Кіріспе
Балық түрлері
Қызыл лосось немесе дөңгелек лосось (Oncorhynchus gorbuscha) – Salmonidae тұқымдасына жататын, тұзды және тұщы суларда тіршілік ететін сәулелі қанатты балық. Бұл Oncorhynchus (Тынық мұхитының лососьтары) туысының типтік түрі және ресми түрде танылған жеті лосось түрінің ең кішісі және ең көп тарағаны. Түрдің ғылыми атауы орыс тіліндегі "горбуша" (горбуша) деген жалпы атауынан шыққан, ол сөздерінше "дөңгелек" дегенді білдіреді.
Сипаттама
Теңізде қызғылт лосось жарық күміс түсті балық. Олар шаруашылық өзендеріне оралғаннан кейін, түсі арқасында ақшыл сұрға, ал құрсағы сарғыш ақ түске өзгереді (кейбіреулері толығымен бозғылт жасыл түске енеді). Барлық лососьтер сияқты, олардың арқа қанатынан өзге майлы қанаты да болады. Балықтың аузы ақ, иегі қара, тілінде тіс жоқ, арқасында ірі сопақ қара дақтар, V пішіндес құйрығы және 13-17 жұмсақ сәулелі анальдық қанаты бар. Шаруашылыққа қарайтын кезінде еркектерде айқын дөңгелек арқа пайда болады, сондықтан оларды "дөңгелектер" деп те атайды. Қызғылт лосостің орташа салмағы 2,2 кг шамасында болады. Тіркелген ең ірі өлшемі 76 см, салмағы 6,8 кг.
Тарату
Бұл түрдің табиғи ареалы Тынық мұхиты мен Арктика жағалауындағы сулар мен өзендерде, Калифорнияның солтүстігіндегі Сакраменто өзенінен Канададағы Маккензи өзеніне дейін; және батысында Сибирдегі Лена өзенінен Корея мен Жапониядағы Хонсюға дейін қамтиды. Солтүстік Америкада қызыл ласось Арктикадағы Маккензи өзенінен бастап, Вашингтон штатындағы Пьюджет шығанасының оңтүстік салаларына дейін шағылысады, бірақ 1915 жылы Санта-Круз, Калифорния маңындағы Сан-Лоренцо өзенінде және 1950-ші жылдары Калифорнияның солтүстігіндегі Сакраменто өзенінде де кездескен. 2013 жылы Салинас өзенінде қызыл ласосьтың ең оңтүстікке таралуының жаңа рекорды тіркелді. 2017 жылдың күзінде Сан-Францискодан солтүстікке қарай 40 шақырым жердегі Лагунитас ағысында оншақты қызыл ласось саналып шықты. Қызыл ласось Солтүстік Американың Ұлы көлдеріне енгізілді, онда қазір өзін-өзі қамтамасыз ететін популяциялар бар, сондай-ақ Иранға да әкелінді. Еуропада қызыл ласось 1956 жылдан бері Ресейдегі Ақ теңіз және Баренц теңізінің бассейндеріндегі өзендерге мерзімімен енгізіліп келеді. Бұл өзендерден келген шатасқан балықтар Норвегия, Швеция, Ирландия, Ұлыбритания және Исландиядағы өзендерге көтерілгені байқалды; ал Норвегияда тіпті өзін-өзі қамтамасыз ететін популяциялар да анықталды. 2017 жылы Шотландиядағы өзендерде осы түрдің әдеттегіден көп саны ауланды және шағылысу тіркелді. 2021 жылы олар Норвегияның астанасы Ослоның орталық бөлігіндегі Акерселва өзеніне енгені хабарланды.
Тіршілік ету ортасы
Қызғылт лосось – 5,6-14,6 °C температура диапазонында тіршілік ететін, 10,1 °C оптималды температурасы бар және 25,8 °C жоғары шекті қауіпті температурасы болатын суық су балығы.
Көбею
Қызғылт сары лосось өзінің табиғи ареалында қатаң екі жылдық өмірлік циклға ие, сондықтан тақ және жұп жылдардағы популяциялар араласпайды. Вашингтон штатында қызғылт сары лососьдің шаруашылығы тақ жылдары жүзеге асады. Ересек қызғылт сары лосось теңізден шаруалық өзендерге кіреді, әдетте олар туған өзеніне қайта оралады. Шаруашылық маусымның соңынан қазанның ортасына дейін жағалаудағы өзендерде және кейбір ұзын өзендерде, сондай-ақ су ағысы мен құрлық арасындағы аймақта немесе егер гипорейлік тұщы су болса, өзендердің сағасында жүзеге асады. Аналық лосось құйрығын пайдаланып, өзен төсегіндегі қиыршық тасқа "қызыл" немесе "реде" (скандинавия тілінде "ұя" деген мағынада) деп аталатын шұңқыр тәрізді ұя қазады, онда жұмыртқаларын салады. Ол жұмыртқаларды шығарып жатқанда, бір немесе бірнеше аталық лосось жақындап, олар қызылға түсіп жатқанда оларды ұрықтандырады. Содан кейін аналық лосось құйрығының соққыларымен, қызылдың үстіңгі бөлігіндегі қиыршық тасқа жаңадан салынған зиготаларды жабады. Аналық лосось қызылдың ішінде 1000-ден 2000-ға дейін жұмыртқа салады, олар көбінесе әртүрлі аталықтармен ұрықтандырылады. Аналық лосось шаруашылықтан кейін бірнеше күн ішінде өліміне дейін қызылын қорғайды. Тығыз популяцияларда эмбриондардың өліміне себеп болатын басты фактор – кейінірек шаруашылық жасайтын балықтардың қызылдарды бір-біріне жабуы. Жұмыртқалар су температурасына байланысты желтоқсаннан ақпанға дейін шайқалады, ал жас лосось наурыз және сәуір айларында шағылдан шығып, шамамен ширек грамм салмақта тез эстуарияларға қарай жылжып кетеді. Балықтар өмірінің екінші жылында жыныстық пісіп жетеді. Олар екі жасқа толғанда жазда немесе күзде тұщы суға қайта оралады.
