Кіріспе
Алан Патонның 1948 жылғы романы «Cry, the Beloved Country» – Оңтүстік Африка жазушысы Алан Патонның 1948 жылы жарық көрген романы. Роман Оңтүстік Африкадағы апартеід алдындағы кезеңде өтеді, және қара нәсілді ауылдың дін қызметкері мен ақ фермердің кісі өлтіру туралы хабарды қабылдауы мен оған ден қоюы туралы айтады. Америкалық баспагер Беннетт Серф сол жылы өткен Америка кітап сатушылар қауымдастығының мәжілісінде «жыл басынан бері жарық көрген үш роман ғана оқылуға лайық болды: «Cry, the Beloved Country», «The Ides of March» және «The Naked and the Dead»» деген пікірін білдірді. Бұл Оңтүстік Африка әдебиетінің ең белгілі туындыларының бірі болып саналады. Романның екі киноадаптациясы жасалды, біріншісі 1951 жылы, екіншісі 1995 жылы. Сондай-ақ, роман «Жұлдыздардағы жоғалғандар» (1949) атты мюзикл ретінде бейімделді, мюзиклдің либреттосын американдық жазушы Максвелл Андерсон жазды, ал музыкасын неміс эмигранты Курт Вейл жазды.
the novel
Cry, the Beloved Country is a 1948 novel by South African writer Alan Paton. Set in the prelude to apartheid in South Africa, it follows a black village priest and a white farmer who must deal with news of a murder. American publisher Bennett Cerf remarked at that year's meeting of the American Booksellers Association that there had been "only three novels published since the first of the year that were worth reading Cry, The Beloved Country, The Ides of March, and The Naked and the Dead." It remains one of the best known works of South African literature. Two cinema adaptations of the book have been made, the first in 1951 and the second in 1995. The novel was also adapted as a musical called Lost in the Stars (1949), with a book by the American writer Maxwell Anderson and music composed by the German emigre Kurt Weill.
Сюжет
Бұл оқиға Иксопо Ндоцени ауылында басталады, онда христиан діни қызметкері Стивен Кумало, зулу халқынан, Иоганнесбургтегі діни қызметкер Теофилус Мсимангудан хат алады. Мсимангу Кумалоны ауру апасы Гертрудаға көмектесу үшін қалаға келуге шақырады. Кумало оған көмектесу үшін, сондай-ақ Гертруданы іздеуге қалаға барған, бірақ үйге оралмаған ұлы Абессаломды табу үшін Йоханнесбургке барады. Йоханнесбургке дейінгі жол ұзақ, және Кумало заманауи әлемнің кереметтерімен алғаш рет танысады. Қалаға келген соң Кумало Гертруданың жезөкшелікпен және сыра қайнатумен айналысып, қазір ішімдікке құмар екенін біледі. Ол кішкентай ұлын алып, ауылға қайтуға келіседі. Осы жағдайларға сенген Кумало Абессаломды іздеуге кіріседі, бірінші кезекте Оңтүстік Африка саясатына қатысқан, оның ағасы Джонды, ағаш шеберін көреді. Кумало мен Мсимангу Абессаломның ізін қуалайды, сонда Абессаломның түзету мекемесінде болғанын және жас әйелден бала күтетінін біледі. Көп ұзамай Кумало ұлының кісі өлтіргені үшін тұтқындалғанын естіп алады. Құрбан болған адам Артур Джарвис, қарақшылық кезінде қаза тапқан ақ нәсілді адам. Джарвис инженер және нәсілдік әділеттілік үшін күрескен белсенді, ол Кумалоның көршісі Джеймс Джарвистің ұлы болып шығады. Джарвис ұлының қазасын естіп, отбасымен бірге Йоханнесбургке келеді. Джарвис пен оның ұлы бұрын алыс болған, енді әкесі ұлын оның жазбалары арқылы танып біле бастайды. Ұлының эсселерін оқығаннан кейін Джарвис Оңтүстік Африканың қара халқының мүддесі үшін оның ісін жалғастыруға шешім қабылдайды. Абессалом сотта үш "досының" оны ұрлық жасауға итермелегенін, ал кейіннен олар кінәларын жоққа шығарып, Абессаломды жағдайдан шығарғанын айтады. Абессалом Артур Джарвисті өлтіргені үшін өлім жазасына кесіледі. Әкесі Ндоцениге қайтып барар алдында Абессалом оның баласын күтетін қызға үйленеді. Ол Кумалоның отбасына қосылады. Кумало қайын қызы мен немере інісімен бірге ауылына оралады, Гертруданың олар кеткен түнде қашқанын біледі. Иксопоға оралған соң Кумало тұқымсыз ауылға көмектесу үшін қажетті өзгерістерді талқылау үшін тайпа басшысына сәттік сапар жасайды. Бірақ көмек Джеймс Джарвис жұмысқа араласқанда келеді. Ол бөгет салуды ұйымдастырады және жаңа егіс шаруашылығы әдістерін енгізу үшін жергілікті ауыл шаруашылығы маманын жалдайды. Роман Абессаломның өлім жазасын атқару күні таңда аяқталады. Екі баланың әкесі екі ұлының да қазасына қайғырады.
