Кіріспе

Запоріжжя (Запоріжжя, ; Запорожье, ), 1921 жылға дейін Александровск немесе Олександрівськ деп аталатын, Украинаның оңтүстік-шығысындағы қала, Днепр өзенінің жағасында орналасқан. Ол Запоріжжя облысының әкімшілік орталығы. Запоріжжяның халқы –

Запоріжжя тарихи Хортиця аралы, көптеген электр станциялары және маңызды өнеркәсіптік орталық ретінде белгілі. Аймақта болат, алюминий, авиациялық қозғалтқыштар, автомобильдер, подстанцияларға арналған трансформаторлар және басқа да ауыр өнеркәсіптік өнімдер өндіріледі.

Атаулары мен этимологиясы

Запорыжье атауы қаланың орналасуымен байланысты: "сарқырамалардың ар жағында" – Днепр өзенінің ағысы бойымен төмен қарай немесе оңтүстігінде жатыр. Бұрын бұл жерлер кеме жүруге кедергі келтіріп, маңызды тасымалдау орындары болған. 1932 жылы бұл сарқырамалар Днепр су электр станциясының су қоймасының бір бөлігіне айналды, суға батып қалды. 1921 жылға дейін қала Александровск (немесе Олександровск) деп аталды, ол Ресей империясының Днепр қорғаныс сызығының құрамына кірген алғашқы бекіністің құрметіне қойылған атау.

Тарих

Запорожье 1770 жылы құрылды, ол кезде Александровская бекінісі Днепр қорғаныс желісінің бір бөлігі ретінде Ресей империясының оңтүстік аймақтарын қырымдық татарлардың шабуылынан қорғау мақсатымен салынды. 1775 жылы Кешік-Қайнарка шартына сәйкес, Ресей жазығының оңтүстік жерлері мен Қырым түбегі Ресей империясының құрамына енді. Александровская бекінісі әскери маңыздылығын жоғалтып, 1806 жылдан 1930 жылға дейін Александровск деп аталған шағын ауылдық қалаға айналды. 1916 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, DEKA акционерлік қоғамы ұшақ двигательдерін шығаратын зауытын Санкт-Петербургтен Запорожьеге көшірді. Ресей азамат соғысы (1918-1921) кезінде Запорожьеде қызыл әскер мен Деникин мен Врангельдің ақ әскерлері, Петлюраның Украина Халық Республикасының украин халық армиясы және неміс-австрия әскерлері арасында қызыл шайқастар болды. Екі тарап та стратегиялық маңызды Кичкас көпірін әскерлерді, оқ-дәрілерді және медициналық жабдықтарды тасымалдау үшін пайдаланды. Кеңес үкіметі 1920-1930 жылдары Запорожьеді одан әрі индустрияландырды, осы кезеңде Днепр су электр станциясы, Запорожье болат зауыты және Днепр алюминий зауыты салынды. 1930 жылдары американдық Біріккен инженерлік және құю компаниясы Ford River Rouge болат зауытына ұқсас жолақты прокаттау зауытын салғаннан кейін болат жолақтарын өндіруге кірісті. Зауыттың жылдық қуаты кең болаттың белгілі бір көлемін құрады.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19411945)

