Кіріспе
Chironex fleckeri, көбінесе Австралиялық қорапша медузасы деп аталады және "теңіз құйрығы" деген лақап атымен белгілі, Австралияның солтүстігінен Жаңа Гвинеяға, Индонезияға, Камбоджаға, Малайзия мен Сингапурға, Филиппинге және Вьетнамға дейінгі жағалау суларында кездесетін өте улы қорапша медузалардың бір түрі. Ол "әлемдегі ең қауіпті медуза" деп сипатталған, 1884 жылдан 2021 жылға дейін Австралияда кем дегенде 64 адамның өлімі тіркелген. Құтырған уымен танымал C. fleckeri-дің миллиондаған cnidocytes-пен жабылған, ұзынша келген бағаналары бар, олар тиген кезде өте күшті у болатын микроскоптық тікендерді шығарады. Шағу салдарынан қатты ауыру сезімі пайда болады, ал шағылған жері кең болса, емделмеген адам екі-бес минут ішінде қайтыс болуы мүмкін. Бір медузаның уы 60 ересек адамды өлтіруге жетеді делінеді.
Chironex fleckeri, commonly known as the Australian box jelly, and nicknamed the sea wasp, is a species of extremely venomous box jellyfish found in coastal waters from northern Australia and New Guinea to Indonesia, Cambodia, Malaysia and Singapore, the Philippines and Vietnam. It has been described as "the most lethal jellyfish in the world", with at least 64 known deaths in Australia from 1884 to 2021. Notorious for its sting, C. fleckeri has tentacles up to long covered with millions of cnidocytes which, on contact, release microscopic darts delivering an extremely powerful venom. Being stung commonly results in excruciating pain, and if the sting area is significant, an untreated victim may die in two to five minutes. The amount of venom in one animal is said to be enough to kill 60 adult humans.
Таксономия
Chironex fleckeri Солтүстік Квинслендтің токсиколог және радиолог докторы Хьюго Флеккердің құрметіне аталған. 1955 жылдың 20 қаңтарында Солтүстік Квинсленд штатының Кардуэлл қаласында 5 жасар бала шалшық суда шағылысып қайтыс болғанда, Флеккер үш түрлі медуза тапты. Олардың бірі – әр бұрышынан шоғырланған қозғалмалы мүшелері бар, белгісіз жәшік тәрізді медуза болды. Флеккер оны Аделаида қаласындағы доктор Рональд Сауткоттқа жіберді, ал 1955 жылдың 29 желтоқсанында Сауткотт оны жаңа туыс және өлімге әкелетін жәшік медузаның түрі ретінде таныстыратын мақаласын жариялады.
Сипаттама
Chironex fleckeri - кубозоандардың ең ірісі (жинап айтқанда, тіктөртбұрышты медузалар), олардың көптеген түрлері ұқсас құрамындағы у болатын у тасымалдайды. Оның қоңырауы әдетте диаметрі шамамен жетеді, бірақ ол дейін өсе алады. Қоңыраудың әр төрт бұрышынан 15 есімшелі есімшектердің шоғыры төгіледі. Қара нысандар, керісінше, оларды қашықтыққа ығыстырады. Олардың жалғыз белгілі жыртқыштары – жасыл теңіз тасбақалары мен былғары тасбақалар, олардың қалың терісі медузаның книдоциттерінен, сондай-ақ басқа пелагикалық жыртқыштардан өткізбейді. Бұл түр Филиппиннен де анықталған.