Кейіпкерлер
Стивен Кумало: 60 жастағы христиан зулу дін қызметкері, Абессаломның әкесі, Йоханнесбургте отбасын іздеуге тырысады, кейіннен ауылының құлдырап бара жатқан халді қалпына келтіруге шамалайды. Үшінші кітапта оның Джеймс Джарвиспен қарым-қатынасына ерекше назар аударылады. Теофилус Мсимангу: Йоханнесбургтен келген дін қызметкері, Кумалоға ұлы Абессалом мен әпкесі Гертруданы табуға көмектеседі. Джон Кумало: Стивеннің інісі, тайпалық дәстүрлерді мойынламаса да, қаладағы жаңа нәсілдік қозғалыстың өкілі; бұрын ағаш шебер болған. Абессалом Кумало: Стивеннің әпкесі Гертруданы іздеу үшін үйден кеткен және Артур Джарвисті өлтірген ұлы. Оның аты – Киелі кітаптағы Дәуіт патшаның серкесі Абессаломға сілтеме жасайды. Гертруда Кумало: Йоханнесбургте жезөкшелікпен айналысып, ерсі қана өмір сүретін Стивеннің кіші әпкесі. Джеймс Джарвис: Ұлы Артур өлтірілген бай жер иесі. Ол ақ халықтың мұндай қылмыстарда кінәлі екенін түсініп, Кумалоларды кешіреді. Артур Джарвис: Абессалом Кумало өлтірген, Джеймс Джарвистің ұлы. Оның көптеген либералдық нәсілдік көзқарастары өте маңызды және әсерлі болды. Дубула: Артур Джарвистің барлық ісінің "жүрегі" болған, нәсілдер арасындағы бейбітшілікті қалаған күшті адам. Мистер Кармайкл: Абессаломның адвокаты; ол оның ісін pro deo (Құдай үшін) яғни тегін алып жақтайды. Әке Винсент: Стивеннің қиындықтарына көмектесетін ағылшын дін қызметкері. Литебе ханым: Стивен Йоханнесбургте тұрған үйінде қонақ болған үй шаруасымен айналысатын әйел. Харрисондар: нәсілдік мәселеге қатысты екі түрлі көзқарасты білдіретін әке мен ұл. Әке, Артурдың қайнағасы, дәстүрлі көзқарасты ұстанады, ал ұлы – либералдық көзқарасты қолдайды. Қыз: шамамен 16 жастағы, Абессаломнан жүкті болған, кейін оған үйленген қыз. Ол Кумалоға Абессалом үшінші күйеуі болатынын және әкесі оның отбасын ерте тастап кеткенін айтады. Оның жас кезіне байланысты, бұл некелердің толыққанды келісіммен жасалғаны күмәнді.
Өмірбаян
Cry, the Beloved Country атты туынды Оңтүстік Африкада апартеид саяси жүйесін заңдастыратын жаңа заң қабылдарылғанға дейін жазылған. Роман 1948 жылы жарық көрді, ал апартеид сол жылдың өзінде заңға айналды. Кітап әлемдік сыншылардың жоғары бағасын алды. Патонның өліміне дейін 15 миллионнан астам данасы сатылды. Бүгінгі таңда көптеген халықаралық мектептерде оқытылуда. Кітаптың стильі Киелі Жазудың ырғағы мен мәнерін еске түсіреді. Патон – терең діншіл христиан еді. Патон Иксопо және Йоханнесбург сияқты нақты жерлерді, сондай-ақ ойдан шығарылған қалалармен үйлестірді. Джарвис Йоханнесбургтегі Паркволд ауданында тұрды, бірақ оның атмосферасы Йоханнесбургтің Парктаун және Саксонволд аудандарына тән. Автордың алғы сөзінде Патон Ян Сматс пен сэр Эрнест Оппенгеймерге жасалған қысқаша сілтемелерден басқа, барлық кейіпкерлерінің ойдан шығарылған екенін нақтылады.
