Кіріспе
Флорида және Джорджиядағы тарихи түпкілікті американдық тайпа, АҚШ. Апалачилер Оңтүстік-Шығыс Ормандық аймағының түпкілікті халқы, атап айтқанда Флориданың түпкілікті халқы, Флорида Панхандледе 18 ғасырдың басына дейін өмір сүрді. Олар Ауцилла және Очлокони өзендері арасында, Апалачи шығанағының бастауында, Апалачи провинциясы деп аталатын аймақта қоныстанды. Олар қазір жойылған Апалачи тілінде сөйледі, ол Мускоги тілдер тобына жатады. Апалачилер шамамен 1450 жылдан бастап Велда үйіндісінде қоныстанды, бірақ 17 ғасырда испандықтар қоныс тепкен кезде оны көбінесе тастап кетті. Олар испандық саяхатшылармен алғаш рет 1528 жылы, Нарваез экспедициясы келген кезде кездесті. Тайпалық жаулары, еуропалық аурулар және еуропалықтардың енуі олардың санын күрт азайтты. 1701-1704 жылдар аралығындағы соғыс Апалачилерді қиратты, және олар 1704 жылға қарай өз отандарынан кетуге мәжбүр болды, солтүстікке Каролина, Джорджия және Алабама штаттарына қашып кетті.
The Apalachee were an Indigenous people of the Southeastern Woodlands, specifically an Indigenous people of Florida, who lived in the Florida Panhandle until the early 18th century. They lived between the Aucilla River and Ochlockonee River, at the head of Apalachee Bay, an area known as the Apalachee Province. They spoke a Muskogean language called Apalachee, which is now extinct. The Apalachee occupied the site of Velda Mound starting about 1450 CE, but they had mostly abandoned it when Spanish started settlements in the 17th century. They first encountered Spanish explorers in 1528, when the Narváez expedition arrived. Their tribal enemies, European diseases, and European encroachment severely reduced their population. Warfare from 1701 to 1704 devastated the Apalachee, and they abandoned their homelands by 1704, fleeing north to the Carolinas, Georgia, and Alabama.
Мәдениет
Апалачилер Флориданың Миссисип мәдениетінің ықпалындағы Форт Уолтон мәдениетінің бір бөлігі деп саналады. Апалачилер – қабатталған басшылықтары және тұрақтанған қалалары мен ауылдары бар егіншілер. 1539 және 1540 жылдары Эрнандо де Сото сапары кезінде Апалачи астанасы Ахайка (қазіргі Таллахасси, Флорида) болды. Апалачилер әр түрлі өлшемдегі ауылдарда немесе шамамен 600-дан астам жеке шаруашылықтарда өмір сүрді. Кішкентай елді мекендерде бір үйінді және бірнеше үй болуы мүмкін. Үлкен қалалар (50-100 үй) – рулық орталықтар. Олар ондаған жылдар бойы салынған үйінділердің маңында ұйымдастырылды, олар салт-дәстүрлі, діни және жерлеу мақсатында қолданылды. Ауылдар мен қалалар көбінесе көлдердің жанында орналасқан, себебі жергілікті тұрғындар балық аулап, суды тұрмыстық қажеттіліктерге және көлікке пайдаланған. Апалачилердің ең ірі қауымы қазіргі Таллахассидің солтүстігінде орналасқан Джексон көлінде болды. Бұл аймақтық орталықта бірнеше үйінділер мен 200-ден астам үйлер болды. Кейбір сақталған үйінділер Джексон көлінің археологиялық мемлекеттік паркінде қорғалған. Апалачилер жүгері, бұршақ, қабақ, сондай-ақ амарант пен күнбағыс өсірді. Олар сондай-ақ жабайы өсімдіктерді жинады, олардың ішінде персимон, майпоп, жабайы бұршақ, жаңғақ, хиккори жаңғағы, сассафрас, яупон, кәдімгі пальма (Sabal palmetto) және пил пальмасы (Serenoa) бар. Алайда, бұл еңбек Сан-Луис-де-Талимали миссиясының діни қызметкері Хуан де Пайва жасаған науқанның бөлігі болды, ол ойынды тыйым салуға тырысты, ал сипатталған кейбір амалдар шамадан тыс көрсетілген болуы мүмкін. Ойын әулие Пайва түркілердің сенімдері деп есептеген ырым-жырымдармен байланысты болды. Ол сондай-ақ, ойынға қатысудың ауылдар мен испан миссияларының әл-ауқатына тигізетін әсеріне алаңдады. Әсіресе, ол қалалардың ойынға кеткен тұрғындарынан қорғанышсыз қалып қоюы және ойын маусымында егіс жұмыстарының тоқтатылуы