Кіріспе

Перспективалық жад – жоспарланған әрекетті орындауды есте сақтау немесе жоспарланған ниетті болашақта еске алуды қамтитын жадтың бір түрі. Перспективалық жад тапсырмалары күнделікті өмірде жиі кездеседі және салыстырмалы түрде қарапайым нәрселерден бастап, өмір мен өлімге қатысты қиын жағдайларға дейін жетеді. Мысалы, тіс пастасының қақпағын қайта жабуды, электрондық поштаға жауап беруді немесе жалға алынған фильмді қайтаруды есте сақтау қарапайым тапсырмаларға жатады. Ал өте маңызды жағдайларға пациенттің дәрі ішуді ұмытпауы немесе ұшқыштың ұшу кезінде қауіпсіздік процедураларын есте сақтауы жатады. Ретроспективтік жадтан айырмашылығы, ретроспективтік жад өткенде кездескен адамдарды, оқиғаларды немесе сөздерді еске алумен байланысты. Ретроспективтік жад тек өткен оқиғаларды еске түсіруді қажет етеді, ал перспективалық жад әлі болмаған уақытта ретроспективтік жадты қолдануды қажет етеді. Сондықтан перспективалық жад – «болашақтың жады» деп есептеледі. Ретроспективтік жад білгеніміз туралы ақпараттық мазмұнды қамтиды, ал перспективалық жад ақпараттық мазмұнға емес, қай уақытта әрекет ету керектігіне назар аударады. Перспективалық жадты сәтті орындауда ретроспективтік жадтың ролі екенін көрсететін бірнеше дәлелдер бар, бірақ бұл рөл салыстырмалы түрде шағын болып көрінеді.

Оқиғаға негізделген және уақытқа негізделген

Перспективалық жадтың екі түрі бар: оқиғаға негізделген және уақытқа негізделген перспективалық жад. Эксперимент жүргізушілер қатысушыларға орын (оқиғаға негізделген стимул) және уақыт (уақытқа негізделген стимул) берді және зерттеу барысында осы стимулдар пайда болған сайын батырманы басуды тапсырды. Бұрын, бұл мақала және Мичэмнің тағы үш еңбегі көп назар алмады. Мичэм перспективалық жадты болашақта орындалуға тиіс әрекеттерге қатысы бар ақпарат ретінде анықтады, мысалы, үйге қайтар жолда дүкенге тоқтау, және оны өткен шақтан ақпаратты еске түсірумен ғана байланысты ретроспективтік жадтан ажыратты. Мичэм осы айырмашылықты, сонымен қатар «перспективалық жад» терминін алғаш рет енгізді. Перспективалық жадтың жұмыс істеу механизмі мен оған қатысты ресурстар туралы зор қызығушылық бар.

Дайындық зейін және есте сақтау теориясы (PAM)

Дайындық назар және есте сақтау (PAM) теориясы, сәтті болашаққа қатысты есте сақтауды қамтамасыз ететін екі түрлі процеске тоқталады. Бұл элементтер қажетті болашаққа қатысты есте сақтау ниеті мен қажетсіз ойларды ажыратуға көмектеседі, мақсатқа назар сақтауға және оны қоршаған басқа мүмкіндіктерге бұрылмауға бағытталған. Ретроспективті есте сақтау болашақта қандай ниетті орындау керектігін нақты есте сақтау үшін де қолданылады, ал мониторинг процесі осы әрекетті дұрыс жағдайда немесе уақытында орындауды еске түсіру үшін қажет. Бақылаушылар болашаққа қатысты есте сақтау тапсырмасын толық назарда болған жағдайда немесе басқа тапсырмаларға назар бөлген жағдайда орындады. Нәтижелер PAM теориясын қолдайды, қатысушылардың болашаққа қатысты есте сақтау қабілеті толық назарда болғанда жақсырақ екенін көрсетті. Бұл, ниет қалыптасқан сәттен бастап, оны орындауға тиіс жағдай туғанға дейін үнемі сақталады деген PAM теориясына қарама-қарсы дәлелдеме болды.

