Кіріспе

Oncorhynchus - Солтүстік Тынық мұхиты алабының суық сулы салаларында табиғи ортада өсетін, Salmonidae тұқымдасының Salmoninae кіші тұқымдасына жататын сәуле қанатты балықтар туысы. Бұл туысқа 12 қазіргі кезде тіршілік ететін түр жатады, атап айтқанда, Тынық мұхитының 6 ласось және 6 форель түрі. Олардың барлығы көшіп-қоныс жасайтын (анадромалық немесе потамодромалық) орта деңгейдегі жыртқыш балықтар болып табылады және туған жеріне оралу және бір рет көбейіп өлу (семельпариттілік) қабілеттерін көрсетеді. Туыстың атауы грек тіліндегі ὄγκος (ónkos, 'дөңгелек, иілген') + ῥύγχος (rhúnkhos, 'мұрын') сөздерінен шыққан, ол жұптасу маусымында еркектердің төменгі жақ ұшында дамитын ерекше екіншілік жыныстық белгісі – кыпеге сілтеме жасайды.

Ауқым

Онхорхинкс тұқымдасына жататын somon және форель Солтүстік Тынық мұхитының салаларында табиғи түрде кездеседі, олардың табиғи ареалдары Беринг теңізінің жағалауларынан бастап, батыста Тайваньға, ал шығыста Мексикаға дейін созылады. Дегенмен, олардың көп бөлігі Ресейдің Солтүстік-Шығысынан Тынық мұхитының солтүстік-батысына дейінгі биік ендіктегі суық суларда таралған. Солтүстік Америкада, кейбір тұқымдық бұршақ (O. clarkii) түрлері Роки таулары мен Ұлы Авандағы эндрохейлік суларда тіршілік ететін, теңізге шықпайтын популяцияларға айналды, ал басқалары Континенттік бөліністің ар жағына өтіп, Рио-Гранде және Миссисипи өзенінің батыс салаларында қоныстанды, екеуі де Тынық мұхиты емес, Мексика шығанағына құяды. Oncorhynchus тұқымдасының бірнеше түрі, мысалы, көкжаңбырлы саға (O. mykiss) және Чинук ласосы (O. tshawytscha) бүкіл әлемдегі табиғи емес суларға кеңінен енгізіліп, өзін-өзі қамтамасыз ететін жабайы популяцияларды құрды. Онкорхинкстің алты Тынық мұхит ласосы анадромды (көшпенді) және семельпарозалық (бір рет шағылысқаннан кейін өледі) болып табылады. Көші-қонға паразиттердің әсері тиюі мүмкін. Жұқтырған балықтар әлсіреп, қысқа ғұмыр сүруі мүмкін. Паразиттермен жұқтыру балықтың көшіп кету мүмкіндігін азайтатын, «іріктеу» деп аталатын әсерді тудырады. Oncorhynchus mykiss-тің анадромды пішіні, Steelhead деп белгілі, итерапарлы. Жағалаудағы өлімші алабұға (Oncorhynchus clarkii clarkii) жартылай анадромды болып саналады, себебі ол мұхитта біраз уақыт өткізеді, әдетте толық анадромды туысқандарына қарағанда туған өзеніне жақын болады.

