Кіріспе

Еврей тілінде жазылған Матай Евангелиясының раввиндік нұсқалары – Матай Евангелиясының раввиндік аудармалары; Шем Тобтың еврей тіліндегі Матай Евангелиясы, Дю Тиллет Матай және Мюнстер Матай, олар католиктермен пікірсайыстарда қолданылды. Бұл нұсқаларды ерте Шіркеуде табылған, бірақ грек және латын мәтіндеріндегі шашыраңқы цитаталар түрінде ғана сақталған Еврейлердің Евангелиясынан ажырату керек. Кейбір ғалымдар барлық раввиндік нұсқалардың еврей апологетикасы мақсатымен грек немесе латын тілдерінен аударылғанын санайды. Бұл пікірге барлығы келіспейді. Басқа ғалымдар Шем Товтың Матай Евангелиясының грек және басқа тілдерге аударылған, одан бұрынғы еврей мәтінінен шыққанын дәлелдейтін тілдік және тарихи мәліметтер келтірген. 100 жыл шамасында христиан жазушысы Папиас: «Матай тарихын еврей тілінде жазды, және әркім оны өз біліміне қарай аударды» деп жазды.

Шем Товтың "Матай" кітабы, 1385 жыл

Шем Тов Матай (немесе Шем Тобтың Матай) – Матай Ізгі хабарының еврей тіліндегі толық мәтіні. Бұл мәтін, Шем Тов бен Исаак бен Шапрут (Ибн Шапрут) – Арагонда тұрған яһуди дәрігерінің, оның есімімен аталған, 1380-85 жылдар шамасында жазылған polemical treatise (пікір таласы) «Тойкстоун» (The Touchstone) атты еңбегінің 12-томдық көлемінде, католиктерге қарсы пікірлер арасында табылды. Шем Тов 1375 жылдың 26 желтоқсанында Памплонада кардинал Педро де Лунамен (кейіннен Бенедикт XIII) түпкі күнә және құтқарылу туралы пікір алмасты, бұл кезде епископтар мен білімді теологтар куә болды. «Тойкстоун» кітабының тоғыз қолжазбасы сақталған. Бірақ, Ибн Шапрут қолданған Матайдың тәуелсіз нұсқасы болған жағдайда, ол қазір жоғалған. Ибн Шапруттың заманындағы испандық яһудилер Жаңа Келісімді латын тілінде білген. Якоб Бен Рубен өзінің «Иеміздің соғыстары» (Wars of the Lord) кітабында Гилберт Криспиннің «Иудектер мен христиандардың даусы» (Disputation of Jews and Christians) еңбегін латын тілінен еврей тіліне аударды, сонымен бірге Матайдан үзінділер келтірді. Ласкер (1998) «14 ғасырда христиандыққа қарсы пікір таласына қатысқан ибериялық яһудилердің барлығы дерлік латын тілін білген болуы мүмкін» деп атап өтті. Мосе ха Коэн де Тордесильяс латын тіліндегі сөз тіркестерін шебер қолданды. Профиат Дюран (1380-1420 жылдар аралығында өмір сүрген) латынша христиан мәтіндерін жақсы білген және өзінің «Бұтпарастардың ұяты» (Klimat ha goyim) кітабының бір тарауын Иеронимнің латынша Вульгатасын сынауға арнады. Хайым бен Яһуда ибн Мұса Николай де Лирамен өзінің «Қалқан мен найза кітабында» (Sefer magen va romah) пікір таластырды. Сол сияқты, христиан дінін қабылдағандар, мысалы, Бургостың Әбнер (Валладолидтің Альфонсо, шамамен 1270–1347) еврей тілінде polemical (пікір таласты), теологиялық, философиялық және ғылыми еңбектер жазуды жалғастырды. Шем Товтың «Тойкстоун» (Eben = тас, bohan = сынақ) еңбегі әлі ағылшын тіліне аударылған және жарияланбаған. Ол Якуб Бен Рубеннің «Милхамот ха Шем» еңбегіндегідей Матайды қолдану үлгісін ұстанады, бірақ онда Матайдың бөліктері ғана емес, сонымен қатар бүкіл Матай мәтіні мен Марктан үзінділер де бар. Джордж Говард Матайдың мәтінін Шем Товтың түсініктемелерінен бөліп алып, оны жеке «Алғашқы еврей мәтініне сәйкес Матай Ізгі хабары» (1987) деп жариялады, содан кейін «Матай Ізгі хабарының қайта қарастырылған екінші басылымы» (1995) жарық көрді. Шем Товтың «Тойкстондағы» Матайдан келтірген цитаталары яһуди ой-пікірлерімен ерекшеленеді және автордың түсініктемелерімен араласқан. Осы себепті, бірнеше ғалымдар оның түсіндірмелерінің қай бөлігін, ал қай бөлігін ол келтірген дереккөздің нақты мәтінін анықтау қиын деп санайды. Көптеген ғалымдар бұл мәтінді Матай Ізгі хабарының грекше мәтінінен ортағасырлық аударма деп есептейді, сонымен қатар ол 20 ғасырға дейінгі Матайдың барлық еврей нұсқаларының ықтимал көзі болып табылады. Танахтан алынған цитаталарда Тетраграмматон кездессе, оның орнына бір He (ה) әрпі жазылады, тек бір жерде «ха шем» (השם, аты) сөзі толық жазылған. «Тойкстонда» Матай кітабының қызықты үзінділері бар. Матай 12:37: «Сендер өз сөздеріңе қарай сотталасыңдар, ал өз істеріңе қарай айыпталадыңдар». Матай 24:40-41: «40 Сол кезде егістікте жұмыс істеп жүрген екі адам болады: біреуі адал, екіншісі зұлым. Адал адам алынып, зұлым адам қалдырылады. 41 Екі әйел диірменде диірмен тартады: біреуі алынып, екіншісі қалдырылады. Өйткені соңғы күні періштелер келіп, әлемнен кедергілерді жойып, жақсыларды жаманнан бөліп алады». Матай 28:9: «Олар жолға шыққанда Иса олардың алдынан өтіп: «Атың құт бере көрсін!» деді». Матай 28:19-20: «Енді барып, Мен сендерге бұйырған нәрселердің бәрін орындауға үйретіңдер». Марк 9:20-28 тармақтары Матайдың 17:17-17:19 аралығына қойылған. Матай 17:18 оқылмаған. Шем Товтың «Той ташындағы» цитаталары, оның түсініктемелерімен араласқандықтан, Матайдың каноникалық мәтінінен өзгеше болса да, Мюнстер Матай және Дю Тиллет Матай мәтіндері көптеген жерлерде оған өте жақын.

