Ағылшын тіліндегі "free" сөзінің екі мағынасы

Кіріспе

Ағылшын тіліндегі "free" сөзінің екі мағынасы бар: "тегін" (gratis) немесе "шектеусіз" (libre). Бұл екіұштылық маңызды жағдайларда қиындықтар тудыруы мүмкін, мысалы, авторлық құқық және патенттер сияқты ақпаратты пайдалануға қатысты заңдармен жұмыс істегенде. "Gratis" және "libre" терминдері компьютерлік бағдарламалар сияқты зияткерлік меншікті оларды қамтитын лицензиялар мен құқықтық шектеулерге сәйкес жіктеуге қолданылады, әсіресе еркін бағдарламалық қамтамасыз ету және ашық кодты қоғамдастықтарда, сондай-ақ еркін мәдениет қозғалысында. Мысалы, олар "фриуэр" (тегін бағдарламалық қамтамасыз ету - gratis) және еркін бағдарламалық жасақтаманы (libre бағдарламалық қамтамасыз ету) ажырату үшін қолданылады. Еркін бағдарламалық қамтамасыз етуді жақтаушы және GNU негізін қалаушы Ричард Столлман: "Еркіндікті сөз бостандығы сияқты түсініңіз, тегін сыра емес" деген ұранды қолдануға шақырады. Яғни, "libre ретіндегі еркіндікті, gratis ретіндегі тегінді емес, түсініңіз".

Тегін

Ағылшын тіліндегі "Gratis" сөзі түрлі роман және герман тілдерінен алынған, түп нұсқасы латын тіліндегі бірінші жіктеудегі "grātia" есімінің көпше датив және аблятив түрінен бастау алады. Бұл сөз "тегін" деген мағынаны білдіреді, яғни қандай да бір тауар немесе қызмет құны болғанымен, төлемсіз ұсынылады.

Ашық

Libre '/l//iː//b//r//ə/ ағылшын тілінде әртүрлі роман тілдерінен алынған, түпкілікті латын сөзі līber-ден тараған; оның шығу тегі еркіндікпен тығыз байланысты. Бұл сөз "еркіндікте болу" жайлы, яғни "еркіндік" немесе "еркіндікке ие болу" сияқты мәнді білдіреді. Оксфорд ағылшын сөздігі (OED) libre сөзін қолданыстан шығып бара жатқан деп санайды, бірақ бұл сөз қайтадан шектеулі қолданысқа енді. Gratis-тен ерекшелігі, libre ағылшын тіліндегі аз ғана сөздікте кездеседі, бірақ "еркіндік" мағынасын ғана білдіретін, сонымен қатар "ақша төлеусіз" дегенді білдірмейтін басқа бірде-бір сөз жоқ.

"Беспик" және "сөз бостандығы" айырмашылығы

Бағдарламалық жасақтаманы әзірлеуде қосымша бірліктің шекті құны нөлге тең болғандықтан, әзірлеушілер бағдарламалық жасақтаманы тегін қолжетімді етуі жиі кездеседі. Осы модельдің ерте және негізгі формаларының бірі – тегін бағдарламалық жасақтама (freeware). Тегін бағдарламалық жасақтамада бағдарламалық қамтамасыз ету тұрақты пайдалану үшін тегін лицензияланады, яғни әзірлеуші ешқандай ақшалай сыйақы алмайды. Еркін бағдарламалық қамтамасыз ету қозғалысының пайда болуымен бірге, кодты бөлісуде әзірлеушілерге көбірек еркіндік беру үшін лицензиялық схемалар жасалды, олар әдетте ашық кодты бағдарламалық жасақтама немесе еркін және ашық кодты бағдарламалық жасақтама (FLOSS, FOSS немесе F/OSS) деп аталады. Ағылшын тіліндегі "free" сөзі "тегін" және "бостандық" ұғымдарын ажыратпайтындықтан, "сөз бостандығы" (libre, еркін бағдарламалық жасақтама) және "тегін сыра" (gratis, freeware) деген тіркестер қабылданды. Еркін бағдарламалық қамтамасыз ету қозғалысының көптеген өкілдері бағдарламалық жасақтаманы пайдалану, өзгерту және т.б. еркіндігіне өте мән береді, ал осы тегін пайдаланылатын бағдарламалық жасақтама ақшаға сатыла ма, сатылмай ма, деген мәселе олар үшін екінші деңгейде. Сондықтан бұл айырмашылық маңызды болды. "Free software" – пайдаланушылардың бостандығы мен қауымдастықты құрметтейтін бағдарламалық жасақтама. Бұл, ең алдымен, пайдаланушылардың бағдарламаны іске қосу, көшіру, тарату, зерттеу, өзгерту және жақсарту еркіндігін білдіреді. Осылайша, "еркін бағдарламалық жасақтама" – бұл баға емес, бостандық мәселесі. Бұл ұғымды түсіну үшін "free" сөзін "сөз бостандығы" мағынасында қарастыру керек, "тегін сыра" емес. Кейде оны "libre software" деп атаймыз, француз немесе испан тілінен алынған "free" сөзінің "бостандық" мағынасын беру үшін, бағдарламалық жасақтама тегін емес екенін көрсету үшін. Бұл тіркестер, сондай-ақ "gratis" және "libre" сөздері, бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу және компьютерлік құқық салаларында осы айырмашылықты түсіндіру үшін кеңінен қолданылады. Бұл айырмашылық саяси ғылымдағы оң бостандық пен теріс бостандық арасындағы айырмашылыққа ұқсас. "Тегін сыра" сияқты, оң бостандық белгілі бір тауарға (егер ол бар болса) кірісіне қарамастан, барлығына тең қолжетімділікті ұсынады. "Сөз бостандығы" сияқты, теріс бостандық белгілі бір жағдайда осы пайдаланудың қандай да бір құны бар ма, жоқ па, дегенге қарамастан, бір нәрсені (осы жағдайда сөзді) пайдалану құқығын қорғайды.