Эволюция

Кейінгі миоценде (шамамен 7 миллион жыл бұрын (Мя)) Айдахо штатындағы Кларкия көлінің қабатында табылған, троутқа ұқсас бірнеше қазбалар *Oncorhynchus* туысына жатады. Бұл түрлердің осылай ішкі аймақтарда кездесуі *Oncorhynchus* түрлерінің плиоценнің (5–6 Мя) басталуынан бұрын Тынық мұхитының су алаптарында ғана емес, сонымен қатар көкбалық пен қызылшабақ, және Тынық мұхитының лосось тұқымдастарының да плиоценнің басталуынан бұрын бөлініп шыққандығын көрсетеді. Осыған байланысты, *Oncorhynchus* пен *Salmo* (атлантикалық лосось) арасындағы айырмашылық плиоценге дейін туындаған болуы керек. Ұсынылған мерзімдер ерте миоценге (шамамен 20 Мя) дейін жетеді. *Oncorhynchus* түрлерінің эволюциясы ондаған жылдар бойы зерттеліп келеді, бірақ Тынық мұхиты лососьтарының туысы әлі толыққанды анықталған жоқ. Тынық мұхиты троуттары мен лосось тәрізділердің әртүрлі түрлерінде митохондриялық ДНК (мтДНҚ) зерттеулері жүргізілді, бірақ нәтижелері әдетте қазбалық және молекулалық зерттеулермен толық сәйкес келмейді. Шұбар, қызыл және қияр лосось тұқымдастарының басқа түрлерден кейін дамиды деген пікірге көпшілік келіседі. Монтгомери (2000) Американың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы тектоникалық өзгерістермен салыстырғанда, қазбалық қордың үлгісін талқылайды. *Oncorhynchus* туысының (потенциалды) айырмашылықтары Тынық мұхиты аймағының көтерілуімен байланысты болуы мүмкін. Мұндай геологиялық оқиғадан кейін болатын климаттық және орталық өзгерістер, бейімделу мен түрленуге ықпал ететін стресс факторлары тұрғысынан қарастырылады. Лосось түрлерінің эволюциясына қатысты қызықты мысал – кокане лососі (көлдік қияр лососі). Кокане лососі анадромалық қияр лососінен өзгеше дамиды және «биологиялық түрлер» деңгейіне жетеді. Морфологиялық түрлерден өзгеше, биологиялық түрлер – тәуелсіз генетикалық бірліктер ретінде симпатрияда өмір сүру қабілетімен анықталады. Бұл анықтама кейде қиындық тудыруы мүмкін, себебі ол тек симпатрияға қатысты, және бұл шектеу анықтаманы қолдануды қиындатады. Вашингтон штатында, Канадада және басқа да жерлерде екі популяция бір көлде өмір сүретін жағдайлар кездеседі, бірақ олар әртүрлі уақытта әртүрлі субстраттарда шағылысып, әртүрлі тамақпен қоректенеді. Ресурстар жетіспеген кезде бәсекелесуге немесе араласуға қатысты қысым болмайды. Бұл кокане лососінің түрлері биологиялық түрлерге тән негізгі қасиеттерді көрсетеді: олар репродуктивті оқшауланған және ресурстарды бөліседі.

Oncorhynchus популяциясының азаюы

19-ғасырдың ортасында Тынық мұхитының ласось популяциясының жалпы төмендеуі басталды. АҚШ-тың батысқа қарай кеңеюі мен дамуының нәтижесінде сарапшылар Колумбия өзенінің алабындағы ласось популяциясы 1933 жылға қарай 1850 жылғы деңгейінің 20 пайызынан азырақ болғанын есептейді. 2008 жылы Лакки Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ласось қорларының 1850 жылғы санының 10 пайызынан да аз екенін болжады. Қалған ласось қорының көп бөлігін шаруашылықта өсірілген ласось құрайды, жабайы ласось емес. [[Файл:Тынық мұхитындағы ласось мөлшерінің төмендеуі экожүйелер мен адамдар үшін жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін.webp|thumb|200px|"Соңғы 30 жылда ласось дене мөлшерінің төмендеуі тұқым қуалаушылыққа, қоректік заттар тасымалына, коммерциялық балық аулау құндылығына және ауылдық азық-түлік қауіпсіздігіне кері әсер етеді". Oncorhynchus түрлерінің орташа дене ұзындығы 1990 жыл мен 2010 жыл арасында 2,8 пайызға төмендеді. Балық аулау тәжірибелері, сондай-ақ мұхиттағы бәсекелестіктің күшеюі де себеп. Проблема шаруашылықта өсірілген және жабайы ласось арасындағы физиологиялық және мінез-құлық айырмашылықтарын тудырады. Бұл айырмашылықтар көбінесе ішкі туыстық, жасанды таңдау және табиғи таңдаумен байланысты генетикалық өзгерістердің, сондай-ақ шаруашылық балықтарына қарағанда жабайы популяцияларға әсер ететін әртүрлі қоршаған ортаның қысымдарының нәтижесі болып табылады. Ірі балықтарды балық аулаудың іріктеп алу сипатының салдарынан ересек ласосьтың орташа мөлшерінің уақыт өте келе төмендегені байқалды. Кішірек ласосьтар популяцияны жалғастыру үшін қалған жекелеген балықтардың үлкен бөлігін құрайды, және осы шаруашылықта өсірілген балықтар жабайы популяцияларға енгізілген кезде проблемалар туындайды. Жабайы ласосьтан айырмашылығы, шаруашылықта ірі балықтар таңдап алынады және әдетте жабайы ласосьтан әлдеқайда үлкен болады. Нәтижесінде, шаруашылықта өсірілген ласось көбінесе жабайы ласосьпен кеңістік, тамақ және басқа да ресурстар үшін бәсекелеседі. Кейбір ласось түрлері шаруашылықта өсіп, үлкен болғандықтан жабайы ласосьқа қатысты жыртқыш мінез-құлық көрсетеді. Жыртқыштық байқалса да, шаруашылықта өсірілген ласосьтың көп мөлшерде шығарылуы жабайы популяциялардың аз болған жерінде табиғи әлеуметтік өзара әрекеттесуді бұзады, өйткені шаруашылықтағы ласось табиғи түрде агрессивті мінез-құлыққа бейім. Жалпы алғанда, шаруашылықта өсірілген ласось популяциясының енгізілуі ресурстар үшін бәсекелестік, ірі балықтардың жыртқыштығы және жабайы ласось популяцияларында байқалатын табиғи тәртіпті бұзатын жағымсыз әлеуметтік өзара әрекеттесулерге байланысты табиғи ласось популяциясын қауіпке ұшыратады. Нәтижесінде, шаруашылықта ласось өсіруді жалғастыруға деген қысым артып, жабайы ласось популяциясы үздіксіз төмендеп келеді. Табиғи ласось популяциясын арттыру үшін шаруашылықтарға шектеулер қоюға бағытталған қорғау шаралары қаржылық қиындықтарға байланысты кедергіге ұшырайды, өйткені шаруашылықтар демалыс және коммерциялық мақсаттар үшін жиналған ласосьтың 70 пайызынан астамын құрай отырып, көптеген штаттарды экономикалық жағынан қолдайды.