Диета
Тұщы судағы жас қызыл ласось омыртқасыздар мен зоопланктонмен қоректенеді. Мұхитта олар әртүрлі планктон, омыртқасыздар және ұсақ балықтарды жейді. Ересектер өркендеу үшін тұщы суға қайтып келгенде тамақтанбайды.
Жыртқыш және трофикалық өзара іс-қимыл
Көптеген жануарлар қызыл лосостің өмір циклі бойында оны жейді, олардың ішінде шағын балықтар, құстар және сүтқоректілер лосось жұмыртқа немесе шабақ болғанда тұщы су экожүйелерінде, ал мұхитта ірі балықтар, теңіз құстары және теңіз сүтқоректілері. Шабақтанған ересек лосостің жұмыртқалары мен өлекселері тұщы судың тағамдық тізбегіне маңызды қоректік элементтерді жеткізе алады. Норвегияның субарктикалық өзендеріне таралып жатқан қызыл лосостің жұмыртқаларын жергілікті лосось тұқымдастары жейді. Канададағы Кеог өзенінде қызыл лосостің жұмыртқаларының санының артуы осы тағамдық көзді пайдаланатын басқа балық түрлері арасындағы бәсекелестікті азайтатыны көрсетілді. Аюлар көшіп бара жатқан ересек лосості жейді, және мүмкіндігі болғанда әлі шабақ тастамаған, сондықтан көбірек қоректік заттары бар лосостің кез келгенін жейді. Аляскада аюлар аулаған қызыл лосостің көп бөлігі судан жағалау аймақтары мен орманға тасымалданады, ал өлекселердегі қоректік заттар өсімдіктер мен ағаштарға сіңеді. Сәтті шабақ тастаған қызыл лосостің өлекселері жылдам ыдырайды және осы процесте су омыртқасыз жануарларымен қоныстанады. Ағынға берілетін осы ресурстық үлестер ағындағы басқа лосось тұқымдастарының өсуін арттыра алады.
Қорғау мәртебесі
NatureServe қызғылт сары лосості Калифорнияда өте қауіпті, ал Вашингтонда қауіпті деп тіркеген. Аляска мен Британдық Колумбияда олардың жағдайы қауіпсіз деп есептеледі. Құрлы қауіпті түрлер туралы заң бойынша қызғылт сары лосостің эволюциялық маңызды бірліктері тізімде жоқ.
Балық шаруашылығы және пайдалану
Қызыл лососьтің коммерциялық аулауы Солтүстік Тынық мұхитының шығыс және батыс бөліктеріндегі балық шаруашылығының маңызды бір бөлігі болып табылады. 2010 жылы жалпы ауланған балықтың саны шамамен 260 миллионға жетіп, 400 000 тоннаны құрады. Оның 140 миллионы Ресейден, ал 107 миллионы АҚШ-тан (Аляска) ауланған. Ресейдің жалпы лосось аулауының 69% -ы қызыл лососьқа тиесілі. Қызыл лососьтің көп бөлігі жағалауға орнатылған тұрақты торлар арқылы ауланады, ал балық аулау Сахалиннің шығыс жағалауында шоғырланған (жылдық орташа көрсеткіш 110 000 тонна). Солтүстік Америкада 19 ғасырдың соңында балық тұзақтары коммерциялық консервілеу және тұздау үшін балық жеткізуге пайдаланылды. 1920 жылға дейін өнеркәсіп тұрақты түрде кеңейді. 1940-1950 жылдары қызыл лосось популяциясы күрт төмендеді. 1959 жылы Аляскада балық тұзақтарына тыйым салынды. Қазіргі кезде қызыл лососьтің көп бөлігі сүйремелі торлар, дрейфтік торлар немесе жақ торлармен ауланады. 1970 жылдардың ортасынан бастап популяция мен аулау көлемі жылдам өсті және 1980 жылдан бері рекордтық деңгейде сақталып келеді. 20 миллионнан астам ауланған қызыл лосось, әсіресе Аляска шығанағының солтүстігінде, балық шаруашылығын жақсартуға бағытталған шаруашылықтарда өндіріледі. Қызыл лосось балық шаруашылығында кең көлемде өсірілмейді. Балық көбінесе консервіленеді, түтілгені немесе тұздалған күйінде қолданылады. Қызыл лососьтың уылдырығы да Азияда аса құнды өнім – икра үшін ауланады. Қызыл лосось балық шаруашылығының қызыл лосось және басқа лосось түрлерінің санына, сондай-ақ олардың тамақ көзіне айналатын және олармен бәсекелесетін түрлердің мөлшеріне әсер ететінін көрсететін деректер бар.