Кіріспе
Угандадағы денсаулық сақтау саласының шолуы
Health in Uganda refers to the health of the population of Uganda. The average life expectancy at birth of Uganda has increased from 59.9 years in 2013 to 63.4 years in 2019. This is lower than in any other country in the East African Community except Burundi. As of 2017, females had a life expectancy higher than their male counterparts of 69.2 versus 62.3. It is projected that by 2100, males in Uganda will have an expectancy of 74.5 and females 83.3. Uganda's population has steadily increased from 36.56 million in 2016 to an estimate of 42.46 in 2021. The fertility rate of Ugandan women slightly increased from an average of 6.89 babies per woman in the 1950s to about 7.12 in the 1970s before declining to an estimate 5.32 babies in 2019. This figure is higher than most world regions including South East Asia, Middle East and North Africa, Europe and Central Asia and America. The Human Rights Measurement Initiative found that Uganda is fulfilling 80.0% of what it should be fulfilling for the right to health based on its level of income. Total health expenditure as a percentage of gross domestic product (GDP) was 7.2 percent in 2014. In 2018, an estimated 1.4 million people in Uganda were infected with HIV, and the HIV prevalence rate in the country was 5.7 percent. Uganda has made substantial progress in control of the epidemic as 1.3 of the confirmed HIV infected population was aware of their serostatus and 1.2 million were already on treatment. The risk factors most responsible for death and disability include child and maternal malnutrition, unprotected sexual activity, multiple sex partners,
HIV treatment in Uganda has centered on human antiretroviral therapy through cross training and increasing the scope of health workers who can administer treatment (e. g., community health workers and nurses). This shift in treatment occurred through the WHO's 2004 "Integrated Management of Adult and Adolescent Illness" guide. to have declined, contributing to the decline in HIV incidence. From 1990 to 2004, HIV rates declined by 70 percent and casual sex declined by 60 percent. Health communication was also listed as a potential cause of inducing behavioral changes in the Ugandan population. Uganda has the highest incidence rate of malaria in the world, with 478 people out of 1000 population being afflicted per year. According to WHO data published in May 2014, malaria accounted for 19,869 deaths in Uganda (6.19% of total deaths). In 2002, the Ugandan government formalized the process of treating fevers through home based care. Mothers who were able to better recognize symptoms of malaria took their children to a community medicine facility early in the illness. However, resistance to HOMAPAK emerged, and drug recommendations by the WHO changed to artemisinin combination therapy (ACT). Currently, Uganda is treating malaria through distribution of insecticide treated nets, indoor spraying of insecticides, and preventative therapy for pregnant women. The disease burden of malaria, however, remains high and is further strengthened by inadequate resources, understanding of malaria, and increased resistance to drugs. The World Health Organization (WHO) defines maternal health as the health of women during pregnancy, childbirth, and the postpartum period. According to UNICEF, Uganda's maternal mortality ratio, the annual number of deaths of women from pregnancy related causes per 100,000 live births, was 440 from 2008 to 2012. The Millennium Development Goal (MDG) for 2015 concerning the maternal mortality ratio was 131 per 100,000 births. The MDG also set a goal for all births to be attended by a skilled health professional. In rural areas, conceiving pregnant women seek the help of traditional birth attendants (TBAs) because of the difficulty in accessing formal health services and high transportation or treatment costs. TBAs are trusted as they embody the cultural and social life of the community. The TBAs' lack of knowledge and training and the use of traditional practices, however, have led to risky medical procedures resulting in high maternal mortality rates. Those rates also persist because of an overall low use of contraceptives, the limited capacity of health facilities to manage abortion/miscarriage complications, and the prevalence of HIV/AIDS among pregnant women. Despite malaria being one of the leading causes of morbidity in pregnant women, prevention and prophylaxis services are not well established according to a 2013 published report. Only 47 percent of Ugandan women receive the recommended four antenatal care visits, and only 42 percent of births are attended by skilled health personnel. The Human Rights Measurement Initiative gave Uganda a score of 79.5% for stunted children. Consider the nutrition profile of Uganda for children under five years of age as per USAID:
Population Pop. Under 5 % stunting % Underweight 41.5 million 7.7 million 29 11
This has a huge burden on the country through lost income that directly affects the GDP where as much as 5.6% or US$899 million is lost annually. Despite the worrying numbers, latest research shows that the numbers of children under five suffering from malnutrition are declining.
