Кіріспе

Балық түрлері
Бұрын Dolly Varden trout деп аталған Dolly Varden trout (Salvelinus malma) – Азия мен Солтүстік Америкадағы Тынық мұхитының суық сулы салаларында табиғи ортада өсетін салмонд тұқымдас сәуле қанатты балықтың бір түрі. "Троут" (әдетте Salmo және Oncorhynchus туыстарының тұщы су түрлеріне қатысты) деген атауына қарамастан, ол Salvelinus (көбелектер) туысына жатады, оған 51 танылған түр кіреді, ең белгілілері – бұлақтық, көлдік және бұқа көбелектері, сондай-ақ Арктикалық көбелек. Көптеген популяциялары жартылай анадромды болғанымен, өзендік және көлдік популяциялары оның таралған аймағында кездеседі. Таксономистер оны Salvelinus alpinus (Арктикалық көбелек) кешенінің бір бөлігі деп санайды, себебі бұқа көбелектерінің, Dolly Varden trout-тың және Арктикалық көбелектің көптеген популяциялары бірімен-бірі араласады.

Таксономия

Долли Варденнің ғылыми атауы Salvelinus malma. Бұл түрді 1792 жылы неміс натуралисі және таксономисі Иоганн Юлиус Вальбаум Сибірдегі Камчатка түбегінен алынған типтік үлгілер негізінде атаған. Малма атауы орыс тіліндегі "мальма" деген жергілікті атауына негізделген. Долли Варден форелі S. alpinus немесе Арктикалық шар тұқымдастығының бір бөлігі саналады. 19 және 20 ғасырлардың көп бөлігінде Долли Варден форелі (S. malma) мен бұқа форелі (S. confluentus) бір түр деп есептелді. Сонымен қатар, Арктикалық шар (S. alpinus) пен бұқа форелінің таралған ареалдары үсті-үстіне келіп, сыртқы түрінде өте ұқсас болғандықтан, оларды анықтау қиын. 1978 жылы Долли Варден форелінің ішкі түрлері Salvelinus confluentus деп қайта жіктелді, бұл ретте бұқа форелі деген жалпы атау сақталды. Долли Варден деген атты балыққа алғаш рет қолданған кезде S. confluentus-қа жатқандығы анықталды, ол қазір бұқа форелі деп белгілі. Бұл екі түрдің арасындағы ареалдардың үсті-үстіне келуіне және олардың ұқсас сыртқы түріне байланысты болуы мүмкін.

Кіші түрлер

Солтүстік Америкада Долли Варденнің екі түршесі ерекшеленеді, Арктика су алаптарының солтүстік Долли Вардені (S. m. malma) және Тынық мұхиты су алаптарының оңтүстік Долли Вардені (S. m. lordi). S. m. malma (Walbaum, 1792) (Солтүстік Долли Варден)
S. m. lordi (Günther, 1866) (Оңтүстік Долли Варден)
S. m. krascheninnikova (Taranez, 1933) = Salvelinus curilus (Оңтүстік Долли Варден немесе Азиялық Долли Варден)
S. m. miyabei (Oshima, 1938) (Миябе шараны)

"Долли Варден" жалпы атауының шығу тегі

"Долли Варден" атауын алғаш рет 1870-ші жылдардың басында Солтүстік Калифорниядағы Макклауд өзенінде ұсталған S. confluentus балықтарына қолданған. Питер Б. Мойль өзінің "Калифорнияның ішкі балықтары" атты кітабында 1974 жылғы 24 наурызда Валери Массон Гоместен алған хатты келтіреді: Менің әжемнің отбасы қазіргі Калифорния штатының Дунсмуир қаласынан солтүстікке қарай Сакраменто өзенінің жағасындағы Верхний Сода Спрингс қаласында жазғы демалыс орталығын басқарды. Ол өмір бойы сол жерде тұрып, Dolly Varden фореліне ат қойылған жайды кейінірек бізге айтып берді. Ол бірнеше балықшылардың Үстіңгі Сода Спрингстің алаңында Макклауд өзенінен ауланған ірі форельдерді қарап тұрғанын, олардың нүктелі, әдемі түстері болғандықтан "calico trout" деп аталғанын айтты. Олар балыққа жақсырақ ат қою керектігін айтты. Әжем, сол кезде 15-16 жастағы қыз, Чарльз Диккенстің "Барнаби Рудж" романын оқып жатқан еді, онда Долли Варден есімді кейіпкер кездеседі; сондай-ақ сол кездегі әйелдер арасындағы мода (1870-ші жылдардың ортасы) "Долли Варден" деп аталды, бұл жарқын түсті кішігірім юбканың үстіне киілетін жіңішке, өрнекті муссалин көйлек. Әжем сол стильдегі жаңа көйлек сатып алған еді, ал қызыл нүктелі форель оған басылған көйлегін еске түсірді. Ол балыққа қарап тұрған ер адамдарға: "Неге оларды "Долли Варден" деп атамасқа?" - деп сұрады. Олар бұл өте лайықты атау деп ойлады, ал сол жазда үйлеріне қайтқан қонақтар (көптегені Сан-Франциско шығанағы аймағында) форельді осы жаңа атпен атады. Дэвид Старр Джордан Стэнфорд университетінде оқыған кезінде Долли Варден фореліне осылай ат қойылғандығы туралы әңгімені өзінің бір кітабында жариялады. 1874 жылы АҚШ үкіметі үшін жұмыс істейтін табиғат зерттеушісі Ливингстон Стоун бұл балық туралы былай деп жазды: Сода-Спрингсте (Жоғарғы) "Варден" форелі деп те атайды. Ең әдемі форель, және, жалпы алғанда, McCloud-та біз көрген барлық форельдердің ең мінсіз пішіні. Сонымен қатар, түсі бар дақтары бар жалғыз балық. Бұл балықтың денесі қызғылт алтын түсті дақтармен тығыз жабылған. (Жоғарғы) Сода Спрингстегі жергілікті атауы - Долли Варден. "Долли Варден" атауы бастапқыда Макклауд өзенінің бұқа алабұғасына берілгенімен, бұқа алабұғасы (S. confluentus) және Долли Варден алабұғасы (S. malma) 1978 жылға дейін бір түр (S. malma) деп есептелді. Осылайша "Долли Варден" деген жалпы атау 100 жылдан астам уақыт бойы S. malma үшін қабылданып алынды. Сонымен қатар, Арктикалық шара (S. alpinus) және Ресейлік түршелері де Долли Варден деп аталды. Орыс тілінде "белый голец" деп аталады.

