Кіріспе

Үнді суретшісі және жазушысы (1871–1951)

Абаниндранат Тагор (бенгал: অবনীন্দ্রনাথ ঠাকুর; 7 тамыз 1871 – 5 желтоқсан 1951) – «Шығыс өнерінің үнді қоғамының» басты суретшісі және негізін қалаушысы. Ол сонымен қатар үнді өнеріндегі Свадеши құндылықтарын алғаш рет кеңінен таратқан суретші. Ол қазіргі үнді суретінің дамуына ықпал еткен Бенгалия сурет мектебін құрды. Тагор балаларға арналған көрнекті жазушы болды. «Абан Тхакур» деген атпен танымал болған оның «Раджкахини», «Буро Англа», «Налак» және «Хирер Путул» кітаптары бенгал тіліндегі балалар әдебиеті мен өнерінің маңызды ескерткіштері саналады. Тагор британдық үстемдік кезіндегі өнер мектептерінде оқытылған батыс өнер үлгілерінің ықпалына қарсы тұру үшін Моғол және Раджпут стильдерін жаңғыртуға ұмтылды. Бенгалия сурет мектебінің басқа суретшілерімен бірге Тагор Ажанта үңгірлерінен шабыт алып, үнді өнер тарихынан туындаған ұлттық үнді өнерін қолдады. Тагордың туындыларының сәттілігі британдық өнер институттарында ұлттық үнді стилі ретінде мойындалып, насихатталуына әкелді.

Жеке өмірі мен тарихы

Абаниндранат Тагор Британдық Үндістанның Калькутта қаласында Гунендранат Тагор мен Саудамини Деви отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі – «Принц» Дварканат Тагордың екінші ұлы Гириндранат Тагор. Ол Тагорлардың танымал әулетінің мүшесі және ақын Рабиндранат Тагордың сіңілі баласы болды. Оның әкесінің әкесі мен үлкен ағасы Гаганендранат Тагор да суретшілер болған. Тагор 1880 жылдары Калькуттадағы Санскрит колледжінде оқып жүргенде сурет өнерін үйренді. 1890 жылы Тагор Калькутта өнер мектебіне түсті, онда О. Гилардиден пастельмен салуды, ал сол мекемеде сабақ берген еуропалық суретші С. Палмерден майлы бояумен салуды үйренді. 1888 жылы ол Прасанна Кумар Тагордың ұрпағы Бхуджаендра Бхусан Чаттерджидің қызы Сухасини Девиге үйленді. Тоғыз жыл оқығаннан кейін Санскрит колледжін тастап, Санкт-Ксавьер колледжінде арнайы студент ретінде ағылшын тілін оқыды, онда шамамен бір жарым жыл бойы білім алды. Оның Сунайни Деви есімді қарындасы да суретші болған.

Ерте өмір

1890 жылдардың басында оның бірнеше суреттері "Садхана" журналында, "Читрангада" және Рабиндранат Тагордың басқа да туындыларында жарияланды. Ол өзінің кітаптарын да суреттермен безендірді. 1897 жыл шамасында ол Үкіметтік өнер мектебінің оқу ісі жөніндегі орынбасарынан дәстүрлі еуропалық академиялық стильде сабақ алды, техниканың толық спектрін үйренді, бірақ әсіресе акварельге ден қойды. Осы кезеңде ол Моғол өнеріне қызығушылық танытып, Моғол стилінде Кришнаның өмірінен суреттер жасады. Е. Б. Хавеллмен кездескеннен кейін Тагор онымен бірге Калькутта өнер мектебіндегі өнер оқыту жүйесін жаңартты және қайта құру үшін жұмыс істеді. Бұл жобаны оның інісі Гаганендранатх та қолдады, ол Үнді шығыс өнері қоғамын құрды. Тагор сурет салудың дәстүрлі үнді тәсілдеріне сенеді. Оның философиясы Батыстың "материалистік" өнерін мойынбұрмай, үнділік дәстүрлі өнер формаларына қайта оралды. Оған Моғол мектебінің сурет салу өнері және Уистлердің эстетизмі әсер етті. Кейінгі туындыларында Тагор өзінің стиліне қытай және жапон каллиграфиялық дәстүрлерін енгізе бастады.