Рефлексивті-ассоциативтік теория

Эйнштейн мен МакДэниелдің 1990 жылы жүргізген қосымша зерттеулері көрсеткендей, болашақ есте сақтау тапсырмалары кезінде қатысушылар өз ниеттерінің үнемі бақыланып, саналы түрде ұсталып тұрудың орнына, көбінесе "ойға түсіп" отыратынын айтты. Осыған ұқсас, 2000 жылы рефлексивті ассоциативтік теория деп аталатын теория ұсынылды, онда адамдар болашақ есте сақтау тапсырмасы үшін ниет қалыптастырғанда, мақсатты күлте мен жоспарланған әрекет арасында байланыс жасайды. Кейіннен мақсатты күлте пайда болғанда, автоматты ассоциативтік жад жүйесі жоспарланған әрекетті еске түсіріп, оны санаға қайтарады. Сондықтан, мақсатты күлте пайда болған кезде, бұрын жасалған байланыс, ниеттің санада болуына қарамастан, жоспарланған әрекетті еске түсіруді бастайды.

Көп процестік модель

Перспективалық жад механизмдерін түсіндіру үшін қолданылған тағы бір теория – МакДаниел мен Эйнштейннің (2005) ұсынған көп процестік моделі. Бұл теорияға сәйкес, перспективалық жадты қайтару әрқашан белсенді бақылау процесін қажет етпейді, ол өздігінен де жүзеге асуы мүмкін (яғни, стимул пайда болған кезде, тіпті дайындық процестері жұмыс істемеген жағдайда да ниетті қайтаруға болады). Сондықтан, сәтті перспективалық жад үшін бірнеше процестер қолданылуы мүмкін. Бұрын белсенді бақылауға толық сенудің тиімсіздігі туралы пікір болған, себебі ол көп көңіл ресурстарын қажет етеді. Бұл сақтау аралығында басқа тапсырмаларды орындау үшін қажетті өңдеу процестеріне кедергі келтіруі мүмкін. Эйнштейн және әріптестері (2005) жүргізген тәжірибеде, кейбір қатысушылар перспективалық жад тапсырмасын бір уақытта орындағанда, қосымша тапсырманы орындау баяу болды. Бұлардың барлығын мидың алдыңғы бөлігінде орналасқан лобтік бөлім басқарады. Позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) зерттеулері, басқа тапсырмаларды орындау кезінде жоспарланған әрекетті есте сақтауды қамтитын перспективалық жад тапсырмаларын орындаған қатысушылардың лобтік бөліміне қан ағынының сәл артуын көрсетті. Осы процедуралар кезінде мидың белсенділігіне префронтальді қабық, атап айтқанда оң дорсолатеральді, вентролатеральді және медиальді аймақтар, сондай-ақ медиандық фронтальді бөлік кіреді. Префронтальді қабық ниетті санада ұстауға және басқа ішкі ойларды басуға жауапты. Ченг және әріптестері (2008).

Бүйір жағы

Қас жағы, әдетте, сезімдік ақпаратты өңдеуге қатысады және мидың жоғарғы бөлігінде орналасқан. ПЭТ (позитрон-эмиссиялық томография) қолданып жасалған зерттеулер көрсеткендей, қатысушылар сандар тізбегін жаттау сияқты визуалды ақпаратты қатыстыратын болашақ есте сақтау тапсырмаларын орындағанда, қас жағы белсенді болады. Мидың электрлік белсенділігін жазатын магнитоэнцефалография (МЭГ) әдісімен жүргізілген зерттеулерде де қас жағының белсенділігі байқалады. Мидың осы аймақтарына зақым келген науқастарда дыбыстардың ұзақтығы мен жиілігін бағалауда қиындықтар туындады. Ақпаратты уақыт бойынша қадағалау болашақ есте сақтау үшін маңызды, болашақта іске асыруға арналған ниеттерді есте сақтау үшін қажет.

Генетика

Шизофрениямен ауыратын науқастардың психоздық емес бірінші дәрежелі туыстары мен бақылау тобының қатысушылары арасында перспективалық есте сақтауды салыстырған зерттеуде, туыстар уақытқа және оқиғаға байланысты перспективалық есте сақтау тапсырмаларын орындауда айтарлықтай нашар нәтиже көрсеткен. Шизофренияның тұқым қуалайтын компоненті болғандықтан, бұл генетика перспективалық есте сақтауға әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді.