туралы алаңдады. Басқа миссионерлер (және Куба епископы) ойынға наразылық білдірді, бірақ испанның көпшілігі (бастапқыда Пайва да) оны ұнатып, тіпті оған байланысты құмар ойындарды да ұнатып ойнады. Олар оны бұзбау керек дәстүр ретінде қорғады, ол Апалачилерді қуанышты етуге және егістікте жұмыс істеуге ынталандырды. Апалачилердің өзі ойынның "есте сақтағаннан бері көне" екенін және олардың "басқа көңіл көтеруінің жоғы" екенін айтты. Ойынның жергілікті атауы сақталмаған. Испандықтар оны "el juego de la pelota" ("доп ойыны") деп атады. Ойынға кішкентай, қатты допты бір қақпа бағанасына соққымен ұру кірді. Осы ойынды батыс Тимукуа да ойнады, және ол олар үшін Апалачилер үшін болғандай маңызды болды. Шығыс Тимукуа оған ұқсас, бірақ ерекше ойын ойнады; Рене Гулен де Лаудоньер 1564 жылы Флорида штатының Джексонвилл қаласында Сатуриуа ойнағанын жазды. Бір ауыл екінші ауылды ойынға шақырып, содан кейін ойынның күні мен орнын келіседі. Испанияда миссионерлік қызмет орнатылғаннан кейін, ойындар әдетте жексенбі күні түстен кейін, күн батқанға дейін өткізілетін. Екі команда кішкентай допты (мушкеттен үлкен емес), құрғақ лайды былғарымен орап жасалған допты қақпа бағанасына соққы беруге тырысты. Бір қақпа бағанасы үшбұрышты, жазық және ұзын тіреуге орнатылған, ұзын тіреуден биік (Бушнелл оны испан қолжазбасындағы сурет негізінде "ұзын діңгегі бар биік, жазық Рождество ағашы сияқты" деп сипаттады). Қақпа бағанасының үстінде ұлу қабықтары, ұя және тоқыма бүркіт орналастырылған. Екі команда үшін алаңның шетінде орындықтар, кейде көлеңкелі бұталар орналастырылды. Көрермендер ойындарға көп мөлшерде тікелей қатысты. Апалачилер әдетте ақша қолданбағандықтан, олардың ставкалары жеке заттарымен жасалды. Әр командада 40-50 адам болды. Ең жақсы ойыншыларға жоғары баға берілді, ауылдар оларға үйлер берді, егістіктерін өңдеді және осындай ойыншыларды өз командаларында ұстау үшін олардың жамандықтарына көз жұмды. Ойыншылар допты қақпа бағанасына тигізсе бір ұпай, ал доп ұяға түскенде екі ұпай алатын. Ойын 11 ұпаймен жеңіледі. Ойын қатал болды. Олар допты аузына тығып, басқа ойыншылар оларды құшақтап немесе ішке соққымен тартып, допты сыртқа шығаруға тырысты. Кейде өлім-жітім болды. Пайва атаның айтуынша, бес ойын қатарынан қақтығыстармен аяқталды. Ойынның шығу тарихы күрделі болды. Команданы шақыру, қақпа бағаналарын және ойыншылардың орындықтарын орнату және басқа да аспектілер қатаң рәсімдік ережелермен реттелді. Ойынға христиандық элементтер енгізілді. Ойыншылар ойын кезінде жиналғанда діни қызметкерлерден қолдарымен белгі жасауын сұрады.
Тарих
Халық тығыз қоныстанған Апалачи аймақтық басшылықтардың күрделі, әлеуметтік жағдайы бойынша жіктелген қоғамына ие болды. Олар Миссисип мәдениеттерінің бірі болды және Ұлы көлдерге дейінгі кең сауда желісінің бір бөлігі еді. Олардың айбары соншалық болды, оңтүстік Флоридадағы тайпалар Панфило де Нарваез экспедициясымен алғаш кездескенде, испандықтар іздеген байлықты Апалачи жерінде табуға болатынын айтты. "Апалачи" деген жер атауы 1528 жылы Нарваез экспедициясының Токобагамен болған кездесуінен шыққан, олар солтүстікке қарай Апалачин деп аталатын ел туралы айтқан. Бірнеше аптадан кейін экспедиция Ауцилла өзенінің солтүстігіндегі Апалачи аумағына енді. Он бір жыл өткен соң Эрнандо де Сото экспедициясы қазіргі Таллахасси, Флорида аймағындағы, шамамен Микосуки көліне жақын жердегі Апалачидің басты қаласы Анахайкаға жетті. Испандықтар кейіннен түпкілікті американдықтардың атын Апалачи деп өзгертіп, оны Апалачи шығанағымен шектесетін жағалау аймағына, сондай-ақ онда тұратын тайпаға қолданды. Нарваез экспедициясы алғаш рет 1528 жылдың 15 маусымында Апалачи аумағына кірді. "Апалачи" – АҚШ-тағы ең көне сақталған еуропалық жер атауларының төртіншісі.