Кейінгі мансап

Ол Батыс өнерінің "материалистік" сипаты бар екенін, ал Үндістанның рухани құндылықтарын қайта жаңғырту үшін өзінің дәстүрлеріне қайта оралуы қажет деп сенді. Индоцентристік ұлтшылдыққа қарамастан, бұл көзқарас британдық өнерде бұрыннан таралған еді, оның бастауы Рафаэльге дейінгілердің идеяларында жатқан. Тагордың туындыларында Уитстлердің эстетикалық әсері де көрінеді. Осы себепті көптеген британдық өнер әкімшілері мұндай идеяларды қолдады, әсіресе Теософия қозғалысының таралуынан кейін индуистік философия Батыста күшті ықпалға ие болды. Тагордың пікірінше, үнді дәстүрлерін осы жаңа құндылықтарды білдіру және прогрессивті үнді ұлттық мәдениетін дамыту үшін бейімдеуге болады. Оның ең маңызды туындысы – 1930 жылы жасалған "Мың бір түн" сериясы. Бұл суреттерінде ол "Мың бір түн" әңгімелерін отаршылдық Калькуттаға қарау және оның дамып келе жатқан космополитизмін бейнелеу құралы ретінде пайдаланды. Тагордың идеяларының сәттілігінің арқасында ол басқа Азия мәдениет өкілдерімен, мысалы, жапондық өнер тарихшысы Окакура Какудзо және жапон суретшісі Йокояма Тайканмен байланысқа түсті, олардың туындылары оныкіне ұқсас болды. Кейінгі жұмыстарында ол Қытай және Жапон каллиграфиясының элементтерін өнеріне енгізе бастады, Шығыс рухани және көркем мәдениеттерінің ортақ ерекшеліктерін біріктіретін заманауи пан-азиялық көркемдік дәстүрді құруға ұмтылды. Оның жақын шәкірттері: Нандалал Бос, Самарендранатх Гупта, Кшитиндранатх Мажумдар, Сурендранатх Гангули, Асит Кумар Халдар, Сарада Укил, Калипада Гошал, Маниши Дей, Мукул Дей, К. Венкатаппа және Ранада Укил. Тагор үшін ол өскен үй (5 Двараканат Тагор көшесі) және оның іргелес үйі (6 Двараканат Тагор көшесі) екі мәдени әлемді байланыстырды: "ақ қала" (британ отарлаушыларының мекені) және "қара қала" (жергілікті тұрғындардың мекені). Архитектура тарихшысы Свати Чаттопадайдың сөзіне сәйкес, Тагор бұл идеяны қаланың мифтік картасы түрінде дамыту үшін бенгал тіліндегі "жорасанко" ("екі көпір") сөзін пайдаланды. Шындығында, бұл карта Калькутта емес, ойдан шығарылған Халисахар қаласы болды және "Путур кітабы" атты балалар әңгімесінде басты нұсқаулық қызметін атқарды. Дегенмен, картада Калькуттаның XIX ғасырғы жер-су атаулары кездеседі, осылайша бұл қиялданған қала колониялық қаламен байланысты қарастырылуы керек. Карта үстел ойынының (голокдхам) құрылымын пайдаланды және қаланың негізгі артерия бойымен бөлінгенін көрсетті; бір жағынан арыстан қақпасы Лал Дигиге алып келеді, оның ортасында "ақ арал" орналасқан. Тагор өмір бойы Лондондық суретші, жазушы және Лондонның Корольдік өнер колледжінің болашақ президенті Уильям Ротенштейнмен тығыз қарым-қатынаста болды. 1910 жылдың күзінде келген Ротенштейн шамамен бір жыл бойы Үндістанның мәдени және діни орындарын, соның ішінде Ажантадағы ежелгі буддалық үңгірлерін, Гвалиордағы джайнизм мүсіндерін және Банарестегі индуистік құдайлардың бейнелерін зерттеді. Ол Калькуттада аяқтады, онда Тагормен және оның шәкірттерімен бірге сурет салып, Бенгал мектебінің стилін өзінің туындыларына сіңіруге тырысты. Ротенштейннің ертедегі модернистік үнді сурет салу стильдерімен тәжірибелері шектеулі болғанымен, оның Абаниндранат Тагормен арадағы достығы маңызды мәдени оқиғаға жол ашты. Бұл Рабиндранат Тагордың Ротенштейннің лондондық үйінде тұрған кезі болды, нәтижесінде "Гитанджалидің" ағылшын тіліндегі нұсқасы жарық көрді және 1913 жылы Рабиндранатқа Әдебиет бойынша Нобель сыйлығы табысталды. Рабиндранат Тагордың "Гитанджали" кітабының ағылшын тілінде жариялануы Тагор отбасына халықаралық даңқ әкелді, бұл Абаниндранат Тагордың көркемдік жобаларын Батыста жақсы тануға көмектесті. Абаниндранат Тагор 1942 жылы "Вишва-Бхарати" университетінің канцлері болды.

Қайта табу

1951 жылы суретшінің қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, оның үлкен ұлы Алокендранатх Абаниндранатх Тагордың суреттерінің дерлік барлық отбасылық коллекциясын жаңадан құрылған Рабиндра Бхарати қоғамы трестіне мұра етіп қалдырды, ол 5, Дуараканат Тагор көшесіндегі олардың танымал үйінің орнына қоныстанды. Суретшінің өмірінде оның суреттерінің тек аз ғана бөлігі жиналған немесе сыйға берілген болғандықтан, Рабиндра Бхарати қоғамы Тагордың өмірі бойындағы туындыларының негізгі сақтаушысына айналды. Қоғамның қараңғы кеңселерiндегi сандықтарға тығылып, осы суреттер сол кезден бері тұрақты сақтауда. Осының салдарынан Тагордың туындыларының толық көлемі мен айқындығы көпшілік назарына тиімді түрде ұсынылмады. Олар Бенгалиядағы өнерді білушілер мен ғалымдардың шағын тобына ғана жақын болды, олардың кейбіреулері, мысалы К. Г. Субраманян мен Р. Сива Кумар, Тагордың талантының нақты өлшемі оның 1920-шы, 1930-шы және 1940-шы жылдардағы туындыларында жатыр деп ұзақ уақыттан бері айтып келді, бірақ заманауи өнер әлемі үшін шебердің толыққанды бейнесін жасауға шамалары келмеді. Р. Сива Кумардың "Абаниндранатх Тагордың суреттері" (2008) – Тагордың өнерін жаңаша түсіндіретін, жаңашыл кітап. Тағы бір кітап, Дебашиш Банерджидің "Абаниндранатх Тагордың баламалы ұлты" (2010) Тагордың өнерін қайта қарастырып, оны модернизм мен ұлттық мемлекетке сын ретінде ұсынады. Үнді кинорежиссері Пурненду Патреа 1976 жылы суретші туралы "Абаниндранатх" атты деректі фильм түсірді.