Шыңғыс хан әулетінің әскери қолбасшысы Әмір Шүпан

Кіріспе

Моғол империясының номиналды генералы (1327 жылы қайтыс болған)

Әмір Чопан (امیر چوپان; 1327 жылғы қарашада қайтыс болған), сондай-ақ Шобан немесе Кобан деп те жазылады, Ильханаттың Чупанид әулетінен шыққан ақсүйек және Моғол империясының номиналды генералы болған. Юань императоры Тайдин оны И герцогы (翊國公) титулымен марапаттады.

Өмірбаян

Чупанның әкесі Малек Бағдадты қоршауға қатысты, ал оның інісі Акручи 1318 жылы Грузиядағы жорыққа қатысты. Оның атасы Сулдус руынан шыққан Тудаун еді және ол тікелей түрде Шыңғыс ханның төрт батыр серігінің бірі – Чилаунның ұрпағы болды. Тудаун 1262 жылы Хулагудың Алтын Ордаға қарсы жорығына қатысып, Дияр-Бәкрдің әкімі болып тағайындалды, 1277 жылы Эльбистан шайқасында қаза тапты.

Ерте мансап

1289 жылы 20 жасында ол Алтын Орданың Ноғайына қарсы шайқасқа қатысты.

Ольжиту бойынша

19 наурыз 1305 жылы Чупан, Газанның мұрагері Ольжитудың қызы Доуланды Хатунға құда түсті. 1307 жылы оған Гиллан провинциясының көтерілісін басуға жіберілген төрт әскердің біріне басшылық тапсырылды. Ардабилден жорық жасап, Астара және Гаскар билеушілерін бейбіт түрде бағынуға көндірді, содан кейін Ольжитумен қосылды. Бірақ Қутлуғ Шаһтың әскері сәттілікке жете алмады, ол гилакилердің қолынан қаза тапты. Оның қазасынан кейін Ольжиту Чупанды бас әскери қолбасшы немесе Улус әмірі (ұлт) етіп тағайындады. Бұған Доуландимен 1307 жылдың 30 қыркүйегінде некелесуі ілесіп келді. Чупан енді тақ мүддесінде маңызды рөл атқаратын болды, бірақ сарай уәзірлерімен күресуге мәжбүр болды. Доуланди 1314 жылы қайтыс болды, ал 1316 жылы Ольжиту қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Әбу Саид Чупанның Улус әмірі лауазымын растады, амир Севинчтің өзі үшін осы лауазымды алу әрекеттеріне қарамастан. Сонымен қатар, 1317 жылы Чупан Ольжитудың тағы бір қызы Сати Бегке құда түсті.