1941 жылы маусымда КСРО мен нацистік Германия арасындағы соғыс басталғаннан кейін Кеңес үкіметі Запорожьедегі өнеркәсіптерді Сібірге көшіруді бастады, ал Кеңес қауіпсіздік күштері қалада саяси тұтқындарды атуға кірісті. 1941 жылдың 18 тамызында неміс 1-ші танк тобының бөлімдері оң жағалаудағы Запорожье маңына жетіп, Хортица аралын басып алды. 1941 жылдың 18 тамызында Қызыл Армия Днепр гидроэлектр станциясының бөгетінде жарыс жасады, нәтижесінде Запорожьеден Никопольға дейін су тасқыны тарады. Көмекші күштер келгеніне қарамастан, Запорожье 1941 жылдың 3 қазанында жаулап алынды. Неміс оккупациясы екі жылға созылды, осы кезеңде немістер 35 000-нан астам адамды атып өлтірді және 58 000 адамды Германияға мәжбүрлі еңбекке жіберді. Адольф Гитлер 1943 жылдың ақпан айында штабқа сапар шекті, сондай-ақ келесі айда да келді, онда оған фельдмаршал Эрик фон Манштейн және оның әуе күштерінің басшысы фельдмаршал Вольфрам Фрайхерр фон Рихтхофен есеп берді. 1943 жылдың қыркүйегінде армия тобы штабын Кировоградқа көшірді. 1943 жылдың тамызында немістер Киевтен Қырымға дейін Днепр бойында "Пантера-Вотан" қорғаныс желісін салды. Олар 1943 жылдың қыркүйегінде осы желіге қайта шегінді, қаланы Днепр арқылы өтетін көпір басы ретінде 40-шы танк корпусы мен 17-ші армия корпусының бөлімдерімен ұстады. Кеңес Одағының Оңтүстік-Батыс майданының қолбасшысы, армия генералы Родион Малиновский 1943 жылдың 10 қазанында Запорожьеге шабуыл жасады.

1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2004 жылы Запорожье аркалық көпірі маңындағы қабылданысты азайту мақсатымен Жаңа Запорожье Днепр көпірінің құрылысы басталды, алайда қаржыландыру жетіспеуіне байланысты құрылыс басталғаннан кейін көп ұзамай тоқтатылды. 2014 жылғы Еуромайдан кезінде, президент Виктор Януковичке қарсы наразылықтар барысында, Запорожье облыстық мемлекеттік әкімшілігінің ғимаратын 4500 наразылық білдіруші басып алды, және 2014 жылдың сәуір айында украиндық және пророссийлық белсенділер арасында қақтығыстар болды. 2016 жылдың 19 мамырында Жоғарғы Рада «Декоммунизация туралы заңды» бекітті. Заң күшіне енгеннен бері қалалық кеңес қаланың 50-ден астам көшелері мен әкімшілік аймақтарының атауларын өзгертті, Кеңес Одағының басшылары Ленин мен Феликс Дзержинскийдің ескерткіштері бұзды, сондай-ақ өнеркәсіптік кәсіпорындардың, фабрикалардың, мәдениет орталықтарының және ДнепроГЭС-тің атауларынан кеңес басшыларын құрметтейтін атаулар алынып тасталды.

Ресейлік басқыншылық (2022)

Ресей әскерлері 2022 жылғы Украинаға Ресейдің басып кіруінен бастап Запорожьеге үздіксіз шабуылдар жасап келеді. 27 ақпанда қаланың оңтүстік шетінде шайқас болғаны хабарланды, ал Ресей әскерлері сол күні кешке қалаға артиллериялық оқтарды жаудыра бастады. Ресей Запорожье облысын басып алып, бір бөлігін оккупациялады, бірақ Запорожье қаласын басып ала алмады. 3 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясына жақындап, ядролық катастрофа қаупі тудырды. Ресей әскери күштері 12-13 мамыр күні кешке Запорожьеге зымырандар ұрды. 30 қыркүйекте Ресейдің Оңтүстік және Шығыс Украинаны ресми түрде аннексиялауға бірнеше сағат қалғанда, Ресей Қарулы Күштері Запорожьеде азаматтық колоннаға S-300 зымыранын атқылап, кем дегенде 30 адамды өлтірді. 9 қазанда Ресей әскерлері тұрғын үйлерге ракеталар ұрды, нәтижесінде кем дегенде 17 адам қаза тапты.

География

Запорожье Украинаның оңтүстік-шығысында орналасқан. Днепр қаласын екіге бөледі; олардың арасында Хортица аралы жатыр. Қала теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Жаңа және Ескі Днепрлер Хортицаның төңірегімен ағып өтеді: Новий Днипро шамамен кең, ал Старий Днипро (Запоріжжя) шамамен кең. Аралдың ауданы кішкентай. Қала ішіндегі Суха Московка және Мокра Московка, Кушугум (өзен) және Верхня Хортиця (өзен) сияқты кіші өзендер де Днепрге құяды. Хортица флорасы құрғақ дала ауасының және үлкен тұщы су алабының арқасында ерекше және әртүрлі, бұл алап өнеркәсіптік ластанудан тазартылған ауаны қамтамасыз етеді. Арал ұлттық саябақ болып табылады. Жер беті үлкен шатқалдармен ("балкалар"), жаяу жолдармен және тарихи ескерткіштермен тілбиті. Арал, танымал демалыс орны, санаторийлерге, курорттарға, денсаулық сақтау орталықтарына және құмды жағажайларға ие.