Басқа шығармаларға сілтеме жасау
Роман Библиялық сілтемелер мен аллюзияларға толы. Ең айқын мысалы – Патон кейіпкерлерге берген есімдер. Стивен Кумалоның ұлы Абессалом, әкесіне қарсы көтерілген Дәуіт патшаның ұлының атымен аталады. Сонымен қатар, Жаңа өсиеттегі Елшілердің істері кітабында Степан, сене білгендерін айтуын тоқтатпағандықтан таспен ұрып өлтірілген шейіт болды. Лұқаның Ізгі хабары мен Елшілердің істері кітабы Теофилға арналған, бұл грек тілінде «Құдайдың досы» деген мағынаны білдіреді. Роман ішінде Абессалом ұлына Исаның шәкірттерінің бірі болған «Петр» есімін беруді өтінеді. Петрдің ең белгілі қасиеттерінің бірі – импульсивтілігі, сондай-ақ, Иса тұтқынға алынғаннан кейін ол үш рет Исаны танымайтынын айтқан және кейін осыған өкініп жылаған. Қайта тірілгеннен кейін Петр Мәсіхке және Ізгі хабарды таратуға деген адалдығын жаңартты. Бұл Абессаломның соңғы өкініші мен әкесінің сеніміне берілгендігін көрсетеді. Тағы бір аллюзия ретінде Артур Джарвис Авраам Линкольн туралы көптеген кітаптарға ие екендігі айтылады, ал Линкольннің жазбалары романның бірнеше жерінде кездеседі. Патон Артурдың ұлының бала кезіндегі мінезінің оған ұқсас екенін сипаттайды, бұл Мәсіхтің қайта тірілуіне байланысты болуы мүмкін.
Кино, теледидар және театрлық бейімделулері
1951 жылы роман сол атпен кинофильмге бейімделді, режиссері – Золтан Корда. Патон сценарийді Джон Говард Лоусонмен бірге жазды, бірақ ол бастапқы титрлерде көрсетілмеді, себебі ол Америкаға қарсы іс-қимыл комитетіне ақпарат беруден бас тартқаны үшін Голливудтың қара тізіміне енген еді. Кумало рөлін Канада Ли, Джарвисті – Чарльз Карсон, ал Мсимангуды – Сидни Пуатье ойнады. 1983 жылы Босвананың Габороне қаласындағы Moth Hall театрында «Capital Players» театр тобы романның тарихи сахналық қойылымын сахналады. Сол кезде ел апартеидтік Оңтүстік Африкаға қарсы «алдыңғы қатардағы мемлекеттердің» бірі болып есептелді және көрші елдегі нәсілшіл режимге үнсіз қарсылық білдіретін өнер орталығы еді. Премьераға автор Патонның өзі, Натальдан арнайы келген, сондай-ақ Ботсвананың сол кездегі президенті Кветт Мазире қатысты (режиссер саяси білімімен алғашқы қойылымды президенттің туған күніне сәйкес келуін ұйымдастырған еді). Елдің түкпір-түкпірінен мектеп оқушылары қойылымды көру үшін елордаға автобуспен жеткізілді. 1995 жылы Даррелл Рудт режиссерлік еткен тағы бір фильм жарық көрді. Реверенд Кумало рөлін Джеймс Эрл Джонс, ал Джарвис рөлін Ричард Харрис сомдады. Оңтүстік Африка драматургы Рой Сардженттің сахналық нұсқасы 2003 жылдың басында жасалды; ол алғаш рет 2003 жылдың 27 маусымында Шығыс Кейп провинциясының Грэмстаун қаласында өткен Ұлттық өнер фестивалінде, ал 2003 жылдың 8 шілдесінде Кейптаун қаласындағы Artscape театрында сахналанды. Режиссері Генрих Райзенхофер болды. Сценарий, сондай-ақ мектептерде пайдалануға арналған түсіндірмелер мен тапсырмалар 2006 жылы Оксфорд университетінің Оңтүстік Африка бөлімшесінде жарияланды. Бұл пьеса 2006 және 2008 жылдары Аделаидадағы Independent Theatre театрында қойылды.
Музыкалық бейімдеу
1949 жылы композитор Курт Вейл американдық жазушы Максвелл Андерсонмен бірлесіп (кітап және ән мәтіні) "Жұлдыздарда жоғалған" атты кітап негізінде музыкалық туынды жазды. Бродвейдегі түпнұсқалық қойылым 1949 жылдың 30 қазанында "Музыкалық қорап" театрында ашылды, бас рөлдерде Тод Дункан мен Инес Мэтьюс ойнады. 1950 жылдың 1 шілдесінде жабылып, 273 қойылым көрсетілді. 1974 жылы Брок Петерс пен Мелба Мурдың қатысуымен фильмге түсірілді. "Жұлдыздарда жоғалған" – Вейлдің 1950 жылы қайтыс болғанға дейін аяқтаған соңғы туындысы. Ол спиритуалдар, джаз және блюз музыкасына әсерленгенімен, Вейлдің ерекше және өзгеше стилі партитураның барлық бөлігінде жарқырайды. Израильдік контратенор Дэвид Д'Ор 2004 жылы Израиль ұлттық театрында ("Хабима театры") сахналық нұсқасында өнер көрсетті. "Маариф" газеті шолуында былай деп жазды: "Д'Ордың керемет дауысы үлкен рөлдерге лайық. Оның дауысы мен сахналық келбеті көрермендерді қамтиды, олар оған ұзақ созылған қол соғу арқылы ризашылықтарын білдірді". 2012 жылдың тамызында Нью-Йорктің "Глиммергласс" операсы Кейптаун операсымен бірлесіп, Тейзвелл Томпсонның режиссерлігімен осы туындыны қойды.