Кіріспе

Айналымды уағыздаушылар, сондай-ақ атты уағыздаушылар деп те аталатын, белгілі бір аймақтарды аралап, жаңа қоныс аударушыларға рухани қызмет көрсетуге және қауымдастықтар құруға тағайындалған дін қызметкерлері болды. Айналымды уағыздаушылар негізінен методист епископалдық шіркеуі мен оған байланысты діндерде кездессе де, басқа діндерде де, әсіресе аз саны бар діни топтарда осындай көшпелі уағыздаушыларды табуға болар еді. Олар АҚШ-тың алғашқы жылдарында, 1784-1830 жылдар аралығында ең белгілі болды және Екінші Ұлы Ояну қозғалысының бір бөлігі еді.

Тарих

Құрама Штаттардың сирек қоныстанған аймақтарында көптеген діни ұйымдардың дін қызметкерлерінің бір уақытта бірнеше қауымға қызмет етуі жиі кездесетін жағдай, бұл шіркеу ұйымдастыру нысаны кейде "жайылмалы қызмет схемасы" деп аталады. Америка Құрама Штаттарының алғашқы, қиын кезеңдерінде методист епископтық шіркеуінің және оның ізбасарларының ұйымдастыру үлгісі ауылдық елді мекендерге және ұйымдастырылмаған қоныстарға қызмет көрсетуде өте тиімді болды. Методист діни ұйымдарында қауымдар өздері таңдаған пасторды "шақырып" (немесе жұмысқа алып) алмайды. Оның орнына, епископ қауымға немесе қауымдар тобына пасторды "тағайындайды" (белгілейді), және 20 ғасырдың соңына дейін пастордың немесе қауымның тағайындауға қатысуы болған жоқ. Бұл, Құрама Штаттарының алғашқы жылдарында халық саны өскен сайын, методист дін қызметкерлері адамдар қоныстанған кез келген аймаққа тағайындала алатындығын білдірді. Франсис Асбери және Ричард Уоткоат сияқты алғашқы көшбасшылар коньки саяхатшыларын таңдау, оқыту, дінге бекіту және орналастыру мәселелерінде дербес шешімдер қабылдады. "Ауданы" (қазіргі уақытта "қаралым" деп аталады) – географиялық аймақ, ол екі немесе одан көп жергілікті шіркеулерді қамтиды. Пасторлар жыл сайын "Жылдық конференцияда" жиналады, онда епископтар оларды жаңа қаралымға тағайындайтын немесе сол қаралымда қалдыратын. Көбінесе олар жыл сайын басқа қаралымға ауыстырылатын. (1804 жылы методист епископтық шіркеуінің бас конференциясы бір пастордың екі жылдан астам бір лауазымда қызмет ете алмайтыны туралы шешім қабылдады.) Пасторға қаралым тағайындалғаннан кейін, ол жаңа шіркеулер құрумен қатар, ғибадат өткізуге және қаралымындағы әрбір шіркеудің мүшелерін үнемі аралауға міндетті болды. Ол "Төрт айлық конференция" деп аталатын, төрағалық ететін ақсақал (қазіргі аудандық бақылаушы) бақылауында болды, ол әр қаралымды жылына төрт рет аралап тексерді.