Этникалық құрылым

2001 жылғы санақ бойынша Запорожье халқының 70,28% (жалпы саны 815 300) украиндықтар, 25,39% орыстар, 0,67% белорустар, 0,44% болгарлар, 0,42% еврейлер, 0,38% грузиндер, 0,38% армяндар, 0,27% татарлар, 0,15% әзербайжандар, 0,11% рома (цығандар), 0,1% поляктар, 0,09% немістер, 0,09% молдовандар және 0,07% гректер құрады.

Тіл

Украин тілі ресми мемлекеттік іс-қағаздарда қолданылады. Украинадағы халық санағы бойынша Запорожьеде тұратын адамдардың ана тілі (пайызбен): Тіл 1897 1926 1989 2001 украин 43.0 33.8 41.3 41.6 орыс 24.8 52.2 57.0 56.8 яһуди 27.8 9.7 0.1

Өнеркәсіп

Запорожье – Украинаның маңызды өнеркәсіптік орталығы, елдің негізгі автомобиль өндіруші компаниясы, «Мотор Сич» авиациялық қозғалтқыштар өндірушісі. Электрмен жақсы қамтамасыз етілген Запорожье, оған іргелес Донец бассейнімен (Донбас) және Никополь марганец және Кривой Рог темір кен орындарымен бірге Украинаның жетекші өнеркәсіптік кешендерінің бірі болып табылады. Қала Украинаның негізгі автомобиль өндірісі орталығы болып табылады, ол Запорожье автомобиль зауытында (ЗАЗ) орналасқан, ол Zaporozhets және Tavria сияқты украиналық автомобиль брендтерін шығарады. Ресей революциясы аяқталғаннан кейін қала маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналды. Арзан жұмыс күшінің болуы және көмір, темір кендері мен марганец кен орындарының жақын орналасуы темір және машина жасау саласының ірі кәсіпорындары үшін қолайлы жағдай жасады. Бүгінде Запорожье – ауыр өнеркәсіп (әсіресе металлургия), алюминий және химия өнеркәсібімен аймақтың маңызды өнеркәсіптік орталығы. Қалада автомобильдер, авиациялық қозғалтқыштар және радиоэлектроника өндіріледі. Запорожье порты Донбастан тауарларды қайта тиеу үшін маңызды. Zaporizhstal, Украинаның төртінші ірі болат өндірушісі және әлемдегі 54-ші орында, қалада орналасқан.

Электр энергиясын өндіру

Запорожье – электр энергиясын өндірудің ірі орталығы. "DniproHES" Днепр су электр станциясы және Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы бар. 2022 жылғы басып кіруге дейін бұл станциялар Украинаның электр энергиясының шамамен 25 пайызын өндірді. Энергодар қаласының жанында және Запорожьеден шамалы қашықтықта Запорожье жылу электр станциясы мен Запорожье ядролық электр станциясы орналасқан, ол Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып табылады.

Мәдениет

Запорожьеде оркестр, мұражайлар, театрлар және кітапханалар бар. Олардың ішінде Магара академиялық драма театры, «VIE» қалалық театрлық зертханасы, Жас көрермендер театры, «Запорожье казақтары» атты ат спорты театры, Запорожье облыстық мұражайы, Запорожье казақтары тарихының ұлттық мұражайы, Запорожье облыстық көркемсурет мұражайы, «Мотор Січ» авиациялық мұражайы және Запорожье облысының әмбебап ғылыми кітапханасы бар. Запорожьеде халық музыкасының көптеген шағын әуесқойлық топтары мен өнер галереялары да кездеседі. Қалада фестивальдер, казактардың жауынгерлік өнері жарыстары және көркемсурет көрмелері тұрақты түрде өткізіледі. Запорожьеде Маяковский алаңындағы «Өмір қайнар көзі» маңында «Kolorit» Запорожье қалалық суретшілер қауымдастығының ашық аспан астындағы көрмесі мен сату орыны бар. Қаладағы суретшілер ұйымдарының күнделікті көрмесі – Запорожьедегі бірегей орын, онда адамдар шеберлер мен суретшілермен кездесіп, ағаш ою, кесте тігу, моншақтан жасау шеберлігін көріп, кәсіби суретшілер мен дизайнерлерден кеңес ала алады.