Себастьян Мюнстердің 1537 жылғы "Матфей" кітабы

Мюнстер Мэттьюі – еврей тілінде жазылған Матай Евангелиясының басылған нұсқасы. Оны 1537 жылы Себастьян Мюнстер басып шығарған және Англия королі Генрих VIII-ге арнаған. Мюнстердің кіріспе сөздері оның қолданған нақты қолжазбаға сілтеме жасай ма, жоқ па, деген мәселе даулы. Мюнстердің мәтіні Ду Тиллет Мэттьюіне өте ұқсас. Мюнстер мәтінде өзгертілген жерлер нақты белгіленбегендіктен, оны мәтіндік сынау үшін пайдалану қиын.

Жан дю Тилледің "Матфей" кітабы, 1555 жыл

Дю Тилле Матайы – еврей тілінде жазылған Матай ілтебігінің бір нұсқасы, ол Евр. М.С. 132 ретімен белгіленген және Париждегі Ұлттық кітапханада сақтаулы. Қолжазбаны епископ Жан дю Тилле 1553 жылы Римге сапары барысында итальяндық еврейлерден алған, ал 1555 жылы Жан Мерсье (гебраист) өңдеп, кардинал Шарль де Гизге арналған латын нұсқасын қосып жариялаған. Жан Цинкарбр (Квинкарборе), Корольдік колледждің еврей тілі профессоры да Дю Тилле Матайы бойынша жұмыс істеген. Бұл мәтін грек тіліндегі мәтіннен Шем Тов Матайына қарағанда аз өзгешеліктерге ие, бірақ бұл нұсқа Шем Тов Матайымен ортақ кейбір ауытқуларды бөліседі; мысалы, тетраграмматон үш йодтан немесе жартылай шеңберге енгізілген нүктелерден тұратын белгімен алмастырылған.