Угандадағы денсаулық сақтау – Уганда халқының денсаулығын қамтиды. Угандада туған кездегі орташа өмір сүру ұзақтығы 2013 жылы 59,9 жастан 2019 жылы 63,4 жасқа дейін өсті. Бұл көрсеткіш Бурундиден басқа Шығыс Африка қауымдастығының барлық елдерінен төмен. 2017 жылы әйелдердің өмір сүру ұзақтығы еркектерге қарағанда жоғары болды – 69,2 және 62,3 жас. 2100 жылға қарай Угандадағы еркектердің өмір сүру ұзақтығы 74,5 жасқа, ал әйелдердің 83,3 жасқа жетеді деп күтілуде. Уганда халқының саны 2016 жылы 36,56 миллионнан 2021 жылы 42,46 миллионға дейін өсті. Уганда әйелдерінің тумалдылығы 1950 жылдары бір әйелге орташа есеппен 6,89 баладан 1970 жылдары шамамен 7,12-ге дейін аздап өсті, содан кейін 2019 жылы шамамен 5,32 балаға дейін төмендеді. Бұл көрсеткіш Оңтүстік-Шығыс Азия, Таяу Шығыс және Солтүстік Африка, Еуропа және Орталық Азия, сондай-ақ Американың көптеген аймақтарынан жоғары. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы Уганданың денсаулыққа құқығын табысының деңгейіне сәйкес 80,0%-ға орындап отырғанын анықтады. Жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) шаққандағы денсаулық сақтауға жұмсалған шығындар 2014 жылы 7,2 пайызды құрады. 2018 жылы Угандада шамамен 1,4 миллион адам ВИЧ жұқтырды, ал елдегі ВИЧ таралу деңгейі 5,7 пайызды құрады. Уганда эпидемияны бақылауда елеулі прогресс жасады, себебі ВИЧ жұқтырғандардың 1,3 пайызы өз серостатусын біледі және 1,2 миллион адам емделуде. Өлім мен мүгедектікке ең көп жауапты факторлар: балалар мен аналардың дұрыс тамақтануының жетіспеуі, қорғалмаған жыныстық қатынас, бірнеше жыныстық серіктестер. ВИЧ-ке қарсы емдеу Угандадағы емдеуді жүзеге асыра алатын денсаулық сақтау қызметкерлерінің (мысалы, ауылдық денсаулық қызметкерлері мен медбикелер) біліктілігін арттыру және емдеу ауқымын кеңейту арқылы жүргізілді. Бұл емдеуге қатысты өзгеріс Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) 2004 жылғы "Ересектер мен жасөспірімдердің ауруларын кешенді басқару" нұсқаулығы арқылы жүзеге асты. Бұл ВИЧ жұқтыру көрсеткіштерінің төмендеуіне әсер етті. 1990 жылдан 2004 жылға дейін ВИЧ жұқтыру көрсеткіштері 70 пайызға, ал кездейсоқ жыныстық қатынас 60 пайызға төмендеді. Денсаулық сақтау туралы ақпарат тарату да Уганда халқының мінез-құлқын өзгертуге ықпал етуі мүмкін. Угандада безгек ауруының таралу деңгейі ең жоғары, жыл сайын 1000 адамның 478-і ауырады. ДДҰ-ның 2014 жылдың мамыр айында жарияланған мәліметтеріне сәйкес, Угандада безгек салдарынан 19 869 адам қайтыс болды (жалпы өлім-жітімнің 6,19 пайызы). 2002 жылы Уганда үкіметі үйде емдеу арқылы қызбаны емдеу процесін ресми бекітті. Баласының ауруын жақсы танитын аналар аурудың алғашқы кезеңінде баласын жергілікті медициналық мекемеге апарды. Алайда, HOMAPAK-қа төзімділік пайда болды және ДДҰ дәрілік препараттарға ұсынымдарын артемизининмен комбинациялық терапияға (ACT) өзгертті. Қазіргі уақытта Уганда безгекті инсектицидпен тазартылған торларды тарату, үй ішінде инсектицидтерді бүрку және жүкті әйелдерге профилактикалық терапия жасау арқылы емдеуде. Алайда, безгектің ауру жүктемесі жоғары болып қала береді және оны жеткіліксіз ресурстар, безгек туралы түсініксіздік және дәрі-дәрмектерге төзімділіктің артуы күшейтеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ана денсаулығын жүктілік, босану және босанғаннан кейінгі кезеңдегі әйелдердің денсаулығы деп анықтайды. ЮНИСЕФ-тің мәліметінше, Угандадағы ана өлімінің көрсеткіші, яғни 100 000 тірі туған нәрестеге шаққанда жүктілікке байланысты өлім-жітім саны, 2008 жылдан 2012 жылға дейін 440-қа тең болды. 