In software development, where the marginal cost of an additional unit is zero, it is common for developers to make software available at no cost. One of the early and basic forms of this model is called freeware. With freeware, software is licensed freely for regular use: the developer does not gain any monetary compensation. With the advent of the free software movement, license schemes were created to give developers more freedom in terms of code sharing, commonly called open source or free and open source software (called FLOSS, FOSS, or F/OSS). As the English adjective free does not distinguish between "for free" and "liberty", the phrases "free as in freedom of speech" (libre, free software) and "free as in free beer" (gratis, freeware) were adopted. Many in the free software movement feel strongly about the freedom to use the software, make modifications, etc., whether or not this freely usable software is to be exchanged for money. Therefore, this distinction became important. text="Free software" means software that respects users' freedom and community. Roughly, it means that the users have the freedom to run, copy, distribute, study, change and improve the software. Thus, "free software" is a matter of liberty, not price. To understand the concept, you should think of "free" as in "free speech," not as in "free beer". We sometimes call it "libre software," borrowing the French or Spanish word for "free" as in freedom, to show we do not mean the software is gratis. |author=The Free Software Foundation

These phrases have become common, along with gratis and libre, in the software development and computer law fields for encapsulating this distinction. The distinction is similar to the distinction made in political science between positive liberty and negative liberty. Like "free beer", positive liberty promises equal access by all without cost or regard to income, of a given good (assuming the good exists). Like "free speech", negative liberty safeguards the right to use of something (in this case, speech) without regard to whether in a given case there is a cost involved for this use.

Ашық қолжетімділікпен ғылыми баспаларда пайдалану

Нақты әлемдегі ашық қолжетімділік деңгейінің айырмашылықтарын көрсете алу үшін, 2006 жылы Питер Субер мен Стеван Харнад, Будапешт Ашық қолжетімділік бастамасының бастапқы ашық қолжетімділік басылымдарының анықтамасын жасаған екеуі, «тегін ашық қолжетімділік» және «еркін ашық қолжетімділік» арасындағы айырмашылықты енгізді. «Тегін ашық қолжетімділік» – төлемсіз онлайн қолжетімділік (Википедия бұл туралы белгішемен көрсетеді), ал «еркін ашық қолжетімділік» – төлемсіз онлайн қолжетімділік пен қосымша қайта пайдалану құқықтарын білдіреді (Википедия белгішесі, мұндай жағдайлардың көпшілігінде авторлық құқық бастапқы авторларға тиесілілігін көрсету қажет).