Ашықтан балық аулаудың әсері

Тынық мұхитының лососі бүкіл әлемде, АҚШ-тан Оңтүстік Кореяға дейінгі елдерде тағамдық көз ретінде жиналады. Соңғы ғасырда Тынық мұхитының лососі демалыс, қолөнер және коммерциялық балық аулау арқылы кеңінен ауланды. Шындығында, 1970 жылдардан бері Тынық мұхитының лососінің аулану көлемі үш есеге жуық артты. Бұл дене салмағының төмендеуіне, лосось популяциясын аулауда қолданылатын балық аулау құралдарының мөлшерін таңдауының әсері де себепкер. Лосостің тіршілік ету тарихы кешіккен көбеюге басымдық береді, себебі дене мөлшері артқан сайын өнімділігі де артады. Бұл, консервация тұрғысынан қарағанда, бірнеше лосось түрлерінің және әр түрдің мекендейтін аймақтарының қарастырылуын білдіреді. COSEWIC, түрлерді қорғау жөніндегі канадалық ұйым, Ішкі Фрейзер өзеніндегі кохо, Култус көліндегі соки және Сакинау көліндегі сокиді жойылу қаупі бар деп жариялады. 2010 жылдың шілдесінде Британдық Колумбиядағы төрт су алабындағы соки лососі Теңіз шаруашылығы кеңесі (MSC) тарапынан тұрақты балықшылық ретінде сертификатталды және сертификаттың жарамдылық мерзімі бес жылды құрайды. 2011 жылы MSC қызыл лосось балықшылығын да сертификаттады, ал 2012 жылдан бастап Чум лососі балықшылығы MSC аясында тұрақты балық шаруашылығы ретінде сертификатталу үшін қарастырыла бастады.

Американың күш-жігері

АҚШ үкіметі лосось популяциясы үшін жалғары ұлттық саясатты әзірлеуде. Тынық мұхиты лососінің сақталуы жөніндегі заң Конгреске қайта ұсынылды және қабылданса, лосось популяциясы үшін географиялық бекіністер құрады. Басқа саясаттардың ішінде 2005 жылы қабылданған жабайы лосось саясаты бар; оның басты назары – жағалау аймақтарында лосості сақтау. Тіпті жергілікті саясаттар да қолға алынды, Орегондағысы оңтүстік су алабына бағытталған және 2013 жылдың қаңтарында бекітілді. Аляскадағы жұмыстарда, сақталудың сегіз белгілі аймақтық тобының бар екеніне куәліктер бар. Сондай-ақ, жас лососьтардың (шабақтардың) тұщы судан теңіз сияқты басқа аймақтарға көшіп кетуі лосось түрлерінің әртүрлі топтарының сақталуына елеулі әсер ететіні байқалады. Аляска Балық және аң шаруашылығы департаменті 2000 жылы тұрақты теңіз өнімдері үшін Теңіз басқару кеңесінің (MSC) сертификатын алды.

