Кіріспе

1957 жылы Мартин Гарднердің «Ғылым атымен: өткен мен қазіргі заманғы ғылымның жоғары дәрежелі қызметкерлері мен культ жақтастарына шолу» кітабы жарық көрді (алғаш рет 1952 жылы «Ғылымның атымен» деген атпен жарияланды). Бұл кітап псевдоғылымдар мен культ нанымдары деп сипатталған құбылыстарды зерттейді және жаңа ғылыми скептицизм қозғалысының бастауында тұрған құжатқа айналды. Майкл Шермер: «Қазіргі скептицизм – Мартин Гарднердің 1952 жылғы классикалық еңбегінен бастау алған, ғылымға негізделген қозғалыс» деді. Кітап псевдоғылым деп санайтын нәрсені және оны таратушыларды жоққа шығарады.

Қысқаша мазмұны

"Фадалар мен ғылым атындағы жаңылыстар" кітабы "аңғалдар" мен "жалған ғалымдардың" идеяларының таралуына қысқаша шолу жасап, танымал баспасөздің сенімсіздігіне және осы идеяларды таратуға көмектесетін баспа үйлерінің жауапкершілігіне тоқталады. "Кранктер" көбінесе қазір дұрыс деп танылған идеялардың бұрын қабылданбаған тарихи жағдайларын келтіреді. Гарднер мұндай жағдайлардың болғанын мойындайды және олардың кейбіреулерін сипаттайды, бірақ уақыт өзгергенін айтады: "Қазір ғылыми журналдар күмәнді тезистерді жариялауға бейімділігімен қателеседі". Гарднер "ескі ғалымдардың арасында жаңа көзқарасқа қарсы иррационалдық көзқарас кездесетінін" мойындайды, бірақ "белгілі бір дәрежеде догматизм қажет және тіпті қажет" екенін қосады, өйтпесе "ғылым әрбір жаңа, еңбексіз ойды тексеруге мәжбүр болып, құлдырап қалар еді". Гарднердің айтуынша, "кранктердің" екі ортақ қасиеті бар. Біріншісі және ең маңыздысы – олар ғылыми қауымдастықтан толық оқшауланған күйде жұмыс істейді. Гарднер қауымдастықты ғылыми салалардағы тиімді коммуникация желісі және жаңа теорияларды сынаудың ынтымақтастық процесі ретінде анықтайды. Бұл процесс бастапқыда қатты қарсылыққа ұшыраған, бірақ ешқашан "ақымақ" деп есептелмеген және жақын арада кең танылған Айнштейннің салыстырмалылық теориясы сияқты, ең керемет теориялардың жариялануына мүмкіндік береді. Бірақ "кранк" жаңа идеялардың енгізіліп, бағаланатын тығыз байланысқан арналарынан толығымен тыс тұрады. Ол өз зерттеулерін танылған журналдарға жібермейді немесе жіберсе, олардың көп бөлігі өте жақсы себептермен қабылданбайды". "Кранктердің" екінші қасиеті (оның оқшаулануына да себеп болатын) – паранойяға бейімділік. Бұл бейімділіктің бес түрі бар. Жалған ғалым өзін гений деп санайды. Ол басқа зерттеушілерді ақымақ, адал емес немесе екеуі де деп есептейді. Ол өзінің идеяларына қарсы науқан жүргізіліп жатыр деп сенеді, бұл науқанды Галилей мен Пастерге жасалған қуғынмен салыстыруға болады. Ол өзінің "қуғынына" ғылыми "масондықтардың" құпия қатысының себеп екенін айтуы мүмкін, олар тиісті таныстырусыз ешкімді өздерінің ішкі қатарына қабылдағысы келмейді. Негізгі ағымнан қашып өтудің орнына, жалған ғалым оған тікелей шабуыл жасайды: Ең құрметті ғалым – Эйнштейн, сондықтан Гарднер Эйнштейннің шабуылға ұшырау ықтималдығы ең жоғары тұлға екенін жазады. Ол күрделі жаргонды қолданады, көбінесе жаңа сөздер мен тіркестерді ойлап табады. Гарднер мұны психиатрлар "неологизмдер" деп атайтын, шизофрениямен ауыратын адамдардың сөйлеу әдісімен салыстырады, "бұл сөздер науқас үшін мағыналы, бірақ басқалар үшін түсініксіз болып естіледі". Бұл психологиялық ерекшеліктер кітаптың қалған бөлімдерінде әртүрлі дәрежеде көрініс береді, онда Гарднер жалған ғылыми деп атаған нақты "модаларды" зерттейді. Оның жазбалары кейінгі жалған ғылым туралы көптеген зерттеулердің бастапқы көзіне айналды (мысалы, Жалған ғылым энциклопедиясы).