2015 жылға арналған Мыңжылдық даму мақсатының (МДМ) аналар өлімі көрсеткіші 100 000 балаға шаққанда 131 балаға тең болды. МДМ-да барлық босанулар білікті дәрігердің қарауында болуы міндеттелді. Ауылдық жерлерде жүкті әйелдер медициналық қызмет көрсетуге қол жеткізу қиындықтары мен көлік және емдеуге кеткен шығындарға байланысты дәстүрлі босандырушылардан көмек сұрайды. Дәстүрлі босандырушыларға сенім артады, өйткені олар қоғамның мәдени және әлеуметтік өмірін бейнелейді. Алайда, дәстүрлі босандырушылардың білім мен дайындықтың жетіспеуі және дәстүрлі әдістерді қолдануы ана өлімінің жоғары деңгейіне әкелетін қауіпті медициналық процедураларға әкелді. Бұл көрсеткіштер жалпы алғанда контрацептивтерді аз қолдану, денсаулық сақтау мекемелерінің аборт/босанудың асқынуларын емдеуге мүмкіндігі шектеулі болуы және жүкті әйелдер арасында ВИЧ/СПИД таралуы салдарынан сақталып отыр. 2013 жылы жарияланған баяндамаға сәйкес, жүкті әйелдердің ауруының басты себептерінің бірі безгек болғанына қарамастан, оның алдын алу және профилактикалық қызметтері жетілдірілмеген. Угандалық әйелдердің 47 пайызы ғана бала туғанда ұсынылатын төрт рет дәрігерге қаралады, ал 42 пайызы ғана білікті денсаулық сақтау қызметкерлерінің қарауында босандырады. Адам құқықтарын өлшеу бастамасы Угандадағы балалардың дене дамуының қалыптан тыс жағдайы 79,5 пайызды құрайды. USAID мәліметтері бойынша, бес жасқа дейінгі балалардың тамақтану профилі:
Health in Uganda refers to the health of the population of Uganda. The average life expectancy at birth of Uganda has increased from 59.9 years in 2013 to 63.4 years in 2019. This is lower than in any other country in the East African Community except Burundi. As of 2017, females had a life expectancy higher than their male counterparts of 69.2 versus 62.3. It is projected that by 2100, males in Uganda will have an expectancy of 74.5 and females 83.3. Uganda's population has steadily increased from 36.56 million in 2016 to an estimate of 42.46 in 2021. The fertility rate of Ugandan women slightly increased from an average of 6.89 babies per woman in the 1950s to about 7.12 in the 1970s before declining to an estimate 5.32 babies in 2019. This figure is higher than most world regions including South East Asia, Middle East and North Africa, Europe and Central Asia and America. The Human Rights Measurement Initiative found that Uganda is fulfilling 80.0% of what it should be fulfilling for the right to health based on its level of income. Total health expenditure as a percentage of gross domestic product (GDP) was 7.2 percent in 2014. In 2018, an estimated 1.4 million people in Uganda were infected with HIV, and the HIV prevalence rate in the country was 5.7 percent. Uganda has made substantial progress in control of the epidemic as 1.3 of the confirmed HIV infected population was aware of their serostatus and 1.2 million were already on treatment. The risk factors most responsible for death and disability include child and maternal malnutrition, unprotected sexual activity, multiple sex partners,
HIV treatment in Uganda has centered on human antiretroviral therapy through cross training and increasing the scope of health workers who can administer treatment (e. g., community health workers and nurses). This shift in treatment occurred through the WHO's 2004 "Integrated Management of Adult and Adolescent Illness" guide. to have declined, contributing to the decline in HIV incidence. From 1990 to 2004, HIV rates declined by 70 percent and casual sex declined by 60 percent. Health communication was also listed as a potential cause of inducing behavioral changes in the Ugandan population. Uganda has the highest incidence rate of malaria in the world, with 478 people out of 1000 population being afflicted per year. According to WHO data published in May 2014, malaria accounted for 19,869 deaths in Uganda (6.19% of total deaths). In 2002, the Ugandan government formalized the process of treating fevers through home based care. Mothers who were able to better recognize symptoms of malaria took their children to a community medicine facility early in the illness. However, resistance to HOMAPAK emerged, and drug recommendations by the WHO changed to artemisinin combination therapy (ACT). Currently, Uganda is treating malaria through distribution of insecticide treated nets, indoor spraying of insecticides, and