Испандықтармен кездесулер
XVI ғасырдың бірінші жартысында екі испандық экспедиция Апалачи тайпасымен кездесті. 1528 жылы Панфило де Нарваез экспедициясы Апалачи жеріне кірді және Нарваез Апалачидегі басты елді мекен деп есептейтін ауылға жетті. Апалачи тайпасы испандықтардың шабуылдарына қарсы тұрды, ал Нарваез экспедициясы Апалачи шығанағына қашып, бес қайық жасап Мексикаға қарай теңізге шығуға тырысты. Олардың тек төртеуі ғана аман қалды. 1539 жылы Эрнандо де Сото Флорида түбегінің батыс жағалауына алтын іздеу үшін көптеген сарбаз бен жылқылармен келді. Жергілікті тайпалар оған "Апалачи" жерінде алтын бар екенін айтты. Тарихшылар тайпалардың солтүстік Джорджия тауларын, алтынның нақты орнын немесе Апалачи тайпасы сауда арқылы алған бағалы мыс бұйымдарын меңзегенін анықтауға әлі келісе алмады. Де Сото және оның сарбаздары асыл металл іздеп Апалачи аймағына солтүстікке бет бұрды. Нарваез экспедициясымен болған бұрынғы тәжірибелері және де Сото экспедициясы мен жол бойындағы тайпалар арасындағы шайқастар туралы хабарлар Апалачи тайпасын испандықтардан қорқытып, жек көріктірді. Де Сото экспедициясы Апалачи жеріне кіргенде, испан сарбаздары "жолдың екі жағында кездескен әрбір үндіні найзалап өлтірді" деп сипатталды. Де Сото мен оның сарбаздары Апалачи тайпасының Анахайка қаласын басып алып, 1539 және 1540 жылдары қысты өткізді. Апалачи тайпасы шабуылдар жасап, тұзаққа түсіріп қарсылық көрсетті. Олардың жебелері екі қабатты тілмеден өткізе алатын. Олар испандықтардың жылқыларын нысанаға алды, себебі жылқы испандықтарға атты әскер ретінде Апалачи тайпасына қарсы үстемдік берді. Апалачи тайпасы "төрт христианды өлтіргеннен гөрі, бір жылқыны өлтіргені үшін көбірек қуанды" деп сипатталды. Сан-Луис-де-Талимали, 1656 жылдан 1704 жылға дейін испан Флоридасының батыс астанасы, Флорида штатының Таллахасси қаласындағы Ұлттық тарихи ескерткіш болып табылады. Бұл тарихи орын Флориданың археология департаментімен бірлесіп, тірі тарих мұражайы ретінде жұмыс істейді. Онда жергілікті кеңес үйі бар, ол испандық миссиялардың бірін және Апалачи мәдениетін көрсетеді, бұл осы елді мекендердегі Апалачи және испандықтардың тығыз байланысты өмірін көрсетеді. Тарихи орын 2006 жылы "Американы сақтау" президенттік сыйлығын алды. 1670 жылдары Апалачи тайпасының солтүстігі мен батысындағы тайпалар (Чиска, Апалачикола, Ямаси және Мускоги конфедерациясының басқа да топтары) Апалачи миссияларына шабуыл жасап, тұтқындарды ұстады. Олар тұтқындарды британдық Каролина колониясына сатты, онда олар Каролина отаршылдарына құл ретінде сатылды. Испандықтар өздерін толық қорғай алмайтынын сезіне, кейбір Апалачи тайпасы олардың жауына қосылды. Ағылшын саудагерлерін тұтқындауға тырысу үшін жасалған Апалачи тайпасының шабуылдары, шабуылдардың базалық лагерьлерін шығысқа қарай ықпал етті, одан олар Апалачи миссияларына, сондай-ақ Тимукуа провинциясындағы миссияларға шабуыл жасай берді. Апалачикола өзені бойында буферлік аймақ құру үшін миссиялар құруға да тырысты. Атап айтқанда, Шатот тайпасының арасында бірнеше миссионерлік орталықтар құрылды. 1702 жылы Апалачикола тайпасы бірнеше испан сарбаздарымен бірге 800-ге жуық Апалачи, Шатот және Тимукуан жауынгерлерін тосқауылға алды, себебі бірнеше Апалачи және Тимукуан миссияларына шабуыл жасалған еді. Тек 300 жауынгер ғана қашып құтылды. 