Әбу Саидтың биіктігі мен құлдырауы

Чюпан уәзірлердің ықпалын әлсіретуге тырысты. 1318 жылы ол бұрынғы беделсіз уәзір Рашид әл-Дин Хамаданиді Ильхан хандығының сарайына қайта оралуға көндірді. Рашидтің көптеген жауы болғандықтан, ол оралғаннан кейін көп ұзамай Өлжейтіні улаған деп айыпталды. Чюпан дереу оған қарсы шықты, ал Рашид әл-Дин сол жылдың шілдесінде өлім жазасына кесілді. 1319 жылы Көк Орда ханы Өзбектің басшылығындағы әскерлер Ильхандыққа басып кірді. Әбу Саид шабуылды тоқтату үшін жорыққа шықты. Чюпан Хурасанды қиратып жатқан Чағатай ханзадасы Ясаурдың шабуылына қарсы Әмір Хусайнға (Жалайырлердің негізін қалаушы Хасан Бузурдың әкесі) көмекке бара жатқанда, кейіннен Әбу Саидтың Кур өзенінің арғы жағындағы орны қауіпке ұшырағанын естігенде, оған қолдау көрсету үшін кері бұрылды. Әбу Саидтың бірнеше офицері қашып кетіп, әскерін әлсіретті. Ол қожайынының орнына асығып барды, бірақ Көк Орданың әскерлері қашып бара жатқанын көрді. Дегенмен, Чюпан жаудың көптеген сарбаздарын қырып-жойды. Әбу Саид офицерлерінің қашуы мәселесі әлі шешілмеді. Әмір әскери немқұрайлылықтары үшін Құрумушиге (оның да әлеуетті бәсекелесіне) және басқа бірнеше офицерлерге жаза тағайындағанда, оған қарсы құпия жоспар жасалды. Құпия жоспарға Әбу Саидтың інісі Иринжин де қатысты, оны Чюпан Диярбақр билегінен босатқан еді. 1319 жылы маусымда Иринжин Миане маңында жеңілді. Осы оқиғалардан кейін Чюпан Ильханға толық ықпал етті, ал оның ұлдары Ильхандықтар арасында бөліскенде маңызды лауазымдарға ие болды. Оның ұлдары Тимурташ, Шейх Махмұд, Хасан және Демаск Кажаға тиісінше Анатолия, Грузия, Хорасан және Әзірбайжан билегі лауазымы берілді. Сондай-ақ, ол 1316 жылдан бері келісімге келген Әбу Саидтың әпкесі Сати Бегке үйленді. Алайда, оның ұлы Тимурташ 1322 жылы көтеріліс жасап, өзін Махди деп жариялады. Чюпан оның бас иесін жеке өзі талап етіп, тіпті Әбу Саидтың оны қайтадан тағайындауын да қолға алды. Әбу Саид кейде Чюпанның қызы Бағдад Хатунға ғашық болды. Әмірдің Әбу Саидты оның қызымен үйленуден сақтауға жасаған тырысы, ол әлі де Хасан Бузурға (осы дәуірдің тағы бір күшті патшасы) үйленген еді, жағдайды жақсартпады. 1325 жылы Әбу Саид Чюпанға жақындап, оны өз иелігіне алуға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Чюпан өз қызы мен күйеуін Қарабаққа жіберді, ал өзі Әзірбайжан мен Хорасанға басып кірген Өзбек пен Тармаширинге қарсы шықты. Сол жылы Чюпан Өзбек басқарған басқа бір күшті жеңіп, тіпті Көк Ордаға шабуыл жасады. Чюпан билігінің шыңына жеткенде, ол өзінің құлдырауының да тұқымын септі. Әбу Саид қазынасы болмаса, Чюпанның ұлы және әкімшілік өкілі Демаск Кажа байлығын ысыраппен жұмсады. Бұл жағдай Ильханды ренжітті, оған қарсы оның уәзірлері, әсіресе Чюпанның қорғауындағы Рукн әл-Дин Саин ықпал етті. Чюпанның Әбу Саидты өз қызы Бағдад Хатунға үйленуге тыйым салған әрекеті жағдайды жақсартпады. 1326 жылдың басында Чюпан Хурасанға шабуыл жасалмақ болған кезде қорғанысқа басшылық етті. Әбу Саидтың өтініші бойынша Хаган Есүн Темір өзінің қамқоршысы Чюпанға барлық моңғол хандықтарының бас қолбасшысы атағын берді. Сол жылдың күзінде Чағатай ханы Тармаширин Окс өзенін кесіп өтіп, Газна маңында Чюпанның ұлы Хасаннан жеңілді. Визир Рукн әл-Дин Саин Чюпанмен бірге саяхаттап, Демаск Кажаны Ильхандық сарайында тиімді бақылауда қалдырды. Осы кезде Әбу Саид өз әрекетін бастады. 1327 жылдың 25 тамызында Әбу Саид мүмкіндікті пайдаланып, Чюпанның ұлы Демаск Кажаны өлтірді, ол Өлжейтінің бұрынғы кәнизагымен болған ісі үшін. Мұны естіген Чюпан Әбу Саидқа қарсы аттанды. Ол Шимнанның жергілікті діни жетекшісі шейх 'Ала' әл-Дауланы бітімге келісуге көндірді, содан кейін Қазвинге жақын жерде орналасты. Шейх жеңіліс тапқан соң, батысқа қарай аттанып, әскерімен бірге жол бойына олжалау жұмыстарын жүргізді. Қуаға жеткенде, ол Әбу Саид лагерінен бір күндік жолға қалады, бірақ түн түскенде, оның әскерінің көпшілігі, соның ішінде Әбу Саидтың інісі Мұхаммед Бег, Райының жанында оны тастап кетті, олармен бірге 30.000 сарбазды алып, Чюпанға Гератқа шегінуден басқа таңдау қалмады. Савехқа жеткен соң, ол әйелі Сати Бегті Әбу Саидқа қайтарып жіберді. Содан кейін ол Трансоксианада баспана табу ниетімен Табас бағытына қарай сапар шегеді. Мургхаб өзеніне жеткенде, ол ойынан шығып, Хурасанға бет алды. Гератқа келгенде, оны жергілікті карттид билеушісі Гият-уд-Дин жылы қарсы алды. Алайда ол 1327 жылы Әбу Саидтың бұйрығымен тез арада өлімге кесілді. Чюпан мен оның ұлы Чилаун да қаза тапты. Гият...

