Кіріспе

Сәбилер мен кішкентай балалардың өлім-жітімі Балалардың өлім-жітімі – бес жасқа дейінгі балалардың өлімі. Балалардың өлім-жітімі көрсеткіші (бес жасқа дейінгілердің өлім-жітімі көрсеткіші) 1000 тірі туған балаға шаққанда, дүниеге келгеннен бастап бес жасқа дейінгі аралықта өмірден озғандардың ықтималдығын көрсетеді. Оған жаңа туған нәрестелердің және сәбилердің өлімі (өмірдің алғашқы жылында өмірден озғандардың ықтималдығы) кіреді. Балалардың өлім-жітімі соңғы 40 жылда төмендеді. 1990 жылдан бері алдын алуға болатын балалар өлімінің айтарлықтай азаюына жылдам үлкен жетістіктер әкелді, нәтижесінде 1990 мен 2016 жылдар аралығында бес жасқа дейінгі балалардың өлім-жітімі көрсеткіші жартысынан астамға төмендеді. Өлім-жітім көрсеткіші ең жоғарысы 1 жасқа дейінгі балалар арасында болды, одан кейін 1-4 жас аралығындағы, 5-14 жас аралығындағы және 15-19 жас аралығындағы балалар тіркелді.

Бала өлімінің түрлері

Балалар өлімі – 1000 тірі туған балаға шаққанда 5 жасқа дейінгі балалардың қайтыс болу саны. Нақтырақ терминдер:

Перинаталдық өлім-жітім көрсеткіші: туғаннан бастап алғашқы апта ішінде қайтыс болған балалар саны ÷ туғандардың жалпы саны. Жаңа туған сәбилердің өлім-жітімі: өмірінің алғашқы 28 күні ішінде қайтыс болған балалар саны ÷ туғандардың жалпы саны.

Төмен шығынды интервенциялар

Бала өлімінің үштен екісін болдырмауға болады. Жыл сайын қайтыс болатын балалардың көпшілігін вакциналар, антибиотиктер, микроэлементтермен толықтыру, инсектицидпен өңделген төсек торлары, отбасылық күтімді жақсарту және ана сүтімен тамақтандыру, сондай-ақ ауыз арқылы су беру сияқты, дәлелді, тиімді және төмен құнды шаралар арқылы сақтап қалуға болады. Әйелдерді күшейту, негізгі қызметтерге қол жеткізудегі қаржылық және әлеуметтік кедергілерді жою, кедейлерге қажетті қызметтерді қолжетімді ететін жаңалықтарды дамыту және денсаулық сақтау жүйелерінің жергілікті деңгейдегі жауапкершілігін арттыру – бұл денсаулық сақтау жүйелеріне теңдікті жақсартуға және өлім-жітімді төмендетуге мүмкіндік берген саяси шаралар. Дамып келе жатқан елдерде тыныс алу және ішек-қарын ауруларынан туындаған балалар өлімі, қолды сабынмен жуу сияқты қарапайым мінез-құлық өзгерістерін енгізу арқылы төмендетілуі мүмкін. Осы қарапайым амал осы аурулардан болатын өлім-жітімді шамамен 50 пайызға дейін азайтуға көмектеседі. Дәлелді, тиімді шаралар жыл сайын миллиондаған баланың өмірін сақтап қалуға мүмкіндік береді. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, БҰҰ-ның вакцина бөлімі әлемдегі балалардың 36 пайызын қолдады, осылайша олардың өмір сүру мүмкіндігін арттырды. Дегенмен, полиомиелит, тетанус және қызылшаны азайтуда жетістікке қол жеткізгеніне қарамастан, төмен құнды иммундау шаралары 30 миллион балаға жетпейді. Қызылша мен тетанус әлі де әр жыл сайын 5 жасқа дейінгі 1 миллионнан астам баланың өліміне себеп болады. А витаминін толықтырудың бір капсуласының құны бар болғаны 0,02 доллар тұрады және жылына 2-3 рет берілсе, соқырлықтың және өлімнің алдын алуға болады. А витаминімен толықтырудың барлық себептерге байланысты өлім-жітімді 12-24 пайызға дейін төмендететіні дәлелденгенімен, 2015 жылы мақсатты топқа жататын балалардың тек 70 пайызына ғана қол жеткізілді.

COVID-19 және бала өлімі

Балалар өлімі, басқа жастағы адамдардың өлімінен айырмасы, 2020 жылы COVID-19 пандемиясы әлемді қамтыған кезде азайды. COVID-19 салдарынан дүниеден озғандардың арасында балалар ең аз санды топқа жатты. Шамамен 3,7 миллион адам қайтыс болды, олардың барлығының 0,4% 20 жасқа дейінгі жасөспірімдерге тиесілі болды, яғни жасөспірімдер арасында 13 400 өлім тіркелді. Осы аз үлестің 42% 9 жасқа дейінгі балалардың үлесінде болды.