Сызғыш
Хиронекс флеккери ең қауіпті "шағуымен" танымал. Шағу қатты ауырсынуға, күйгендей сезімге себеп болады, тіпті қызып тұрған темірмен белгіленгендей болады. Шағу салдарынан ақ дақтар мен сызықтар пайда болуы мүмкін, олар көпіршіктермен қатар жүруі мүмкін. Кей жағдайларда шағу теріге қайтымсыз зақым келтіріп, өлімге алып келіп, соңынан жаралар қалуы мүмкін. Өлімге көбінесе C. fleckeri-нің ірірек түрлері себеп болады. Егер удың көп мөлшері енгізілсе, емдемесе 5 минут ішінде өлімге әкелуі мүмкін, бірақ көптеген жағдайларда жеңіл уланумен аяқталады. Австралияның Солтүстік аймағында 1991 жылдан 2004 жылға дейін сараланған 225 Хиронекс флеккери шағуының тек 8% ауруханаға жатқызуды талап етті, 5% антидот алды және бір ғана өлім тіркелді (3 жастағы бала). У жасушаларды калийдің шығуына жететіндей мөлшерде тесіктеп жібереді, бұл гиперкалиемияға алып келеді, ол 0,04 мг/кг дозасында екі-бес минут ішінде жүрек-қан тамырларының тоқтауына және өлімге себеп болуы мүмкін. Цинк қосылысын антидот ретінде жасау мүмкіндігі қарастырылды. Кейде шағылған жүзушілер жүрек тоқтасынан немесе суға батып қайыққа немесе жағаға қайта алмай қалады. Көп жағдайларда, егер құрбан аман қалса, шағудан кейін бірнеше күннен кейін реакция пайда болады. Бұл қатты қышытқан бөртпе шағудан кейін бірнеше аптаға созылуы мүмкін. Зақымдалған аймақтағы тері зақымдалмаған болса, кейбір кремдер мен антигистамин препараттары симптомдарды жеңілдетуге көмектеседі. Солтүстік Квинсленд жағалауында осындай жағдайлар туралы ескерту үшін суреттегідей белгілер орнатылған, сондықтан осы кезеңде көптеген адамдар суға түспейді. Дегенмен, кейбір адамдар өздерін үлкен қауіпке тігеді. Көпшілік суға түсетін орындарда, медузалардың кіре алмайтындай, жүзушілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін тормен қоршалған аймақтар орнатылған.
Сызғышпен емдеудің тарихы
2005 жылға дейін емдеу удың лимфа және қан айналымы жүйесі арқылы таралуын болдырмау мақсатында қысымды тұрақтандыру бинтін қолдануды қамтыды. Денсаулық сақтау органдары бұл емдеуді енді ұсынбайды, себебі зерттеулер бинттің ұлпаны қысу арқылы нематоцисттердің іске қосылуына әкелетінін көрсетті. Сірке суының (4–6% сірке қышқылы) қолданылуы ұсынылатын емдеу болып табылады, өйткені ол әлі іске қосылмаған нематоцисттерді тұрақты түрде деактивациялайды, олардың ашылып, уын бөліп шығаруына жол бермейді. 2014 жылғы зерттеу in vitro жағдайында сірке суының іске қосылмаған нематоцисттерді деактивациялайтынын, бірақ ерітіндідегі удың концентрациясының да артатынын көрсетті, бұл, мүмкін, бұрын іске қосылған нематоцисттердің (ішінде әлі де у қалған) қалдық уын бөліп шығаруынан туындаған. Алайда, бұл зерттеу бірнеше әдістемелік тұрғыдан сынға ұшырады, соның ішінде эксперимент адам терісінен өте ерекшеленетін (және одан да қарапайым) модельдік мембрананы пайдалану арқылы жүргізілді. Сондай-ақ, зерттеушілер удың концентрациясының артуына себеп бұрын іске қосылған нематоцисттердің уын бөліп шығаруы ме, әлде бастапқыда бөлінген у мембрана арқылы қайта сыртқа шығып, өлшемдерді бұрмалаған ба, оны анықтамады. Бұл алаңдаушылықтарға қарамастан, сұйылтылған сірке қышқылы әлі де ұсынылатын емдеу болып табылады. 2019 жылы Австралияда австралиялық қораша жәндігінің шағуына қарсы алғашқы антидот ашылды.
Көбею
Chironex fleckeri жынысты және жыныссыз көбеюге қабілетті, сондай-ақ жұмыртқа салады.
Жыныстық көбею
Толық өскен және жыныстық жағынан жетілген Chironex fleckeri медузасы көктем маусымында жұптасу іздеуді бастайды. Әдетте, олар олардың әдеттегі қоныс орындарынан тұщы су өзеніне осы мақсатта жылжуы мүмкін. Егер жұптас табылса, ата медуза спермасын, ал ана медуза жұмыртқасын суға шығарып, осылайша ұрықтандыру жүзеге асырылады. Шашырау процесінде түзілген гаметалар планулаға айналып, содан кейін кішкентай теңіз былдырықша полиптеріне айналады. Олар өздерінің екі тісшесін пайдаланып, жыртқыштардан жасырыну үшін жасырын беткейге ілініп, планктонмен қоректенеді. Көбеюден кейін ата-аналық организмдер көп ұзамай өледі.
Жыныстық емес көбею (бұдырлау)
Ұрықтану арқылы пайда болған полиптер өркендеу процесі арқылы өздерінің толыққанды жаңа клондарын жасауды бастайды. Алғашқы полип және жаңа пайда болғандары метаморфоз арқылы кішкентай медузаға айналып, жетілгенше мұхитқа қайта оралады. Олар жыныстық көбейтуге қабілетті болғаннан кейін, жұптасу үшін өзенге қайта оралып, бұл процесс қайталанады.