preventative therapy for pregnant women. The disease burden of malaria, however, remains high and is further strengthened by inadequate resources, understanding of malaria, and increased resistance to drugs. The World Health Organization (WHO) defines maternal health as the health of women during pregnancy, childbirth, and the postpartum period. According to UNICEF, Uganda's maternal mortality ratio, the annual number of deaths of women from pregnancy related causes per 100,000 live births, was 440 from 2008 to 2012. The Millennium Development Goal (MDG) for 2015 concerning the maternal mortality ratio was 131 per 100,000 births. The MDG also set a goal for all births to be attended by a skilled health professional. In rural areas, conceiving pregnant women seek the help of traditional birth attendants (TBAs) because of the difficulty in accessing formal health services and high transportation or treatment costs. TBAs are trusted as they embody the cultural and social life of the community. The TBAs' lack of knowledge and training and the use of traditional practices, however, have led to risky medical procedures resulting in high maternal mortality rates. Those rates also persist because of an overall low use of contraceptives, the limited capacity of health facilities to manage abortion/miscarriage complications, and the prevalence of HIV/AIDS among pregnant women. Despite malaria being one of the leading causes of morbidity in pregnant women, prevention and prophylaxis services are not well established according to a 2013 published report. Only 47 percent of Ugandan women receive the recommended four antenatal care visits, and only 42 percent of births are attended by skilled health personnel. The Human Rights Measurement Initiative gave Uganda a score of 79.5% for stunted children. Consider the nutrition profile of Uganda for children under five years of age as per USAID:
Population Pop. Under 5 % stunting % Underweight 41.5 million 7.7 million 29 11
This has a huge burden on the country through lost income that directly affects the GDP where as much as 5.6% or US$899 million is lost annually. Despite the worrying numbers, latest research shows that the numbers of children under five suffering from malnutrition are declining.
Халқы 5 жасқа дейінгі халық Дене дамуының қалыптан тыс жағдайы Салмағының жетіспеуі
41,5 миллион 7,7 миллион 29 11
Health in Uganda refers to the health of the population of Uganda. The average life expectancy at birth of Uganda has increased from 59.9 years in 2013 to 63.4 years in 2019. This is lower than in any other country in the East African Community except Burundi. As of 2017, females had a life expectancy higher than their male counterparts of 69.2 versus 62.3. It is projected that by 2100, males in Uganda will have an expectancy of 74.5 and females 83.3. Uganda's population has steadily increased from 36.56 million in 2016 to an estimate of 42.46 in 2021. The fertility rate of Ugandan women slightly increased from an average of 6.89 babies per woman in the 1950s to about 7.12 in the 1970s before declining to an estimate 5.32 babies in 2019. This figure is higher than most world regions including South East Asia, Middle East and North Africa, Europe and Central Asia and America. The Human Rights Measurement Initiative found that Uganda is fulfilling 80.0% of what it should be fulfilling for the right to health based on its level of income. Total health expenditure as a percentage of gross domestic product (GDP) was 7.2 percent in 2014. In 2018, an estimated 1.4 million people in Uganda were infected with HIV, and the HIV prevalence rate in the country was 5.7 percent. Uganda has made substantial progress in control of the epidemic as 1.3 of the confirmed HIV infected population was aware of their serostatus and 1.2 million were already on treatment. The risk factors most responsible for death and disability include child and maternal malnutrition, unprotected sexual activity, multiple sex partners,
