Кіріспе

Бактериялар туысы

Анабаена – планктон ретінде тіршілік ететін талшықты цианобактериялар туысы. Олар азотты бекіту қабілеттерімен белгілі және маса жаңғағы сияқты кейбір өсімдіктермен симбиоздақ қарым-қатынас жасайды. Бұл цианобактериялардың нейротоксиндер шығаратын төрт туысының бірі, ол жергілікті фаунаға, сондай-ақ шаруашылық және үй жануарларына зиян келтіреді. Бұл нейротоксиндердің өндірілуі симбиоздақ қарым-қатынасына ықпал етеді деп есептеледі, өсімдікті мал жеуден қорғайды. 1999 жылы ДНК тізбектеу жобасы жүргізілді, ол 7,2 миллион базалық жұптан тұратын Анабаенаның толық геномын анықтады. Зерттеу азотты аммиакқа айналдыратын гетероцисттерге бағытталған. Анабаенаның кейбір түрлері күріш егістігінде қолданылып, тиімді табиғи тыңайтқыш екенін дәлелдеді.

Анабаенаның азотты бекітуі

Азот тапшылығы жағдайында вегетативтік жасушалар талшықтар бойымен белгілі бір аралықтармен гетероцисттерге дифференциалданады. Гетероцист жасушалары азотты бекітуге толыққанды бейімделген. Бұл жасушалардың ішкі ортасы жоғары тыныс алу, О2 өндіретін фотожүйе (PS) II белсенділігінің жойылуы және жасуша қабырғасының сыртында қалың қабықшаның қалыптасуы нәтижесінде микрооксидті болады. Осы жасушалардың ішінде орналасқан азоттаза динитрогенді аммиакқа АТФ және редуктант есебінен түрлендіреді – екеуі де көмірсулар метаболизмі арқылы өндіріледі, ал бұл процесс жарық күшімен PS I қызметімен күшейтіледі. Көмірсулар, ықтималда глюкоза түрінде, вегетативтік жасушаларда синтезделеді және гетероцисттерге тасымалданады. Ал гетероцисттерде бекітілген азот, кемінде, аминқышқылдары түрінде вегетативтік жасушаларға өтеді. Азолла папоротнигі атмосфералық азотты бекітетін цианобактерия – Anabaena azollae-мен симбиоздық қарым-қатынас құрады, бұл өсімдікке осы маңызды қоректік затқа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Осының нәтижесінде өсімдік "супер өсімдік" деп аталды, себебі ол тұщы су кеңістіктерін жылдам мекендей алады және биомассасын бар болғаны 1,9 күнде екі есеге арттыра алады. Оның өсуін шектейтін негізгі фактор – фосфор, оның көптігі химиялық шайындылардың салдарынан Азолланың гүлдеуіне жиі алып келеді. Басқа белгілі өсімдіктерден айырмашылығы, симбиоздық микроорганизм бір буыннан екінші буынға тікелей беріледі. Бұл Anabaena azolla-ны толығымен қожайынға тәуелді етті, себебі оның бірнеше гендері жоғалып кеткен немесе Азолла жасушаларының ядросына ауысқан.

Анабаенада зерттелген бастапқы көру пигменттері

Анабаена қарапайым көруді зерттеу үшін үлгілік организм ретінде пайдаланылады. Көздің торлы қабатындағы молекулалардың пішінін жарық өзгертетін және осы арқылы омыртқалы жануарларда көруге себеп болатын жасушалық реакциялар мен сигналдарды қозғалысқа келтіретін процесс Анабаенада зерттеледі. Анабаена сенсорлық родопсині, жарыққа сезімтал мембраналық белок, осы зерттеудің негізгі нысаны болып табылады.

ДНҚ-ны жөндеу

Қос жіптің үзілуі (ДЖТ) – гомологтық рекомбинация арқылы жөнделетін ДНҚ зақымдануының бір түрі. Бұл ферменттік жөндеу процесі бірнеше ферменттік қадамдарда жүзеге асады, оның ішінде RecN ақуызы катализдейтін ерте қадам да бар. Анабаенадағы ДЖТ-ны жөндеудегі RecN динамикасын зерттеу, ДЖТ жөндеуінің ерекше реттелуін көрсетті – ол вегетативті жасушаларда белсенді, ал жетілген гетероцистерде, яғни соңғы жасушаларда болмайды.