Ресейлік күш-жігер

Орыста браконьерлік Oncorhynchus лосось және стальбаша популяцияларына қауіп төндіреді. Заңсыз ауланған лосось көлемі ресми тіркелген көлемнен 1,5 есе артық деп бағаланады. Wild Salmon Center Ресей билігімен бірлесіп, нарықтарда заңды және заңсыз лососьтің аражігін ажыратуға мүмкіндік беретін із кестесін жақсартуға көмектесуде. Wild Salmon Center лосось популяциясы үшін бірнеше қорғалған аумақты сақтап қалды. WWF-пен бірлескен жұмысында Wild Salmon Center 2012 жылы сокей лососі балық шаруашылығын толыққанды тұрақты деп сертификаттады. Iturup аралындағы қызғылт және шұбар лосось балық шаруашылығы алғаш рет 2009 жылы сертификатталды және MSC стандарты бойынша тұрақтылықты растаған алғашқы ресейлік лосось балық шаруашылығы атанды. Сондай-ақ, Жаңа Зеландиядағы чинук (онда квиннат, корольдік немесе көктемгі лосось деп аталады). Чили мен Австралияда чинук және кохо лососінің, сондай-ақ радужный форель шаруашылығы кең дамыған. Чилиден шыққан чинук Аргентина өзендеріне жіберілді, ал Патагонияда кохо және сокей лососінің, радужный форельдің жаңадан балық шаруашылықтары құрылды.