Жүктілік

Жүктіліктің болашақ естелікке тигізетін әсері қазіргі таңда зерттеліп жатыр. Ренделл және авторлар (2008) зертхана жағдайында 20 жүкті әйелдің болашақ естелігін тексерді. Оқиғаға байланысты болашақ естелік тапсырмалары бойынша жүкті және жүкті емес әйелдер арасында айтарлықтай айырмашылықтар байқалған жоқ, бірақ жүкті әйелдердің уақытқа байланысты болашақ естелік тапсырмаларын орындауында, мысалы, жұмыс мерзімін сақтауда, айқын қиындықтар орын алды. Жүкті әйелдер белгі берілгеннен кейін ғана ниеттерін орындауды еске түсіруі ықтимал. Бұдан әрі, бала туғаннан кейін бірнеше ай өткен соң тексерілген әйелдер ниеттерін толығымен ұмытатыны анықталды. Бұл екі тұжырым да жүктілік немесе бала күтімі кезіндегі стресс пен ұйқы жетіспеушілігімен байланысты болуы мүмкін.

Сезімталдық белгілері

Эмоционалды мақсатты белгілер болашақ есте сақтаудағы жас арасындағы айырмашылықты жоятыны көрсетілген. Егде жастағы қатысушылар үшін, эмоционалды болашақ есте сақтау белгілері бейтарап белгілерге қарағанда жақсырақ есте сақталады. Белгілер оң немесе теріс болсын, күшті эмоционалды байланыс белгіні өзіне қатыстырақ етеді және есте сақтауды жеңілдетеді. Altgassen және авторлар бұл эмоциялық жадты күшейту әсерінде миндальша без және гиппокамптың рөлі болуы мүмкін деп болжайды.

Қозғалтқыштық ынталандырулар

Kliegel және басқалардың (2008) зерттеуінде мотивациялық жағдайдың екі жастағы топта (үш және бес жастағы балалар) бірдей болашаққа бағытталған есте сақтау міндетін орындауда нәтижеге әсер ететіні көрсетілді. Мотивациясы жоғары болғанда екі жастағы топ арасында ешқандай айырмашылық байқалмады, бірақ мотивациясы төмен болғанда үш жастағы балалардың нәтижелері нашарлады. Егер адам бір міндетті маңызсыз деп санаса немесе шаршаған болса, ол міндетті есте сақтауға ынталанбайды. Олар тиісті сигналдарға аз назар бөледі және есте сақтау ықтималдығы төмендейді. Сондықтан, болашаққа бағытталған есте сақтауды жақсарту үшін мотивациясы төмен жағдайлардан аулақ болу қажет.

Күнделікті перспективалық естелік

Әртүрлі зерттеулер күнделікті есте сақтаудың 50-80% кем дегенде жартылай болашаққа қатысты есте сақтаумен байланысты екенін көрсетеді. Болашаққа қатысты есте сақтау қалыпты өмір үшін өте маңызды, себебі адамдар болашаққа ниеттеніп, өткен ниеттерін күнделікті орындауды есінде сақтайды. Күнделікті өмірдің көптеген жайттары болашаққа қатысты есте сақтауды талап етеді, мысалы, доспен қайда кездесуді есінде ұстау сияқты қарапайым нәрселерден бастап, дәріні қашан ішуді есінде ұстау сияқты маңызды міндеттерге дейін.

Уақытты басқару

Болашақ жад пен уақытты басқару дағдылары арасындағы байланыс күрделі, оған тізімдер жасау, іс-шараларды жоспарлау және кедергілерден сақтану сияқтылар кіреді. Зерттеулер болашақ жад мен уақытты басқару арасындағы нақты себеп-салдарлық байланысты анықтаған жоқ, бірақ көптеген тұрақты корреляциялар байқалды. Мысалы, Болашақ және Кері жад сауалнамасы (PRMQ) бойынша болашақ жады жақсы деңгейде екенін көрсеткен адамдар, мақсаттар мен басымдықтарды қоюға және ұйымшылдыққа бейім екенін айтты. Болашақ жад пен уақытты басқару арасында циклдық әсер болуы мүмкін: жақсы жад жақсы ұйымдастыруға, ал жақсы ұйымдастыру жақсы жадқа әкелуі мүмкін.