HIV treatment in Uganda has centered on human antiretroviral therapy through cross training and increasing the scope of health workers who can administer treatment (e. g., community health workers and nurses). This shift in treatment occurred through the WHO's 2004 "Integrated Management of Adult and Adolescent Illness" guide. to have declined, contributing to the decline in HIV incidence. From 1990 to 2004, HIV rates declined by 70 percent and casual sex declined by 60 percent. Health communication was also listed as a potential cause of inducing behavioral changes in the Ugandan population. Uganda has the highest incidence rate of malaria in the world, with 478 people out of 1000 population being afflicted per year. According to WHO data published in May 2014, malaria accounted for 19,869 deaths in Uganda (6.19% of total deaths). In 2002, the Ugandan government formalized the process of treating fevers through home based care. Mothers who were able to better recognize symptoms of malaria took their children to a community medicine facility early in the illness. However, resistance to HOMAPAK emerged, and drug recommendations by the WHO changed to artemisinin combination therapy (ACT). Currently, Uganda is treating malaria through distribution of insecticide treated nets, indoor spraying of insecticides, and preventative therapy for pregnant women. The disease burden of malaria, however, remains high and is further strengthened by inadequate resources, understanding of malaria, and increased resistance to drugs. The World Health Organization (WHO) defines maternal health as the health of women during pregnancy, childbirth, and the postpartum period. According to UNICEF, Uganda's maternal mortality ratio, the annual number of deaths of women from pregnancy related causes per 100,000 live births, was 440 from 2008 to 2012. The Millennium Development Goal (MDG) for 2015 concerning the maternal mortality ratio was 131 per 100,000 births. The MDG also set a goal for all births to be attended by a skilled health professional. In rural areas, conceiving pregnant women seek the help of traditional birth attendants (TBAs) because of the difficulty in accessing formal health services and high transportation or treatment costs. TBAs are trusted as they embody the cultural and social life of the community. The TBAs' lack of knowledge and training and the use of traditional practices, however, have led to risky medical procedures resulting in high maternal mortality rates. Those rates also persist because of an overall low use of contraceptives, the limited capacity of health facilities to manage abortion/miscarriage complications, and the prevalence of HIV/AIDS among pregnant women. Despite malaria being one of the leading causes of morbidity in pregnant women, prevention and prophylaxis services are not well established according to a 2013 published report. Only 47 percent of Ugandan women receive the recommended four antenatal care visits, and only 42 percent of births are attended by skilled health personnel. The Human Rights Measurement Initiative gave Uganda a score of 79.5% for stunted children. Consider the nutrition profile of Uganda for children under five years of age as per USAID:
Population Pop. Under 5 % stunting % Underweight 41.5 million 7.7 million 29 11
This has a huge burden on the country through lost income that directly affects the GDP where as much as 5.6% or US$899 million is lost annually. Despite the worrying numbers, latest research shows that the numbers of children under five suffering from malnutrition are declining.
Бұл ел экономикасына үлкен салмақ түсіреді, өйткені ЖІӨ-нің 5,6 пайызы немесе 899 миллион АҚШ доллары жоғалып отыр. Уайымдауға тұрарлық көрсеткіштерге қарамастан, соңғы зерттеулер бес жасқа дейінгі балалардың нашар тамақтанудан зардап шегу көрсеткіштері төмендеп бара жатқанын көрсетіп отыр.