Chupan attempted to neutralize the influence of the viziers. In 1318, he convinced the discredited former vizier Rashid al Din Hamadani to return to the Ilkhanid court. Rashid, who had many enemies, was accused of poisoning Öljeitü soon after he returned. Chupan promptly turned on him, and Rashid al Din was put to death in July of that year. In 1319, armies under the command of the khan of the Blue Horde, Öz Beg, invaded the Ilkhanate. Abu Sa'id led a campaign to stop the invasion. Chupan was on his way to assist Amir Husain (the father of the founder of the Jalayirids, Hasan Buzurg) against the raids of the Chagatai prince Yasa'ur, who was devastating Khurasan, but then turned around to support Abu Sa'id upon receiving word that the latter's position across the Kur River was in danger. Several of Abu Sa'id's officers had deserted, leaving his army weakened. He rushed to his master's position, only to find the troops of the Blue Horde already in flight. Nevertheless, Chupan inflicted heavy casualties upon the enemy. The matter of Abu Sa'id's officers fleeing still needed to be addressed. When the amir enacted punishment against Qurumushi (also a potential rival), as well as several other officers, for their military negligence, a conspiracy was then launched against him. The conspirators included Abu Sa'id's uncle Irinjin, who Chupan had dismissed from the governorship of Diyarbakr. Irinjin was defeated near Mianeh in June 1319. Following these events, Chupan gained almost complete influence over the Ilkhan, and his sons gained prominent positions as the Ilkhanate was parceled out between them. His sons Timurtash, Shaikh Mahmud, Hasan and Demasq Kaja were given governorships of Anatolia, Georgia, Khorasan and Azerbaijan respectively. He also married Abu Sa'id's sister Sati Beg, whom he had been betrothed to since 1316. However, his son Timurtash rose in rebellion in 1322, claiming to be Mahdi. Chupan went to obtain his surrender personally and even managed to get reappointment to the post by Abu Sa'id. Abu Sa'id sometime fell in love with Baghdad Khatun, one of emir Chupan's daughters. The emir's efforts to keep Abu Sa'id from marrying his daughter, who was still married to Hasan Buzurg (another powerful kingmaker of the era), did not help the situation. Abu Said approached Chupan in 1325, claiming her unsuccessfully. Chupan sent his daughter and son in law to Karabakh instead while himself went against Özbeg and Tarmashirin who invaded Azerbaijan and Khorasan respectively. Same year Chupan defeated another force led by Özbeg, and even invaded the Blue Horde. As Chupan had reached the height of his power, he had also sown the seeds of his fall. While Abu Sa'id lacked a treasury, Chupan's son and administrative representative Demasq Kaja spent his wealth extravagantly. This situation annoyed the Ilkhan, who was further influenced against him by his viziers, particularly Rukn al Din Sa'in, Chupan's own protégé. Chupan's efforts to keep Abu Sa'id from marrying his daughter Bagdad Katun, who was already married to Hasan Buzurg, did not help the situation. Early in 1326, Chupan led an army to defend against an imminent invasion of Khurasan. By the request of Abu Said, the Khagan Yesün Temür awarded his custodian Chupan the nominal title of a chief commander of all Mongol Khanates. In the autumn of that year, the Chagatai Khan Tarmashirin crossed the Oxus River, and was defeated by Chupan's son Hasan near Ghazna. The vizier Rukn al Din Sa'in had traveled with Chupan, leaving Demasq Kaja in effective control at the Ilkhanid court. It was at this time that Abu Sa'id decided to make his move. Using opportunity, on 25 August 1327, Abu Sa'id had one of Chupan's sons, Demasq Kaja, killed, apparently for his activities with a former concubine of Öljaitü's. Hearing this, Chupan marched against Abu Sa'id seeking revenge. he convinced the local religious leader of Simnan, Shaikh 'Ala' al Daula, to try to negotiate a truce, and then camped near Qazvin. When the shaikh failed, he continued west, with his troops pillaging on the way. Upon reaching Quha, he was a day's journey away from Abu Sa'id's camp, but as night fell, most of his army including Muhammad Beg, uncle of Abu Sa'id deserted him near Ray, taking 30.000 soldier with them, leaving Chupan no choice but to retreat to Herat. Upon reaching Saveh, he sent his wife Sati Beg back to Abu Sa'id. He then traveled in the direction of Tabas, with the intention of finding refuge in Transoxiana. Upon reaching the Murghab River, he changed his mind and headed for Khurasan. He was given a friendly welcome into Herat by the local Kartid ruler, Ghiyath ud Din. However he was soon strangled to death under orders of Abu Sa'id in 1327. Chupan and his son Chilaun were both killed. As Chupan's friend, Ghiyath ordered that he be killed by strangulation, which was considered an honorable way to die. The Kartid leader then sent one of Chupan's fingers to Abu Sa'id as proof of the deed. Many of Chupan's sons were to also die in the next few years. His daughter soon forced to divorce Hasan Buzurg and marry Abu Sa'id. In compensation, Hasan was awarded former post of Chupan, rising to be new commander in chief of Ilkhanid army. He was buried in Medina, in the cemetery of Baqi, under the supervision of his daughter Bagdad Katun.

Тұлға

Чупан, Өлжейтіүдің шииттікке көшуіне қарсылық білдірген әмірлердің арасында дінге берілген, сонымен қатар оларға қарсы шыққан мұсылман ретінде сипатталды.