Кіріспе
Onchocerca volvulus нематодасы – филяриялық (артроподтар арқылы тарайтын) нематода (қосқыр), онхоцеркиаз (өзен соқырлығын) тудырады және трахомадан кейін инфекция салдарынан болатын соқырлықтың әлемдегі екінші басты себебі болып табылады. Бұл – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы тізімдеген 20 назардан тыс қалған тропикалық аурудың бірі. Осы ауруды жою үшін кейбір елдерде 2025 жылға дейін күтілуде. Ирландиялық хирург Джон О'Нилл алғаш рет 1874 жылы Onchocerca volvulus-ты сипаттады, ол оны Батыс Африкада кездесетін тері ауруы «крау-крау» ауруының себебі деп тапты. Гватемалалық дәрігер Родольфо Роблес 1917 жылы алғаш рет оны көру қабілетінің нашарлауымен байланыстырды. O. volvulus негізінен Сахара аймағынан оңтүстік Африкада кездеседі, сондай-ақ кейбір Оңтүстік Америка елдері мен Йеменде де ауру жұғу ошақтары бар (глобалды картаның төменгі оң жағын қараңыз). Ол Simulium туысына жататын қара құрттардың аналықтарының шағуы арқылы адамнан адамға таралады, ал адамдар – жалғыз белгілі түпкілікті иесі болып табылады.
Onchocerca volvulus is a filarial (arthropod borne) nematode (roundworm) that causes onchocerciasis (river blindness), and is the second leading cause of blindness due to infection worldwide after trachoma. It is one of the 20 neglected tropical diseases listed by the World Health Organization, with elimination from certain countries expected by 2025. John O'Neill, an Irish surgeon, first described Onchocerca volvulus in 1874, when he found it to be the causative agent of 'craw craw', a skin disease found in West Africa. A Guatemalan doctor, Rodolfo Robles, first linked it to visual impairment in 1917. O. volvulus is primarily found in sub Saharan Africa, and there is also disease transmission in some South American nations, as well as Yemen (see global map bottom right). It is spread from person to person via female biting blackflies of the genus Simulium, and humans are the only known definitive host.
Морфология
O. volvulus паразиті адам организмінен қанды сору немесе қабықшасы арқылы таралу арқылы қоректік заттарды алады. Олар қан тамырларының қалыптасуына ықпал етуі мүмкін, себебі құрттардың айналасында тығыз тамыр желілері жиі кездеседі. Олар адамдарға жұғатын басқа филяриялық нематодалардан терең бойлық жолақтарының болуымен ерекшеленеді. Бұл екі жынысты түр, аталық және аналық жеке даралары бар, олар адам терісі астында түйіндер жасайды. Ересеген аналық құрттар осы талшықты түйіндерде тұрақты түрде орналасады, ал аталық құрттар тері астындағы тінділерде еркін қозғалуға қабілетті. Аталық құрттар аналық құрттардан кіші, олардың ұзындығы 23 мм, ал аналық құрттардың ұзындығы 230–700 мм. Бірінші дертік сатысы, микрофиляриялар, 300 мкм ұзындықта және қабықшасыз болады, яғни олар микрофилярияға жетілгенде, жұмыртқа қабығынан шығады.
Өмір циклі
Ересек құрттардың өмір сүру ұзақтығы шамамен 15 жылды құрайды, ал жетілген аналықтары күніне 500-ден 1500-ға дейін микрофиляриялар өндіре алады. Микрофиляриялардың қалыпты өмір сүру мерзімі 1,0-ден 1,5 жылға дейін созылады; бірақ, олардың қан ағынында болуы микрофиляриялардың немесе ересек құрттардың өліміне немесе ыдырауына дейін иммундық жауапты көбінесе тудырмайды.
Қара құрттың сатылары
О. volvulus микрофиляриялары қожайынның терісінің дерма қабатында табылады. Жұқтырған қожайыннан қан сорған аналық Simulium қара күбәзі микрофилярияларды да жұқтырады. Содан кейін микрофиляриялар ішекке еніп, көкірек ұшқыш бұлшық еттеріне қозғалады, онда олар бірінші жас кезеңіне, J1 кезеңіне өтеді. J2 кезеңіне жетілгеннен кейін, екінші жас кезеңінде, олар сопақшаға (proboscis) көшіп, сілекейде табылады. J2 сатысындағы жасөспірімдер сілекейде инфекциялық үшінші жас кезеңіне, J3-ке жетеді. Күбәзінің өмірлік циклі бірден үш аптаға дейін созылады.