Сипаттама

Арқасы мен бүйірлері зәйтүн жасыл немесе лайлы сұр, құрсағында ақ түске дейін өтеді. Денесі сирек ақшыл сары немесе қызғылт сары дақтармен себілген. Денесі мен қанаттарында қара дақтар немесе иілімді сызықтар жоқ. Төменгі жағында кішкентай қызыл дақтар кездеседі, олар көбінесе айқын емес. Қанаттары қарапайым және белгісіз, құйрық қанатының сәулелерінің табанында ғана бірнеше ақшыл нүктелер бар. S. malma сыртқы түрімен бұқа фореліне (S. confluentus) және Арктикалық шарына (S. alpinus) өте ұқсас, сондықтан оларды кейде ешқандай айырма жасамай "туған шар" деп атайды.

Ауқым

Долли Варден форелі Солтүстік Тынық мұхитының жағалау суларында, Пьюгет шығанағынан солтүстікке қарай Британдық Колумбия жағалауымен Аляска түбегіне және шығыс Алеут аралдарына, Беринг теңізі мен Арктика теңізі бойымен Маккензи өзеніне дейін таралған. Азиядағы ареалы Камчатка түбегі арқылы Жапонияның солтүстігіне дейін созылады.

Өмірлік цикл

Долли Варден үш ерекше нысанда кездеседі. Жартылай анадромалық немесе теңізге қашатын нысандар тұщы судан көшіп, тамақтану үшін мұхитқа немесе тұзды су шығанақтары мен эстуарийлерге біршама уақыт жүреді, содан кейін шаруашылық үшін тұщы суға оралады. Өзендік нысандар орташа және үлкен тұщы су өзендерінде тіршілік етеді және шаруашылық үшін кішігірім салаларға көшеді. Үшінші нысаны терең, суық көлдерде кездеседі, онда олар ақырында шаруашылық үшін сала арналарына көшеді. Солтүстік Долли Варденнің (S. m. malma) көп бөлігі жартылай анадромалық, ал оңтүстік Долли Варденнің (S. m. lordi) көбірек өзендік және көлдік популяциялары таралған.

Қорғау

20 ғасырдың басында Долли Варден (әлі де бұқа форелі және көбінесе Арктикалық шаянмен шатастырылатын) шапан, миық және қасқыр форелі сияқты балықтардың жағымсыз жыртқышы ретінде танымал болды. Мыңдаған жылдар бойы осы басқа түрлермен бірге эволюциялағандықтарына қарамастан, Долли Варденді басқа түрлердің жұмыртқалары мен шабақтарымен кемсітушілікпен қоректенуде деп айыптады. 1921 және 1941 жылдар аралығында Аляска территориясы, АҚШ Балық шаруашылығы бюросының қолдауымен, Долли Варден үшін сыйақы төленген ресми жою бағдарламасын іске асырды. Канаданың Британ Колумбиясы провинциясындағы және Солтүстік-Батыс территорияларындағы солтүстік Долли Варден ерекше қорғауға алынған түр ретінде тіркелген.

Балық аулау

Долли Варден АҚШ және Канадада ойын балығы ретінде қарастырылады және реттеледі. Аляскадағы тұрмыстық балық аулауда, шамамен, лосось аз болған жерлерде, Долли Варден балықтарының үлесі айтарлықтай көп құрайды. Балықшылар Долли Варденді аулау үшін әртүрлі жалқауларды пайдаланады, бірақ лосось шағылысқан кезде лосось уыры (икрасы) ең таңдаулы балық аулау құралы болып табылады.