаныштан Пунтанамның малаялам тілінде жазылған "Джнанаппана" еңбегін оқу туралы өтінішін қабылдамай, атақты ғалым болды. Аңыз бойынша, Гурувайураппан Пунтанамның көңілділігі мен құлшынысына тәнті болды және Бхаттатаридің шығармаларына қарағанда оның шығармаларын жоғары бағалады. Сонымен қатар, ол бірде Бхаттатариді Пунтанамның "Сантанагопала Паана" еңбегін елемегені үшін кінәлады, Пунтанамның шынайы бақтисін Бхаттатаридің вибхактисінен артық көретінін айтты.