Кіріспе

К. С. Льюистің «Дүниенің соңғы түні және басқа да очерктері» – 1960 жылы АҚШ-та жарық көрген очерктер жинағы. Атау очеркі Иса Мәсіхтің екінші келуіне арналған. Бұл жинақта Льюистің 1942 жылғы «Скриптапе хаттары» романына «Скриптапе тост айтады» түріндегі жалғасы да кірген. Екінші, төртінші және бесінші очерктері Ұлыбританияда «Screwtape Proposes a Toast and other pieces» (1965) жинағында жарық көрді; ал бірінші, алтыншы және жетінші очерктері Ұлыбританияда «Fern seed and Elephants and other essays on Christianity» (1975) жинағында жарияланды. Барлық очерктер кейіннен «Эсселер жинағы және басқа да қысқа шығармалар» (2000) толық жинағында біріктірілді.

"Дін мен ракета" / "Құдайды ғарыштан жоғалтамыз ба?"

Льюис басқа планеталарда тіршілік мүмкіндігін қалай қарастырды? Мұндай жаңалық христиан теологиясына қандай салдарлар әкелуі мүмкін? Алғаш рет 1958 жылы «Christian Herald» журналында «Біз ғарышта Құдайды жоғалтамыз ба?» деген тақырыппен жарияланған, кейін «Дін және ракета» деп аталған Льюис эссесінде бұл мәселеге қатысты ойлары жазылған. Эссе жартылай Кембридж астрономы және Кембридж Астрономия институтының негізін қалаушы профессор Фред Хойлдың жазбаларына жауап ретінде жазылған. 1958 жылы Хойл Кембриджте астрономия профессоры болып жұмыс істеді және жұлдыздардың құрылымы мен эволюциясын зерттеді. «Ұлы жарылыс» терминін қалыптастырғанмен, Хойл ғаламның пайда болуының «Ұлы жарылыс» теориясын қабылдамай, ғаламның әрқашан қазіргідей болғанын айтқан тұрақты күй теориясын жақтады. Алайда Мартин Райл ғаламның бір сәтте пайда болғанын айтқан теорияны қолдады, ол кейіннен басымдыққа ие болды. Хойлдың ғылыми фантастика мен пьесаларын қоса алғандағы жазбалары астрономияны насихаттауға көмектесті. Джеффри Блес баспасының өкілі Кристофер Х. Деррик, шамамен 1963 жылы, Льюис қайтыс болғанға дейін «Дін және ракета» эссесін қамтитын кітапқа ұсыныс жазды. Ол: «Бұл эссе тек ақымақ азшылықтың (бірақ академиялық тұрғыдан ерекшеленетін) ұсынған аргументті жоққа шығаруға арналған сияқты» деді. Хойл осы ерекшеленген, бірақ ақымақ азшылықтың құрамында болды. Льюис 1963 жылғы «Көрер көз» эссесінде де профессор Хойл (1915–2001) туралы айтқан. «Көрер көз» эссесінде Льюис орыс ғарышкерлерінің Құдай жоқ деген қорытындысына қарсылық білдірді, себебі олар оны ғарышта таба алмады. Сол эсседе Льюис Хойл және басқалар ғаламның үлкендігін ескере отырып, өмірдің көптеген жерлерде және көптеген уақыттарда пайда болған болуы керек деді. Ол Хойлдың 1950 жылы сөйлеген бірнеше радио хабарларын, кейін «Ғаламның табиғаты» деп жарияланған, христиандық көзқарасқа және христиандық сенімнің бірегейлігіне қарсы пікір білдірген хабарларын атады. Кейін, 1977 жылы Хойл Ричард Докинс қазір қолдап жүрген панспермияның ежелгі теориясын жақтады, бұл теория жердегі өмірдің ғарыштан келген тірі жасушалардың импортталуы арқылы пайда болғанын айтады. Философ С. Е. М. Джоад Льюиспен келісіп, ғаламның көлемі мен оның қалыптасу уақыты адамзаттың маңыздылығын азайта қоймайды деген қорытындыға келді. Хойлмен келіспей, Льюис Күн жүйесінің басқа жерлерінде тіршілік болуының ықтималдығы төмен деп ойлады, бірақ галактиканың басқа жерлерінде болуы мүмкін. Ол: «Оны жерде таба алмағандар ғарышта да таба алмайды» деді. Алдын ала қалыптасқан пікірлері бар адамдар, соның ішінде ғалымдар да, өздерінің көзқарастарын растайтын дәлелдерді іздейді. Ғылым теологиямен айналысуға және Құдайдың бар екендігіне қатысты аргументтерді бағалауға лайықты емес, сонымен қатар ғаламның басқа бөліктерінде өмірдің табылуы христиандыққа ешқандай әсер етпейді. Эссе Льюис екі ғылыми ұсынысты, біріншісі – өмір жерде тек сирек кездесетін жағдайлардың нәтижесінде пайда болды, ал екіншісі, Хойл ұсынған, өмір көптеген жерлерде пайда болған болуы мүмкін, деп жариялаумен басталады. Льюис жазғандай, екі ұстаным да христианның құдайлық шығу тегі мен Мәсіхтің кіруі туралы нанымының абсурдтығын көрсетуді мақсат етеді. Екі түрлі көзқарастағы пікірлердің екеуі де христиан дінін сынауы таңқаларлық емес. Әлемде өзара сәйкес келмейтін көптеген теориялар болғандықтан, олардың арасындағы келіспеушіліктердің комбинациясы көп өлшемді. Льюис жазғандай, Хойлдың аргументінің күші бес сұраққа байланысты, біз Хойлға сенім білдіруден бұрын оларға жауап беруіміз керек. 1. Жерден басқа жерде жануарлар бар ма? 2. Егер олай болса, осы жануарлардың қайсысында «ақылға қонымды жан» бар ма? Яғни, олар рухани жаратылыстар ма? 3. Егер мұндай рухани жаратылыстар бар болса, олардың бірі немесе барлығы біз сияқты құлдырап қалған ба? 4. Егер олардың бірі құлдырап қалса, Мәсіхтің кіруі мен азап шегуі арқылы оларға құтқарылудан бас тартылған ба? Мәсіх сол әлемдерге де келуі мүмкін еді. 5. Соңында, егер бірінші төрт сұраққа да «иә» деп жауап берілсе, құтқарылудың жалғыз жолы осы екеніне көз жеткізіледі ме? Пауылдың Римдіктерге жазған хатында (8:19–23) Льюис Құдай құтқарылуға деген ұмтылыстың ғаламдық екенін және сондықтан осы әлеммен шектелмейтінін айтады. Мүмкін, құтқарылу қажет болғандардың бәріне, Мәсіхтің құтқарылуы арқылы болды және басқа жаратылыстарға да таратылды. Бірақ біз шынымен білмейміз. Басқа әлемдегі басқа тіршілік иелері туралы ойлау бізді Льюис «Құнжырлар» трилогиясын құрайтын қиял әлеміне жетеледі, әсіресе «Сыртқы планетадан» және «Жұмақтан». Эссенің бір абзацы, «Қызықты ойлауға болады...» деген сөздермен басталады, Льюис «Сыртқы планетадан» романында сипаттаған сценарийді көзге елестетеді. Біз Льюис ғаламның үлкен қашықтықтарының Құдайдың карантин шаралары екенін, біздің әлеміміздің бұзылысынан қалған ғаламды қорғауға арналғанын айтады. Эссенің қалған бөлігі осы ойды жалғастырады, мен оқырманға Льюис эссесінің түпнұсқасын іздеуге және оның қиялын өздігінен сезінуге кеңес беремін.