Негізгі көрікті жерлер

"Запорижка Сіш" тарихи-мәдени мұражайы Хотрица аралының солтүстік жартасты бөлігінде орналасқан. Мұражай Запорожье казактарының бекінісін қайта құрастыру болып табылады және олардың әскери лагерьдегі өмірі мен тұрмыс салтының ерекшеліктерін қамтиды. Бүркен мен Хортица аралының арасындағы кішігірім аралдардың әрқайсысының өзіндік аңызы бар. Олардың бірі – Дурня Скала ("Ақымақтың тасы") – Петр I патшасы Ресей мен Швеция арасындағы Ұлы Солтүстік соғысында орыстарға опасыздық жасағаны үшін казақтарды қамшымен ұрған жер. Тағы бір кішкентай арал, Столб ("Қалған") гранитті тақталардың арасында үлкен тостағанға ұқсайтын геологиялық ерекшелікке ие, оны казақтардың тостағаны дейді. Айтуынша, жазғы күндері осы "тостағанда" су қайнатылып, казақтар оны галушка (дәмі бар сорпаға қайнатылған қамыр) пісіру үшін пайдаланған.

Көлік байланыстары

Запорожье – Украинадағы маңызды көлік торабы, оған жолаушылар мен жүк тасымалы үшін автомобиль жолдары, темір жол, өзен және әуе байланыстары кіреді. Днепрдің сол жағалауындағы қаладан шығысқа қарай орналасқан Запорожье халықаралық әуежайы ішкі және халықаралық рейстерге қызмет көрсетеді. Широке әуеайлағы қаланың батысында Днепрдің оң жағалауында орналасқан. Запорожье шығыс шетінен асып өтетін М18 негізгі ұлттық автокөлік жолы Харьковты Симферопольмен байланыстырады. Киевтің сыртында басталып, Кремняк, Камянське, Днепр арқылы Днепр бойымен оңтүстік-шығысқа қарай жүретін H08, Мариупольге бара жатқанда Запорожьеден өтеді. Донецктен H15 және Кривий Ріх арқылы Кропивницкийден N 23 (Украина) жолдары да Запорожьеде аяқталады. Днепр арқылы төрт автомобиль көпірі және екі теміржол көпірі салынған, олардың көбі Хортица аралын кесіп өтеді. Президент Владимир Зеленский 2022 жылдың басында Жаңа Запорожье-Днепр көпірінің бірінші кезегін ашты. Қалада екі теміржол станциясы бар: Запорожье-1 теміржол станциясы және Запорожье-2. Біріншісі – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан орталық станция, ол Симферополь-Харьковтың «солтүстік-оңтүстік» транзиттік бағытының бір бөлігі. Запорожье-2 станциясының желісі Донбас көмірлі алабын Кривий Ріхпен байланыстырады. Қалада 7 желілі кең трамвай желісі бар, ол Запорожье трамвайы деп аталады. Қаланың екі өзен порты Киевті Днепр арқылы Херсонмен байланыстыратын ұлттық су көлігі инфрақұрылымының бөлігі болып табылады. Запорожье мен жақын ауылдар арасында жүк кемелері мен қайықтар қатынайды. Хортица аралы Днепрді екіге бөледі; негізгі арна аралдың шығыс жағынан өтеді, ал Ескі Днепр (Staryi Dnipro) аралдың батыс жағынан ағып өтеді.

Танымал мәдениетте

Запорожье – американдық жазушы Гарри Туртлдоувтың "Отан үшін дайын" (1991) және "Фантом Толбухин" (1998) атты екінші дүниежүзілік соғыста Орталық державалардың жеңісі туралы екі қысқа романының оқиғасы орын алатын жер.