Health in Uganda refers to the health of the population of Uganda. The average life expectancy at birth of Uganda has increased from 59.9 years in 2013 to 63.4 years in 2019. This is lower than in any other country in the East African Community except Burundi. As of 2017, females had a life expectancy higher than their male counterparts of 69.2 versus 62.3. It is projected that by 2100, males in Uganda will have an expectancy of 74.5 and females 83.3. Uganda's population has steadily increased from 36.56 million in 2016 to an estimate of 42.46 in 2021. The fertility rate of Ugandan women slightly increased from an average of 6.89 babies per woman in the 1950s to about 7.12 in the 1970s before declining to an estimate 5.32 babies in 2019. This figure is higher than most world regions including South East Asia, Middle East and North Africa, Europe and Central Asia and America. The Human Rights Measurement Initiative found that Uganda is fulfilling 80.0% of what it should be fulfilling for the right to health based on its level of income. Total health expenditure as a percentage of gross domestic product (GDP) was 7.2 percent in 2014. In 2018, an estimated 1.4 million people in Uganda were infected with HIV, and the HIV prevalence rate in the country was 5.7 percent. Uganda has made substantial progress in control of the epidemic as 1.3 of the confirmed HIV infected population was aware of their serostatus and 1.2 million were already on treatment. The risk factors most responsible for death and disability include child and maternal malnutrition, unprotected sexual activity, multiple sex partners,
HIV treatment in Uganda has centered on human antiretroviral therapy through cross training and increasing the scope of health workers who can administer treatment (e. g., community health workers and nurses). This shift in treatment occurred through the WHO's 2004 "Integrated Management of Adult and Adolescent Illness" guide. to have declined, contributing to the decline in HIV incidence. From 1990 to 2004, HIV rates declined by 70 percent and casual sex declined by 60 percent. Health communication was also listed as a potential cause of inducing behavioral changes in the Ugandan population. Uganda has the highest incidence rate of malaria in the world, with 478 people out of 1000 population being afflicted per year. According to WHO data published in May 2014, malaria accounted for 19,869 deaths in Uganda (6.19% of total deaths). In 2002, the Ugandan government formalized the process of treating fevers through home based care. Mothers who were able to better recognize symptoms of malaria took their children to a community medicine facility early in the illness. However, resistance to HOMAPAK emerged, and drug recommendations by the WHO changed to artemisinin combination therapy (ACT). Currently, Uganda is treating malaria through distribution of insecticide treated nets, indoor spraying of insecticides, and preventative therapy for pregnant women. The disease burden of malaria, however, remains high and is further strengthened by inadequate resources, understanding of malaria, and increased resistance to drugs. The World Health Organization (WHO) defines maternal health as the health of women during pregnancy, childbirth, and the postpartum period. According to UNICEF, Uganda's maternal mortality ratio, the annual number of deaths of women from pregnancy related causes per 100,000 live births, was 440 from 2008 to 2012. The Millennium Development Goal (MDG) for 2015 concerning the maternal mortality ratio was 131 per 100,000 births. The MDG also set a goal for all births to be attended by a skilled health professional. In rural areas, conceiving pregnant women seek the help of traditional birth attendants (TBAs) because of the difficulty in accessing formal health services and high transportation or treatment costs. TBAs are trusted as they embody the cultural and social life of the community. The TBAs' lack of knowledge and training and the use of traditional practices, however, have led to risky medical procedures resulting in high maternal mortality rates. Those rates also persist because of an overall low use of contraceptives, the limited capacity of health facilities to manage abortion/miscarriage complications, and the prevalence of HIV/AIDS among pregnant women. Despite malaria being one of the leading causes of morbidity in pregnant women, prevention and prophylaxis services are not well established according to a 2013 published report. Only 47 percent of Ugandan women receive the recommended four antenatal care visits, and only 42 percent of births are attended by skilled health personnel. The Human Rights Measurement Initiative gave Uganda a score of 79.5% for stunted children. Consider the nutrition profile of Uganda for children under five years of age as per USAID:
Population Pop. Under 5 % stunting % Underweight 41.5 million 7.7 million 29 11
This has a huge burden on the country through lost income that directly affects the GDP where as much as 5.6% or US$899 million is lost annually. Despite the worrying numbers, latest research shows that the numbers of children under five suffering from malnutrition are declining.
Гендерлік зорлық-зомбылық
Отбасылық зорлық-зомбылық (ОЗЗ) репродуктивті денсаулық және құқықтардағы маңызды мәселе болып табылады. ОЗЗ-дың көп бөлігі гендерлік негізде болады. Угандада ең көп кездесетін ОЗЗ түрі – физикалық зорлық-зомбылық, және әйелдердің төрттен бірі осыған тап болғандығын хабарлайды. Ең болмағанда, некеде тұрған әйелдердің 60 пайызы күйеуінен эмоционалдық, физикалық немесе сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшыраған. 2011 жылы әйелдердің шамамен екі пайызы қыздардың жыныс мүшелерін кесу рәсімінен өткендігін мәлімдеді, бұл әдет бұрын көп таралған аймақтарда жойылуда.