Бағдарламалық жасақтамадағы пайдаланумен салыстыру

Бастапқыда тегін/еркін ұғымдардың айырмашылығы бағдарламалық жасақтамаға (яғни, кодқа) қатысты, онымен пайдаланушылар екі түрлі нәрсе жасай алады: 1. оған қол жеткізу және пайдалану; және 2. оны өзгерту және қайта пайдалану. "Тегін" – кодты бағасыз қол жеткізу және пайдалану мүмкіндігін білдіреді, ал "еркін" – кодты рұқсат алу кедергісіз өзгерту және қайта пайдалану мүмкіндігін білдіреді. Ашық қолжетімділік қозғалысының негізгі мазмұны – бағдарламалық жасақтама емес, жарияланған, сарапшылар қараған ғылыми журналдардың мақалаларының мәтіндері. 1. Бағдарламалық кодтың қолжетімділігі және пайдалануы. Жарияланған ғылыми мақалалардың мәтінін онлайн (тегін) барлық адамдарға қолжетімді етудің маңызы, бағдарламалық кодқа қарағанда одан да артық, себебі бағдарламалық жасақтама жағдайында кейбір әзірлеушілер өз кодын тегін беруге ниетті болуы мүмкін, ал кейбіреулері сатуға ниетті болуы мүмкін. Ал жарияланған ғылыми мақалалардың авторлары, ешбір ерекшеліксіз, оларды тегін ұсынады: ешкім олардың сатуынан авторлық гонорар немесе төлем сұрамайды немесе алмайды. Керісінше, әлеуетті пайдаланушыларға қол жеткізуге тыйым салу автордың зерттеуіне (көшірулер, сілтемелер) әлеуетті әсерін жоғалтуға әкеледі, ал зерттеуші авторлардың жұмысқа орналасуы, жалақысы, мансаптық өсуі және қаржыландыруы олардың зерттеулерінің таралуы мен әсеріне байланысты. 2. Бағдарламалық кодты өзгерту және қайта пайдалану. Жарияланған ғылыми мақалалар үшін мәтінді өзгертуге және қайта пайдалануға рұқсат беру, бағдарламалық кодқа қарағанда әлдеқайда аз маңызға ие, себебі бағдарламалық жасақтамадан айырмашылығы, ғылыми мақаланың мәтіні өзгертуге және қайта пайдалануға арналмаған. (Дегенмен, ғылыми мақалалардың мазмұны әрқашан өзгертуге және қайта пайдалануға арналған: зерттеу осылай дамиды.) Автордың идеялары мен нәтижелерін жариялағаннан кейін, автор мен жарияланған дереккөз көрсетілген жағдайда, оларды өзгертуге, дамытуға, негізге алуға және қайта пайдалануға ешқандай авторлық құқықтық кедергі жоқ, бірақ жарияланған мәтінге өзгерістер енгізу – басқа мәселе. Сөзбе-сөз цитатадан басқа, ғылыми авторлар, әдетте, басқа авторларға өз мәтіндерінен "қоспалар" жасауға рұқсат беруге мүдделі емес. Зерттеуші авторлар өз мәтіндерін іздеу жүйелері үшін жинауға және индекстеуге, сондай-ақ деректерді талдауға қуана рұқсат береді, бірақ оларды өзгертілген түрінде қайта пайдалануға (автордың рұқсатысыз) жол бермейді. Ашық бағдарламалық жасақтама мен ашық қолжетімділік арасындағы ресми аналогия жасалды, сондай-ақ тегін/еркін ұғымдарының бір саладан екіншісіне тарауы орын алды.

The original gratis/libre distinction concerns software (i. e., code), with which users can potentially do two kinds of things: 1. access and use it; and 2. modify and re use it. "Gratis" pertains to being able to access and use the code, without a price barrier, while "libre" pertains to being allowed to modify and re use the code, without a permission barrier. The target content of the open access movement, however, is not software but published, peer reviewed research journal article texts. 1. Source code accessibility and use. For published research articles, the case for making their text accessible free for all online (Gratis) is even stronger than it is for software code, because in the case of software, some developers may wish to give their code away for free, while others may wish to sell it, whereas in the case of published research article texts, all their authors, without exception, give them away for free: None seek or get royalties or fees from their sale. On the contrary, any access denial to potential users means loss of potential research impact (downloads, citations) for the author's research—and researcher authors' employment, salary, promotion and funding depends in part on the uptake and impact of their research. 2. Source code modifiability and re use. For published research articles, the case for allowing text modification and re use is much weaker than for software code, because, unlike software, the text of a research article is not intended for modification and re use. (In contrast, the content of research articles is and always was intended for modification and re use: that is how research progresses.) There are no copyright barriers to modifying, developing, building upon and re using an author's ideas and findings, once they have been published, as long as the author and published source are credited—but modifications to the published text are another matter. Apart from verbatim quotation, scholarly/scientific authors are not in general interested in allowing other authors to create "mashups" of their texts. Researcher authors are all happy to make their texts available for harvesting and indexing for search as well as data mining, but not for re use in altered form (without the permission of the author). The formal analogy between open software and open access has been made, along with the generalization of the gratis/libre distinction from the one field to the other.