Епископ Фрэнсис Асбери

Фрэнсис Асбери (1745–1816), американдық методизмінің негізін қалаушы епископ, атпен саяхаттау дәстүрін қалыптастырды. Ол өз жүргізушісі және серіктесі "Қара Гарри" Хозермен бірге 270,000 мильді аралап, 16,000 уағыз айтты, соның арқасында Американың алғашқы кезеңінде дін қызметкерлерін қадағалап, елді аралап сапар шекті. Ол ағылшын методизмінен округ тұжырымдамасын алып келді, ол әлі де қолданыста: британдық методистік шіркеулер округтерге біріктірілген, әдетте оннан астам шіркеулерді қамтиды, ал пасторлар жергілікті шіркеуге емес, округке тағайындалады ("бекітіледі"). Типикалық ағылшын округінде пасторлар саны шіркеулер санынан екі-үш есе кем болады, ал қызметтердің қалғанын жергілікті методист уағыздаушылары немесе зейнеткер ("құрметті") пасторлар жүргізеді. Дегенмен, "атпен саяхатшы" аталымы – американдық қажеттіліктерден туған американдық сөз. Медодизмнің негізін қалаушы Джон Уэсли өмірі бойы атпен үлкен қашықтықтарды жүргенімен, алғашқы британдық методист уағыздаушылары да өз округтарын аралап сапарлаған, бірақ олардың саяхат міндеттемелері американдық әріптестеріне қарағанда әлдеқайда аз болды. Асбери қарапайым отбасыдан шыққан (әкесі бағбан болған) және Исаның кедейлерге қызмет еткеніне шын сенді. Ол сондай өмірге дайын адамдарды таңдады. Ол: "Біз кедейлер үшін еңбек етсек, олармен бірге қиындықтарға дайын болуымыз керек" деді және жайлы орта таптың тұрмысынан бас тартуды талап етті. Бұл қаржылық тұрақтылықты да қамтыды; атпен саяхатшылардың жылдық жалақысы 80 доллар болатын, бірақ оны толық төлеу сирек кездесетін. Нәтижесінде, атпен саяхатшылар көбінесе ынтасы зор жас жігіттер болды, олардың көпшілігі өлім немесе зейнеткерлік салдарынан 12 жылдан астам уақыт саяхатшы болып жұмыс істеген жоқ. Асбери сонымен қатар методистердің жылдық конференциясына тек атпен саяхатшыларды және басқа да саяхатшы уағыздаушыларды шақырды; "жергілікті" уағыздаушылар шақырылмады. Бұрынғыдай жиі көшпесе де, АҚШ Біріккен методистік шіркеуінің пасторы жылдық конференцияда басқа қызметке тағайындалғанға дейін жергілікті шіркеуде 2–5 жыл қызмет етеді (техникалық тұрғыдан әр пасторға жыл сайын міндет жүктеледі, бірақ көбінесе ол бірдей болады). Британдық методизмінде пасторлар әдетте бес жылға округке тағайындалады (оларды жыл сайын Конференция бекітеді); Конференция осы мерзімнен кейін пасторды осы округте қалдыру үшін шақырусыз, бірақ бір округте жеті немесе сегіз жылдан астам уақыт қалған пасторлар сирек кездеседі. Қазіргі УМК-да бірнеше шіркеуге қызмет ететін пастор "(шіркеулер саны) бірлестікке" ие деп аталады.

Мысалдар

Мүмкін, ең танымал конькиші – екі автобиография жазған Питер Картрайт болды. Джон Б. Маттиас Нью-Йорк штатынан шыққан ерте замандағы конькиші, ол «Жеңістің гүлдері» деген евангельдік ән жазғанмен белгілі. Уилбур Фиск, кейін педагог болған ол үш жыл бойы ауылдық пастор болып қызмет етті. Рухани қызметкерлердің бірнеше жыл ауылдық аймақтарда қызмет етіп, сосын басқа жұмыстарға өтуі жиі кездесетін. Кентуккиде туған Илай П. Фармер, 1825-1839 жылдары Индиана шекарасындағы методист епископалдық шіркеуінің конькиші, Блумингтон, Индианада фермер, газет редакторы және кәсіпкер болды. Ол сондай-ақ 1843-1845 жылдары Индиана Сенатында және Америка Азамат соғысы кезінде өздігінен тағайындалған капеллан ретінде қызмет етті. Джозеф Таркингтон, Индианадағы тағы бір конькиші, романист Бут Таркингтонның әкесі болды. Уильям Г. «Парсон» Браунлоу, Теннессидің радикалдық газет баспашысы, белгілі кітап авторы, Теннесси губернаторы және АҚШ сенаторы, 1820-1830 жылдары конькиші ретінде мансабын бастады. Браунлоу оңтүстік Аппалачи аймағындағы баптист және пресвитериандық миссионерлермен, сондай-ақ христиандық секталық авторлармен болған қатыгез пікірсайыстарымен кеңінен танымал болды. Браунлоудың Конфедеративтік Америка Құрама Штаттарының оның туған қаласы Ноксвиллге жасаған әскери тұруы және Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация түрмесінде өткізген уақыты туралы егжей-тегжейлі баяндаған кітаптары, соғыстың соңғы жылдары кітаптарын сатып алуға және солтүстік АҚШ-тағы сөйлеу турнесіне қатысу билеттерін алуға құштар болған көптеген оқырмандарды тартты. Заңнан тыс Джон Уэсли Хардиннің әкесі, Джеймс «Джип» Хардин, 1800 жылдардың ортасында методист уағыздаушысы және конькиші болды. Хардиннің әкесі 1869 жылға дейін Техастың орталық бөлігін аралап, содан кейін отбасымен бірге Техастың Тринити округіне қарасты Самптер қаласына қоныстанды, онда ол Джон Уэслидің құрметіне аталған мектеп ашты – методизмнің негізін қалаушысы. Томас С. Хинде 1800 жылдардың басынан 1825 жылға дейін Иллинойс, Индиана, Кентукки және Миссури штаттарында методист конькиші болды. Кейін ол бұрынғы құрған қаласы Иллинойс штатындағы Кармел тауында қоныстанды. Хинде белгілі пастор, газет баспашысы, адвокат, жылжымайтын мүлік кәсіпкері және Огайо штатының өкілдер палатасының кеңсе қызметкері болды. Оның жеке және іскерлік құжаттарының 47-ден астам томы Висконсин тарихи қоғамындағы Лайман Дрейпер жинағында сақталады, оларды оның күйеу баласы Чарльз Х. Констебл қайтыс болғаннан кейін сыйға берген. Пьер Ив Кералум 1853-1872 жылдары Рио-Гранде аңғарының төменгі бөлігіндегі шаруаларға қызмет еткен католик діни қызметкері болды. Ол атпен сапар шегетін шамамен 30 католик діни қызметкерінің бірі болды, олар «Христостың атты әскері» деп аталды. Кералум сонымен қатар Техас штатының Браунсвилл қаласындағы Кемелсіз Тұйма соборы сияқты шіркеулерді жобалаған және салуға көмектескен сәулетші болды, сондай-ақ аймақтағы шағын ғибадатханалар, ректориялар және басқа да ғимараттарды салған.