"Әлемнің соңғы түні" / "Христиандық үміт - оның бүгінгі күндегі мәні"

Соңғы эссе Льюис екінші келу туралы жазды, оның атауын (және бастапқы эссесінің бір бөлігін) он жетінші ғасырдағы ақын Джон Донн (1572–1631) өлеңінің бірінші жолынан және атауынан алған. "Қасиетті сонет XIII: Егер осы күн әлемнің соңғы түні болса?" деген сұрақ туындайды. Егер әлем бүгін аяқталса, біз қалай өмір сүруіміз керек? Бастапқыда "Христиандық үміт: бүгінгі күн үшін мағынасы" деп аталатын бұл эссе алғаш рет "Діндердегі өмір" журналында (1952–53 жылдар) жарияланды. Эссе мақсаты алғашқы абзацта айтылған: "Құтқарушының қайта оралуына немесе екінші келуіне берік сенімділікке немесе тиісті назарға тосқауыл келтіруі мүмкін қазіргі заманғы адамдардың ойларымен айналысуға тырысамын". Доктор Альберт Швейцер бұл доктринаны артық бағалаған, бірақ біз оны жеткіліксіз бағалау арқылы өтеуіміз керек. Эссе әсіресе Құдай-адам болған Мәсіхтің мәніне тоқталады және тарих әрқашан прогреске әкеледі деген қазіргі заманғы ойға қарсы тұрады. Ол өмірді, кәсібін болашақта сот болатынын түсініп өмір сүруге шақырады.