1702 жылы Анн патшайымының соғысы (Испания мұрагерлік соғысының Солтүстік Америка театры) басталғанда Англия мен Испания ресми түрде соғыста болды, ал ағылшын отаршылары мен олардың үнді одақтастары Флорида мен оңтүстік-шығыс Джорджиядағы испандықтарға және миссионерлік үндістерге қарсы шабуылдарды күшейтті. 1704 жылдың басында Каролина милициясы полковнигі Джеймс Мур Флоридадағы испан миссияларына шабуыл жасаған 50 отаршыл мен 1000 Апалачикола және басқа да Крик тайпаларын басқарды. Кейбір ауылдар қарсылықсыз берілді, ал басқалары қиратылды. Мур 1300-ден астам берілген Апалачи тайпасымен және тағы 1000 құл ретінде алынған адамдармен Каролинаға оралды. 1704 жылдың ортасында тағы бір үлкен Крик шабуылы көптеген миссияларды және көптеген Апалачи тайпасын басып алды. Екі шабуылда да миссионерлер мен христиандық үндістерді азаптап, өлтірді, кейде тірідей терісінен жұлып тастады. Бұл шабуылдар Апалачи қырғыны деп белгілі болды. Сан-Луис-де-Талималидегі испандықтарға үшінші шабуыл туралы хабар жеткенде, олар провинцияны тастап кетуге шешім қабылдады. Мурдың шабуылынан аман қалған 600-ға жуық Апалачи тайпасы Оңтүстік Каролина штатының Жаңа Виндзор қаласының жанында қоныстанды. Ямаси соғысынан кейін Жаңа Виндзор тайпасы Төменгі Крик тайпасына қосылды, және көптеген адамдар Флоридаға қайтып келді. Испандықтар 1704 жылы Апалачи провинциясын тастап кеткенде, 800-ге жуық аман қалған үнділер, оның ішінде Апалачи, Шатот және Ямаси тайпалары, Пэнсаколаға қарай батысқа қашқан, сондай-ақ провинциядағы көптеген испандықтар да олармен бірге кетті. Пэнсаколадағы жағдайдан наразы болған көптеген Апалачи тайпасы одан да батысқа, француздық Мобіл қаласына көшті. Олар қалада сарқырама ауруына ұшырап, көптеген адамдарды жоғалтты. Кейінірек, кейбір Апалачи тайпасы қазіргі Луизиана штатындағы Ред-Ривер өзеніне көшті, ал басқалары Пэнсакола аймағына, Нуэстра-Сеньора-де-ла-Соледад-и-Сан-Луис деген ауылға қайтып келді. 1718 жыл шамасында Пэнсакола аймалынан келген бірнеше Апалачи тайпасы Апалачи провинциясына қайтып келді, Флорида штатындағы Сент-Маркс қаласының жанында жақында салынған испандық бекіністің жанына қоныстанды. Ивитачуко ауылынан келген көптеген Апалачи тайпасы бүгінгі Алачуа округіндегі бекітілген испан ранчосының жанындағы Абосая деген жерге көшті. 1705 жылдың соңында аймақтағы қалған миссиялар мен ранчоларға шабуыл жасалды, және Абосая 20 күн бойы қоршауға алынды. Абосаядағы Апалачи тайпасы Сент-Огастин қаласының оңтүстігіне көшті, бірақ көптеген адамдары бір жыл ішінде шабуылдарда қаза болды. Луизианадағы Ред-Ривер тайпасы басқа үнді тайпаларымен бірігіп, көптеген адамдар Мускоги тайпасымен бірге батысқа кетті. Флорида 1763 жылы Ұлыбританияға берілгенде, Сан-Хосе де Эскамбе миссиясынан келген бірнеше Апалачи тайпасы, Пэнсаколадағы испандық бекінісінің жанында 120 Апалачи және Ямаси үнділерінен тұратын қауымда тұрған, Мексиканың Веракрус қаласына көшірілді. Сент-Огастин қаласының жанында тұратын 87 үнді, олардың кейбіреуі Апалачи тайпасынан тараған болуы мүмкін, Кубаның Гуанабакоа қаласына апарылды. 18 ғасырдың соңында христиан дініне өткен кейбір Апалачи тайпасы Төменгі Крик тайпасымен және көрші тайпалармен бірігіп Семинол тайпасын құрды.