Кіріспе
1980 жылы Джоан Д. Виндждің "Қар патшайымы" романы – американдық жазушы Джоан Д. Виндждің 1980 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Ол 1981 жылы «Үздік роман» номинациясы бойынша «Хьюго» сыйлығын жеңіп алды және сол жылы «Небюла» сыйлығына ұсынылды. Ханс Кристиан Андерсеннің 1844 жылғы осы аттас ертегісіне негізделген «Қар патшайымы» романы көбінесе мұхиттан тұратын Тиамат планетасында өтеді. Тиаматтың жұлдыздары қара тесік төңірегінде айналады, бұл жұлдызаралық құрт тесігі арқылы саяхаттауға мүмкіндік береді және Тиаматты өркениетті галактиканың қалған бөлігімен (құлаған Галактикалық империяның қалдықтары, «Гегемония») байланыстырады.
The Snow Queen is a 1980 science fiction novel by American writer Joan D. Vinge. It won the Hugo Award for Best Novel in 1981, and was also nominated for the Nebula Award for Best Novel in 1981. Based on the 1844 fairy tale of the same name by Hans Christian Andersen, The Snow Queen takes place on a mostly oceanic planet called Tiamat. Tiamat's suns orbit a black hole, which facilitates interstellar wormhole travel and connects Tiamat to the rest of the civilized galaxy (the "Hegemony", the remnants of a fallen Galactic Empire).
Негізгі идея
Бір кезде галактиканың үлкен бөлігін билеген Галактикалық империя мыңдаған жылдар бұрын құлдырап кетті. Ескі империяның шағын қалдығы Жеті планетадан тұратын Гегемония деп аталатын топқа бірікті. Гегемонияда кең ауқымды ғарыштық сапарлар мен жоғары технология болғанымен, ол әлі де Империяның технологиялық қуатына жете қойған жоқ. Тиамат – мұхиттық планета, Гегемонияға тек құрт тесігі арқылы қол жеткізуге болады. Ол қос жұлдыз жүйесінде орналасқан, ал үшінші жұлдыз – Жаз жұлдызы, ол "Қара қақпаны" 150 жыл сайын тұрақсыздандырады. Қара қақпа жабық болғанда, шеттен келген саяхатшылар жүз жылдан астам уақыт бойы Тиаматқа жете алмайды. Ал Тиамат азаматы планетасынан кетсе, ол құдайға сыймас және туған жерінен мәңгілікке қуылған саналады. Тиамат тұрғындары екі руға бөлінеді: технологиялық прогреске ұмтылып, шет әлемдермен сауда жасайтын "Қысқылар" және дәстүрлеріне сүйеніп, өмір үшін қатаң әлеуметтік жіктелуді сақтайтын "Жазғылар". Екі мәдениет те аналық билікке бағынады және әр 150 жыл сайын Тиамат үкіметінің билігі Қысқы билік пен Жазғы билік арасында ауысады – тәуелсіз билеушінің, қыста "Қар патшайымының", ал жазда "Жаз патшайымының" рәсімдік жазалануы арқылы. Бұл "Өзгеріс" деп аталатын көп күндік фестивальмен тойланады және гедонистік Маска түнімен аяқталады. Осы фестиваль кезінде дүниеге келген балалар "құтты балалар" деп аталады және олар бақытты саналады. Гегемонияның Тиаматқа деген қызығушылығы теңізде тіршілік ететін мерс жаратылыстарына байланысты, олардың қанында қартаю процесін тоқтатып тұратын интеллектуалды материя вирусы бар. Мерстер қысқы жылдары мүмкіндігінше көп ауланады. Олардың қанынан алынған "өмір суы" дерлік өлімсіздікке мүмкіндік береді. Бір ғана Қар патшайымы 150 жыл бойы билік етеді, күнделікті өмір суын ішіп. Ол Карбунклде билік етеді, бұл планетадағы жалғыз қала, ол Ескі империяның қалдығы, Қыстың суығы мен Жаздың ыстығында да жұмыс істейді. Қысқы билік кезінде шеттен келгендер Тиаматқа өмір суын алмастыру үшін технология әкеледі. Қыс аяқталғанда, олар Тиаматты тастап кетеді және барлық жоғары технологияны жояды, Жазғыларды аграрлық өмір салтымен билік етуге қалдырады. Осылайша олар Тиаматты пайдаланып, оның көтеріліс жасау үшін технология дамытуына кедергі келтіреді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Аринрод, Қар патшайымы, бірнеше жазғы әйелдерге өзінің клондарымен жасырын имплантаттар