Түрлер

Бұл туыстың кейбір түрлері өте өзгермелі және қазір ескірген бірнеше таксондар сипатталған. 1989 жылы Джеральд Смит пен Ральф Стирлидің морфологиялық және генетикалық зерттеулері Тынық мұхиты бассейніндегі форельдердің Атлантика бассейніндегі Салмо (Salmo trutta) немесе Атлантикалық лосось (Salmo salar) емес, Тынық мұхиты лососіна (Onchorhynchus түрлеріне) генетикалық жағынан жақын екенін көрсетті. Осылайша, 1989 жылы таксономиялық органдар Көкжұлдыз, Қазалы және басқа да Тынық мұхиты алабында өсетін форельдерді Oncorhynchus туысына қосты. Қазіргі уақытта бұл туыстың 12 түрі мен көптеген түршелері танылған: Behnke (2002). Суреттегі ғылыми атауы Жалпы аты Түршелері Таралу120px Oncorhynchus apache (R. R. Miller, 1972) Апачи форелі, Аризона форелі Жоғарғы Солтүстік өзенінің (Қара және Ақ өзендер) және Жоғарғы Кішкентай Колорадо өзенінің алабы120px Oncorhynchus chrysogaster (Needham & Gard, 1964) Мексика алтын форелі Фуэрте өзенінің, Синалоа өзенінің және Кулиакан өзенінің бастаулары, Батыс Сьерра-Мадре120px Oncorhynchus clarki (J. Richardson, 1836) Қазалы форель O. c. clarki (J. Richardson, 1836) – жағажайлық қазалы форель
O. c. bouvieri (Jordan & Gilbert, 1883) – Йеллоустоун қазалы форелі
O. c. lewisi (Pratt & Graham, 1884) – батыс беткей қазалы форелі
O. c. pleuriticus (Cope, 1872) – Колорадо өзені қазалы форелі
O. c. alvordensis (Behnke, 2002) – Алворд қазалы форелі† (жойылған)
O. c. behnkei (Montgomery, 1995) – Жоғары инелік қазалы форель
O. c. clarki f. crescentii – Кресент көлі қазалы форелі, Кресенти форель (кейде O. c. crescentii)
O. c. henshawi (Richardson, 1836) – Лахонтан қазалы форелі
O. c. macdonaldi (Jordan & Fisher, 1891) – сары қанатты қазалы форель† (жойылған)
O. c. seleniris (John O. Snyder, 1933) – Пайют қазалы форелі
O. c. stomias (Cope, 1871) – жасыл арқалы қазалы форель
O. c. utah (Suckley, 1874) – Бонневиль қазалы форелі
O. c. virginalis – Рио-Гранде қазалы форелі Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауы Аляскадан Британдық Колумбия арқылы Солтүстік Калифорнияға дейін, Каскад тауында, Ұлы Алап және Роки тауларында, Оңтүстік Альбертада120px Oncorhynchus gilae (R. R. Miller, 1950) Гила форелі Гила өзені, Аризона және Нью-Мексико120px Oncorhynchus gorbuscha (Walbaum, 1792) Жылы лосось, мойынды лосось Тынық және Арктика жағалау сулары мен өзендері, Солтүстік Калифорниядағы Сакраменто өзенінен Канададағы Макензи өзеніне дейін; және батыста Сибірдегі Лена өзенінен Корея мен Жапониядағы Хонсюға дейін120px Oncorhynchus kawamurae (D. S. Jordan & E. A. McGregor, 1925) Кунимасу, қара кокани Сайко көлі120px Oncorhynchus keta (Walbaum, 1792) Чум лососі, ит лососі, кета лососі, күміс лосось Юкон өзені және Азиядағы Амур өзенінің терең алабы. Аз мөлшерде олар мыңдаған шақырымға Макензи өзенімен, Солтүстік Тынық мұхитында, Корея, Жапония және Охот және Беринг теңіздерінің суларында (Камчатка, Чукотка, Курил аралдары, Сахалин, Хабаровск өлкесі, Приморский край), Канададағы Британдық Колумбияда және АҚШ-тағы Аляскадан Калифорнияға дейін көшіп келеді120px Oncorhynchus kisutch (Walbaum, 1792) Кохо лососі, күміс лосось, күміс Солтүстік Тынық мұхитының екі жағында, Жапониядағы Хоккайдо мен Шығыс Ресейден, Беринг теңізінің айналасында Аляскаға дейін, ал оңтүстікте Калифорниядағы Монтерей шығанағына дейін120px Oncorhynchus masou (Brevoort, 1856) Масу лососі, вишня лососі, жапон лососі, сеема O. m. masou (Brevoort, 1856) – масу лососі, вишня лососі, жапон лососі
O. m. formosanus (D. S. Jordan & Ōshima, 1919) – Формоза құрлыққа тірелген лосось, Тайвань лососі
O. m. macrostomus (Günther, 1877) – амаго, қызыл дақты масу лососі
O. m. ishikawae (Brevoort, 1856) – Сатсукимасу лососі, масу лососі, ямаме
O. m. rhodurus D. S. Jordan & E. A. McGregor, 1925 – Бива форелі
O. m. var. iwame Seiro Kimura & M. Nakamura, 1961 – Иваме форелі, белгісіз форель (ішкі популяциялық нұсқасы) Камчатка, Курил аралдары, Сахалин және Приморский край Корея, Тайвань және Жапония арқылы оңтүстікке120px Oncorhynchus mykiss (Walbaum, 1792) Жаңбырлы форель, стальбаша, мұхит форелі, қызыл жолақты форель O. m. mykiss (Walbaum, 1792) – Камчатка жаңбырлы форелі
O. m. aguabonita (D. S. Jordan, 1892) – алтын форель
O. m. irideus f. beardsleei – Бирдсли форелі, (кейде O. m. beardsleei)
O. m. newberrii (Richardson, 1836) – Ұлы Алаптың қызыл жолақты форелі
O. m. irideus (Walbaum, 1792) – жағажайлық жаңбырлы форель
O. m. gairdneri (Richardson, 1836) – Колумбия өзенінің қызыл жолақты форелі
O. m. stonei – МакКлауд өзенінің қызыл жолақты форелі
O. m. nelsoni (Evermann, 1908) – Бажа Калифорния жаңбырлы форелі
O. m. ssp. – Мексиканың жергілікті форелі
O. m. gilberti – Керн өзенінің жаңбырлы форелі
O. m. whitei (Evermann, 1906) – Кішкентай Керн алтын форелі Тынық мұхиты бассейні, Ресейдің Камчатка түбегінен, шығысқа қарай Алеут аралдары, бүкіл оңтүстік-батыс Аляска, Британдық Колумбияның Тынық мұхиты жағалауы мен Алясканың оңтүстік-шығысы, және оңтүстікке қарай АҚШ-тың батыс жағалауы арқылы Мексиканың солтүстігіне дейін120px Oncorhynchus nerka (Walbaum, 1792) Сокейлы лосось, қызыл лосось, көктайғақ лосось, кокани Колумбия өзенінің шығыс Тынық мұхитында (егер жеке тұлғалар Калифорнияның Мендосино жағалауындағы 10 Майл өзенінің оңтүстігіне дейін байқалған болса да) және Жапонияның Хидо аралының солтүстігінде батыс Тынық мұхитында120px Oncorhynchus tshawytscha (Walbaum, 1792) Шынық лосось, қара құрт, қара лосось, шұбатыр лосось, Колумбия өзені лососі, иілген мұрын лососі, король лососі, Куиннат лососі, көктемгі лосось, Ти лососі, қысқы лосось Калифорниядағы Вентура өзенінің оңтүстігінен Аляскадағы Котзебу шығанағына дейін солтүстікке.