Адамның даму кезеңдері
Аналық қара күбәзі қан сорғанда, J3 дернәсілдері адамның қан тамырларына өтеді. Одан кейін дернәсілдер тері астындағы тіндерге қоныс аударып, түйіндер құрайды және 6-12 ай ішінде ересек құрттарға айналады. Жетілгеннен соң, кішкентай еркек құрттар түйіндерден тері астындағы тіндерге көшіп, ірі әйел құрттармен жұптасады. Жұмыртқалар ішінде пісіп, бірінші сатыдағы микрофилярияларға айналады, олар әйел құрттың денесінен бірінен соң бірі шығып, тері астындағы тіндерде қалады. Микрофилярияларды аналық қара күбәзі қан сорғанда жұқтырады, осылайша O. volvulus-тың тіршілік циклы аяқталады. Ивермектин әйел құрттардың бірнеше ай бойы микрофилярияларды шығаруын тоқтатады, симптомдарды жеңілдетеді және уақытша жұғудың алдын алады. Бірақ ол ересек құрттарды өлтірмейді, сондықтан ересек құрттар бар болғанда жылына бір рет қабылдануы керек. O. volvulus 5-15 жас аралығындағы балаларға әсер ететін және қазіргі уақытта тек Оңтүстік Судан, Танзания және Уганданың солтүстігінде ғана кездесетін бассүйек түйілу синдромының (nodding syndrome) себептерінің бірі ретінде қарастырылуда. Аурудың нақты себебі белгісіз болғанымен, O. volvulus аурудың таралу аймақтарында кең таралғандықтан, оның ықтимал себеп екендігі зерттелуде.
Эпидемиология
Шамамен 187 миллион адам O. volvulus инфекциясына ұшырауы мүмкін, оның 17–25 миллион адам жұқтырған, ал 0,8 миллион адамда көру қабілетінің нашарлауы байқалған. O. volvulus тікелей бірде-бір өлімге себеп болған жоқ, бірақ 1,1 миллион мүгедектікке түзетілген өмір жылдарына шығын келтірді, бұл нақты ауруға байланысты жоғалған дені сау өмір жылдарының санын өлшейді және аурудың қаншалықты ауыр екенін көрсетеді. Simulium қара шыбынының ересек дарақтары көбейіп өсу үшін ағын суды қажет етеді, ал жұмыртқалары қуыршақтан шығып, тіршілік циклінің ересек кезеңіне енгенше суда қалады. Осы шектеуге байланысты O. volvulus тек ағыстар мен өзендердің жанында ғана кездеседі. Африкада салынған су электр станциялары сияқты жасанды су жүйелері қара шыбынның дамуы үшін жыл бойына қолайлы жағдай жасайды және оның таралуын бақылауды қиындатады. Онхоцеркоздың шамамен 99% жағдайлары Сахара астындағы Африканың 31 елінде кездеседі, бірақ Бразилия, Венесуэла және Йеменде шектеулі таралу аймақтары да бар. Онхоцеркоз 2013 жылы Колумбияда, 2014 жылы Эквадорда, 2015 жылы Мексикада және 2016 жылы Гватемалада жойылды. O. volvulus төрт хромосома жұбына ие, оның ішінде бір жұбы жыныс хромосомалары. Үлкен X жыныс хромосомасы және кішірек Y жыныс хромосомасы еркек құрттарды анықтайды, ал екі X хромосомасы әйел құрттарды анықтайды. Жыныс емес хромосомалардың біреуі екі кіші хромосоманың бірігуі нәтижесінде пайда болған деп саналады. Бұл генетикалық деректермен де расталады, O. ochengi (малға жұқтыратын штамм) O. volvulus-тің туыс тобы ретінде қарастырылады.
Иммундық жауап
Ересек құрттар түйіндерде орналасады және адам иммундық жүйесінің көп бөлігінен жасырылады. Микрофиляриялар иммундық жасушалардың шабуылына көбірек ұшырайды, себебі олар тіршілік циклын аяқтау үшін түйіндерден шығады. O. volvulus микрофиляриялар мен инфекциялық J3 дернәсілдерінің бетіндегі ерігіш антигендерді және антигендерді бөліп шығару арқылы иммундық жүйемен анықталуы мүмкін. Бұл антигендер иммундық жүйеге организмде шетелдік организмнің болуын анықтауға және инфекцияны жоюға иммундық жауапты тудыруға мүмкіндік береді. Иммундық жауап Onchocerca volvulus бөліп шығарған ерігіш антигендермен реакцияға түсетін антиденелерді (IgG, IgM және IgE типтері) өндіруді қамтиды. Жоюға белгілейтін опсонизациялық антиденелер инфекциялық J3 сатысы мен микрофилярияларға қарсы да табылады, бірақ бұл қорғаныш екенін айтуға жеткілікті дәлел жоқ. O. volvulus антигендері өте күрделі және бірнеше басқа филяриялық құрттармен қиылыс реакциясын көрсетеді. Антиденелердің O. volvulus-қа тән екенін көрсететін аз ғана мәлімет бар. Дегенмен, 40 жастан кейін жұқпалылық деңгейі төмендейді, бұл уақыт өте келе иммундық жүйеде қорғаныш реакциясы дамитынын көрсетеді.
Wolbachia-мен эндосимбиотикалық қатынасы
О. volvulus, көптеген филяриялық нематодалар сияқты, Wolbachia бактериясының штамдарымен эндосимбиотикалық қарым-қатынаста болады. Wolbachia болмаған жағдайда, O. volvulus личинкаларының дамуы бұзылады немесе тоқтап қалады. Бұл бактериялар иесінде қабыну реакцияларын тудыру арқылы онхоцеркоз симптомдарының және ауырлығының күшеюіне себеп болады деп саналады.