Рахаб Езекиелдің "Матфей" кітабы, 1750 жыл

Раввин Рахаби Езекиелдің Ha sepher shel we 'angilu shel ha Nosarim shel Yeshu [Исаның ізбасарларына тиесілі Ізгі хабар] кітабы – 1750 жылға дейін датыланатын Мәтін ілтебісінің polemikalyқ аудармасы. Бұл Клаудиус Бьюкенен Кочин қаласынан сатып алған және «Траванкор еврей жаңа өсиеті» деп белгілі болған раввин Езекиелдің еврей тіліндегі жаңа өсиетімен бірдей болуы мүмкін, немесе болмауы мүмкін. Осы факт Бьюкененді Джозеф Фрейді христиандық аударма жұмысын бастауға шақыруға себеп болды.

Христиандық еврей тіліндегі аудармалар

Матайдың 20 белгілі христиан аудармаларының шамамен жартысы бұрын раввин болған немесе раввиндік білім алған авторлардың еңбегі: Доменико Геросолимитано және Джованни Баттиста Йона, Рудольф Бернхард, Йохан Кемпер, Саймон Розенбаум (Уппсала), Кристиан Дэвид Гинзбург және Исаак Салкинсон. Дегенмен, Матайдың қазіргі заманғы негізгі еврей тіліндегі нұсқасы неміс Франц Деличтің Жаңа Өсиетіне негізделген.

Шем Товтың христиан арамей тілінің басымдылығы туралы пікірталасындағы сынақ ташы

Еврей және арамей тілдерінің басымдығы гипотезасы Матай Ізгі хабары бастапқыда еврейше немесе арамейше жазылған деп болжайды. Бұл гипотезаны қолдайтын ғалымдар кейде осы 3 ортағасырлық еврей қолжазбаларына сілтеме жасайды. Дегенмен, ғалымдардың көпшілігі Матай кітабының бастапқыда грек тілінде жазылғанына сенімді. Джордж Говард, Грузия университетінің дін және еврей тілінің доценті (1995), осы үш ортағасырлық еврей нұсқаларының бірі немесе барлығы (егер арада аударма болмаса) 1-ші немесе 2-ші ғасырдағы ерте христиандар қолданған Матайдың ежелгі еврей қолжазбаларынан шыққан болуы мүмкін екенін айтты, бірақ бұл қолжазбалар Иеронимнің заманында, 4-ші ғасырдың соңында дерлік жойылып кеткен. Алайда, Иероним, Эпифаний және басқалардың еңбектерінде сақталған яһуди христиан Ізгі хабарларынан (атап айтқанда, Назареттіктердің Ізгі хабары, Эбиондықтардың Ізгі хабары және Еврейлердің Ізгі хабары) алынған цитаталар, сыншы ғалымдарды осы Ізгі хабарлардың өзі грек тілінде болған немесе грек тіліндегі Матайдан аударылған деген қорытуға жеткізеді. Шындығында, көптеген ғалымдар ортағасырлық еврей қолжазбаларының (аударма арқылы) грек немесе латын қолжазбаларынан тарағанын санайды, сондықтан осы ортағасырлық еврей қолжазбаларында табылған ерекше мәтіндердің ежелгі болуы өте күмәнді. Хорбери (1999) Ибн Шапруттың "Тошстонының" ерекшеліктері латын тіліндегі Ізгі хабарлар жинағының ықпалымен жақсы түсіндірілетінін атап көрсетеді.