Әуе қатынасы

Әуе қозғалысын басқарушылар көбінесе бір уақытта бірнеше жұмыспен айналысады, ал болашаққа қатысты есте сақтау қабілетінің жоғалуы қауіпті салдарларға әкелуі мүмкін. 1991 жылы Лос-Анджелесте болған ұшақ апатында, әуежайдың басқару мұнарасындағы бақылаушы қарапайым процедураның бір қадамын ұмытып, нәтижесінде екі ұшақ соқтығысып, көптеген жолаушы мен экипаж мерт болды. 1950 жылдан 2009 жылға дейін болған 1300-ден астам өліммен аяқталған авиациялық апаттарды талдау көрсетті, олардың көп бөлігі ұшқыштардың қатесінен туындаған: 50% ұшқыштардың қатесінен, 6% ұшқыш емес адамдардың қатесінен, 22% техникалық бұзуға, 12% нашар ауа-райына, 9% диверсияға және 1% басқа себептерге байланысты.

Сәбилерге күтім жасау

Медбикелік орта оқиғаға және уақытқа байланысты болашаққа қатысты есте сақтау міндеттерімен толы. Дәрі тапсыруды есте сақтау, науқастың туыстарына хабарласу, ауысымды ауыстыру уақытын есте ұстау сияқты қарапайым міндеттер – медбикелердің болашаққа қатысты есте сақтауға тәуелділігінің бірнеше мысалы ғана. Өмірге қауіп төндіретін көптеген міндеттерді атқаратын медбикелердің болашаққа қатысты есте сақтауының маңыздылығына қатысты көп зерттеу жүргізілмегені қызық.

Ұрыққа қарсы

Перспективалық жад – ауызша контрацепция таблеткаларын қашан қабылдау керектігін есіңде ұстау қажеттілігі. Matter және Meier (2008) жүргізген зерттеу көрсеткендей, өзінің болашақ жады қабілеті жоғары екенін айтқан әйелдер ауызша контрацепцияны қолданудан көбірек қанағаттанды және стресс деңгейі төмен болды. Жақсы жад осы әйелдерге контрацепциялық құралдарын күннің қажетті уақытында қабылдауды еске түсіруді жеңілдетеді.

Смартфондар

Технологияның дамуымен смартфондар болашаққа қатысты есте сақтауға көмектесетін құрал ретінде қолданылуы мүмкін. Электрондық күнтізбелер уақытқа байланысты болашаққа қатысты есте сақтау тапсырмаларында өте пайдалы, және соңғы кезде олар оқиғаға байланысты тапсырмаларды да еске түсіруге мүмкіндік береді. iPhone және Android операциялық жүйесінде жұмыс істейтін телефондар телефонның Global Positioning System (GPS) жүйесі арқылы пайдаланушының орналасқан жерін анықтап, ағымдағы орналасқан жеріне сәйкес еске салғыштар жібере алады. Мысалы, ата-ана баласының мектебіне жақын болғанда, телефон оларды мектептен балаларын алып кету керектігі туралы еске салады.

Білім

Перспективалық жад балалардың мектептегі оқу тапсырмаларына назар аудару және жауап беруді үйлестіретін басқарушы танымдық модельмен байланыстырылған. Уокер мен Уокер математика, ғылым және ағылшын тілі пәндерінің әртүрлі оқу тапсырмаларына перспективалық жадысын ең дәл реттей білетін оқушылар, жадысы тұрақты немесе икемсіз оқушыларға қарағанда тиімдірек оқушылар екенін көрсетті.

Болашақтағы адамның есте сақтау қабілеті

Іздеуге берілген немесе жоғалған адамдарды анықтау үшін хабарлау жүйелерін пайдалану кейде оқиғаға байланысты болашақ есте сақтау түрін қолданады, оны "адамды еске түсіру" деп атайды. "Адамды еске түсіру" кезінде ізделіп жатқан немесе жоғалған адамның суреті жұртшылыққа ұсынылады және оны көргендердің кез келген ақпаратын билік органдарына хабарлау туралы нұсқау беріледі. Далалық тәжірибелер көрсеткендей, "адамды еске түсіру" көбінесе өте нашар болады.