салған, қыстың соңында өлім жазасына кесілгеннен кейін де билігін ұзарту ниетімен. Айға батып келген жаз – осы клондардың арасында жасөспірім шаққа дейін жеткен жалғыз қыз. Ол және оның туысы Спаркс махаббатта. Ай сибиль болады, жазғы халық арасындағы жоғары мәртебелі лауазым. Сибильдер қорқыныш пен құрметке ие; олар трансқа түсіп, кез келген сұраққа жауап бере алады. Сибильдер теңіз құдайы – "Ледиден" аян алады деп сендіреді. Спаркс сибиль болуға таңдалмайды. Айдың оның рұқсатынсыз сибильдерге қосылғанына ашуланып, өзінің сыртқы әлемдегі тегіне қызығып, Тиаматтың астанасы Карбунклге сапарлайды. Ол дереу Аринродтың ықпалына ілігіп, ақырында "Старбак" атанды – Қар патшайымының серігі және теңіз аңшылығының бас қолбасшысы. Айға Спаркстан хабар келіп, оны Карбунклге келуге шақырады, бірақ сибильдерге қалаға заңды түрде кіруге рұқсат жоқ. Жолда ол контрабандистермен араласып, планетадан тысқа шығарылады. Тиамат азаматы үшін бұл әдетте бір реттік сапар. Гегемония заңы Тиаматтан кеткен кез келген туманың планетаға қайта оралуына тыйым салады, себебі саяхатшылар Тиаматтың қалай пайдаланылып жатқанын түсініп, осы білімді бүлік тудыру үшін қолдануы мүмкін деп қорқады. Аринрод ойран болады; ол Айды Карбунклге әкеліп, келесі Жаз патшайымы етпек болған. Айдың жазғы халықтың технологияға деген қорқынышын жеңіп, келесі жаз билігі кезінде Гегемонияға қарсы тұруын дамытуы тиіс еді. Аринрод резервтік жоспар құрады; ол Өзгерісте індет таратып, жазғы халықтың көп бөлігін қырып, қысқыларды сақтап қалады, бұл Тиаматтың Гегемония оралғанға дейін технологиялық өсуін жалғастыруына мүмкіндік береді. Ай астанасы Харемогқа жеткізіліп, қысқылардың сибильдерге деген ықпалы Гегемонияның Тиаматтағы технологияны бақылауын сақтау үшін қолданылатын саяси құрал екенін біледі. Сибильдер Гегемонияның басқа планеталарында жоғары құрметке ие; тек Тиаматта ғана, қыс билігі кезінде ырым-жырымдарды күшейту арқасында олар қауіпті және психикалық тұрақсыз деп есептеледі. Шындығында, сибильдер – Ескі Империяның құлағаннан кейін қоғамды жылдам қалпына келтіру үшін жасаған деректер желісінің бір бөлігі. Сибильдердің үлкен электрондық деректер базасымен байланыса алуы, олардың түсініксіз сұрақтарға жауап бере алуын түсіндіреді. Ай басқа сибильден Спаркс қауіпті екенін біліп, заңсыз түрде Тиаматқа оралады. Уақыттың өзгеруіне байланысты, Айдың кеткен апталары Тиаматта бес жылға созылады. Апатқа ұшырап, қысқы қарақшылардың тұтқыны болғаннан кейін, Ай Карбунклге оралып, Аринродпен бетпе-бет келеді. Аринродтың індет тарату жоспары күйретеді, бірақ Ай келесі Жаз патшайымы болуға таңдалады. Ол 150 жылдық жаз аяқталғанда және жұлдызаралық сапарлар қара тесік арқылы қайта мүмкін болғанда, Гегемониямен тең дәрежеде кездесуге Тиаматты дайындайды.
Жалғасы
Виндж "Қар патшайымына" жалғас ретінде "Жаз патшайымы" (1991) романын жазды, ал "Әлемнің соңы" (1984) атты қысқа роман екеуін байланыстырады. "Танглид ин Блю" төртінші романы 2000 жылы жарық көрді.
Сыни қабылдау
Винджестің романы алғаш жарық көрген кезде жақсы қабылданыпты. Кейінгі сыншылар Виндждің Тиамат планетасы мен Гегемония арқылы құрған күрделі әлем салуын жоғары бағалап, оны "күтіліп дайындалған ғалам" және "кемшінсіз, кең" деп сипаттады. Кейіпкерлер мен сюжетке реакциялар әртүрлі болды. Кейбір сыншылар кейіпкерлерді "ерекше және сенімді" деп тапса, басқалары оларды тым бейжай деп санады. Сюжет "шапшаң және оқиғаға толы" әрі "500-ден астам беттен гөрі әлдеқайда қысқа сезілетін" кітап деп бағаланған, бірақ "махаббат оқиғасы Ханс Кристиан Андерсеннің әңгімесіне негізделгендіктен, көп жаңалық сыймағандықтан" көңіл көншітпейтін де болды.