Мәдениетте

Кейін қарағанда, конькилік салт атты адам романтикалық бейнеге айналып, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында көптеген романда суреттелді. Осы романдардың екеуі – Эдвард Эгглестонның «Конькилік салт атты» және Эрнест Томпсон Сетонның «Седр тауының уағыздаушысы». Конькилік салт атты адам – 1860 жылдары Висконсин штатының батысында өтетін, «Кэдди Вудлон» атты Ньюбери сыйлығына ие болған балалар романының кейіпкері. 1970 жылдары, эфирден шығар алдында, Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы WWBT телеарнасы «Әділет және Конькилік салт атты» бағдарламасын көрсетті, онда әділет атты жылқысымен бірге ауылдық уағызшы қысқа нақыл айтып, ыдыс-аяқтарын қолданды. Бұл роликтер «Шок театры» аяқталғаннан кейін WRIC TV ретінде жұмыс істейтін Richmond ABC филиалы WXEX арнасында да көрсетілді. Осы қысқа фильмдерде, жүргізуші үш минуттық бөлімнің соңында Вирджиния штатының Коббс-Крик қаласынан келген Конькилік салт атты адам ретінде таныстырылды. Уағызшы – Уильям Б. Ливермон, өмірі бойы Вирджиния штатының бірнеше шіркеулеріне қызмет етіп, 1992 жылы қайтыс болды. Католик конькиші Пьер Ив Кералумның тарихынан шабыттанған Пол Хорган діни қызметкердің соңғы күндері туралы «Шөлдегі шайтан» (1952) атты көркем әңгіме жазды.

Өмірбаяндар

Пионерлік саяхатшы-қасиеттілердің жеке басынан айтылған әңгімелері ертедегі АҚШ мәдениетіне, сондай-ақ жас мемлекеттегі діннің (әсіресе методизмнің) теологиясы мен әлеуметтануына түсінік береді. Көптеген саяхатшы-қасиеттілер өмірбаян жариялаған. Бұл өмірбаян әдетте Біріккен методист семинарияларының кітапханаларында кездеседі. Гаррет Евангелистік теологиялық семинариясы мен Сибери Батыс теологиялық семинариясының (Эванстон, Иллинойс) біріккен кітапханасында осы жазбалардың ең ірі жинағы бар, онда 70-тен астам материал сақталған. 1970 жылдардың соңында Луизиана штатының Шревпорт қаласында Біріккен методист редакциялық комитетінің төрағасы болған тарихшы Уолтер М. Лоури "Луизиана методизмінің тарихы" жобасын бастады, ол шіркеудің кең таралған саяхатшы-қасиеттілер желісі туралы материалды қамтиды.