Есірткі мен есірткіге тәуелділік
Угандада есірткіге тәуелділік балалар мен жасөспірімдердің денсаулығына қатысты маңызды мәселе болып табылады. Жастар арасында жиі қолданылатын есірткі – кокаин. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, Угандада заттарды қолданудың салдарынан мүгедектікке байланысты өмір сүру жылдарының 0,34%-ы және өлім-жітімнің 0,13%-ы тіркелді. Алкогольге тәуелділіктің ДАЛЖ-ға үлесі 0,2%, ал жалпы өлім-жітімге – 0,11% құрайды. Жақында Угандада жүргізілген зерттеуде 5-8 жастағы балалардың арасында алкогольді шамадан тыс пайдалану мен оған тәуелділік кездесті, бұл күтпеген жағдай болды. Зерттеу көрсеткендей, балалардың 7,4%-ы алкогольді шамадан тыс пайдалану және тәуелділік белгілерін көрсетті. 148 баланың 10-ында «Күштілік және қиындықтар анкетасы» (SDQ) бойынша жоғары көрсеткіш (≥ 14) тіркелді. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Угандада алкогольге қатысты заңнама 1960 жылдан бері жаңартылмаған. Алкогольді тұтынуға рұқсат етілген жас – 18, ал кәмелетке толмағандарға алкоголь сату үшін айыппұл 0,14 АҚШ долларынан аспайды. Балалар ересектердің тапсырысымен алкоголь сатып алуға құқылы. Алкогольдік ішімдіктер туралы заңның 93-бабында кәмелетке толмағандардың алкоголь ішкені үшін 0,058 доллар айыппұл көзделген. Угандада алкогольді тұтыну мәселесіндегі басты проблема – алкоголь өндірушілердің жастарды нысанаға алуы. Олар 30 мл алкогольді шағын қаптамаларда сату арқылы, оларды угандалық жастарға бар болғаны 0,057 долларға қолжетімді етуде. Мұнымен қатар, мектептердің, балабақшалардың, БАҚ-тың және Уганда жолдарының бойында алкогольді насихаттау кампаниялары жүргізілуде. 2004-2005 жылдардағы сауалнама көрсеткендей, халықтың 51%-ы соңғы алты айда ауыз қуысының денсаулығымен байланысты мәселелерге тап болған. Ауыз қуысының денсаулығымен мәселесі бар халықтың тек 35%-ы ғана ем алған. Кариес ауруы Кампалада ауылдық аймақтарға қарағанда көбірек кездеседі. Балалар үшін жалпы DMFT көрсеткіші 0,9, ал ересектер үшін – 3,4 құрайды. Бұл көрсеткіш Шығыс Африка қауымдастығының көрші елдерімен салыстырғанда төмен, сондай-ақ Шығыс Азия және Тынық мұхиты, Еуропа және Орталық Азия, Латын Америкасы және Кариб бассейні, Оңтүстік Азияның кейбір аймақтарынан да төмен. Сондай-ақ, Угандада стоматологиялық қауымдастық (UDA) сияқты кәсіби ұйым бар. Елімізде тіркелген стоматологтардың саны 2006 жылы 72 болса, қазір артқан. Банту тілдерінде сөйлейтін тайпалар арасында бұл жағдай «ebinyo» деп белгілі. IOM алғаш рет 1969 жылы Уганданың солтүстігіндегі Ачоли тайпасының балаларының 16,1%-ы арасында тіркелді. Бұл балалардың барлығында IOM салдарынан ит тістері жоқ болды. 2019 жылы Уганданың батыс бөлігіндегі 3-5 жасар балалар арасында жүргізілген зерттеуде 8,1%-ында IOM салдарынан сүт тістерінің ит тістері жоқ екені анықталды. Бұл жағдай қалалық тұрғындарға қарағанда ауылдық жерлерде жиі кездеседі, сонымен қатар, балалардың күтімі ата-анасы емес, басқа адамда болған жағдайда көбірек кездеседі. IOM-ның басты себебі – Уганда халқының ауыз қуысының денсаулығы туралы білімінің жеткіліксіздігі.
Солтүстік аймақтағы денсаулық сақтау
Солтүстік Уганда – Уганданың төрт негізгі әкімшілік аймағының бірі. Аймақ, Уганда үкіметі мен Лордтардың қарсылық әскері арасындағы ұзақ соғыстан, сондай-ақ 20 жылға созылған мал ұрлау қақтығысынан қатты зардап шекті. 2006 жылы соғыс аяқталғаннан бері ішкі көшіп қонғандар лагерлері бұзылып, адамдар бұрынғы қоныстарындағы үйлеріне қайта қоныстанды. Дегенмен, аймақта денсаулық сақтау инфрақұрылымының нашарлығы және барлық деңгейдегі жеткіліксіз кадрлар (2008 жылғы жарияланған есеп); ұлттық электр желісіне қол жеткізудің болмауы (2007 жылғы жарияланған есеп); білікті мамандарды тарту және ұстап тұрудағы қиындықтар; ауруханалар мен денсаулық сақтау орталықтарындағы жиі қор тапшылығы; елдегі өлімнің басты себебі – безгек эпидемиясына осалдық; соғыс кезінде көптеген құдықтар қирағандықтан, қауіпсіз ішу суының жетіспеушілігі; ЖИТС/АҚС эпидемиясы (2004 жылғы жарияланған есеп); бастауыш және орта білім берудегі төмен деңгей және ұлттық емтихан нәтижелеріндегі жоғары сәтсіздік көрсеткіштері (2015 жылғы жарияланған есеп); және кедейлік (2013 жылғы жарияланған есеп) сияқты көптеген денсаулық сақтау мәселелері әлі де бар.
Ауаның ластануы
Угандадағы ауаның ластануы жұқпалы емес аурулардың негізгі себебі болып табылады. Әлемдік деңгейде ауаның ластануы ересектер арасында инсульттан болатын өлімнің 18%-ына, жүрек ауруларынан – 27%-ына, созылмалы обструктивті өкпе ауруынан – 20%-ына, пневмониядан – 27%-ына және өкпе қатерлі ісігінен – 8%-ына жауапты. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) бағалауынша, 2017 жылы Угандада ауаның ластануынан шамамен 13 000 адам қайтыс болды, олардың 10 000-ы үй ішіндегі ағаш және көмірді жағудан пайда болатын уытты түтіндерді тыныс алудан қайтыс болды. Бұл туралы Денсаулыққа әсер ететін институттың (HEI), Денсаулықты өлшеу және бағалау институтының (IHME) және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) деректері көрсетіп тұр. 2019 жылы Кампалада ауаның ластануы ең жоғары деңгейге жеткен жыл болды. Ең ластанған айлар ақпан, шілде және тамыз болды, олардың PM2.5 көрсеткіштері сәйкесінше 36.9 мкг/м³, 39.9 мкг/м³ және 37.4 мкг/м³ құрады. Қара көміртек және ұшпа органикалық қосылыстар (ҰОҚ) ең көп ластаушы заттар болып табылады. 2019 жылы KCCA қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған ортаны қорғау басқармасының директоры доктор Дэниел Окелло Угандада ауаның ластануына байланысты жүрек аурулары, созылмалы обструктивті өкпе ауруы және өкпе қатерлі ісігі сияқты аурулардан жыл сайын шамамен 31 600 адамның өлімі тіркелгенін хабарлады. Өлім-жітімнің көп бөлігі шаңды, өнеркәсіптік және коммерциялық аймақтарда, көптеген көліктердің түтіні мен шаң шығаратын жерлерде болады. Макерере университеті жүргізген тағы бір зерттеу жолдардағы ескі көліктердің санының артуы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынған деңгейінен асып түсетіндей ауа сапасының нашарлауына әкелді. 2022 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) бірлескен мониторинг бағдарламасы (ЖМП) Уганда халқының 9 пайызы күнделікті қажеттіліктері үшін жақсартылмаған немесе жер үсті суларына тәуелді екенін мәлімдеді. Кампаладағы судың ластануының басты себебі – зерттеушілер анықтағандай, бұлақтардағы патогенді бактериялардың және нитраттардың болуы. Бұған нашар қалдықтарды басқару және дұрыс емес құрылған шұңқырлар себеп болады. Нитраттар бар сумен байланысқа түскен 12-14 жас аралығындағы балаларда жарық пен дыбысқа реакция берудің кешігуі байқалды. ЮНИСЕФ хабарлағандай, таза суға қол жеткізбеу және Угандадағы үш негізгі балалар өлімінің бірі – диареядан күн сайын 33 бала көз жұмады. Виктория көлінде көп мөлшерде пластикалық қалдықтар бар. Полиэтилен және пластикалық бөтелкелер, көбінесе қаптарда, орамаларда және пленкаларда қолданылады, талдау нәтижесінде анықталған микропластикалық бөлшектердің 60% құрайды, осылайша Виктория көлінің пластикалық ластануының ең ірі көзі болып табылады.