Кіріспе

Жакона-де-Планкарте (Jacona) – Мексиканың Мичоакан штатындағы Жакона муниципалитетінің орталығы. Штаттың солтүстік-батысында, Сиерра-де-Патамбан тауларының солтүстік беткейінде, вулкандық белдеудің бөлігінде, теңіз деңгейінен 1600 метр биіктікте орналасқан. 1555 жылы Фрай Себастьян де Трасьерра қаланың негізін қалады, бірақ 3000 жылдан астам ғимараттар мен суреттердің ізі де кездеседі. Жакона – өмір мен өлімнің символы, адамзаттың символы және испандықтарға сеніп тапсырылған алғашқы үнді халықтарының бірі болған.

Жер атаулары

Жакона – тексестерден (Үлкен Чичимека халқының бірі, оның ана тілі – Уто-ацтек тілі) шыққан сөз. Испандықтар Мексика сияқты сөздердің жазылуын Мехикоға, Халисконы Халискоға немесе Халапанды Джалапаға өзгерткендей, бұл сөз бастапқыда Хакона деп жазылған. Ол түпнұсқадағы Xucunan сөзінен туындайды, тексестер тілінде ол «гүлдер мен көкөністер мекені» дегенді білдіреді. Жакона Чичимека (текуекстер) аймағында орналасқан, ол пюрепеча патшалығымен (бұрмаланған атауы «Тараско») шектес. Осы себепті көршілес елді мекендердің аттары порхепени деп аталады. Мысалы, Жаконаның қарсы бетіндегі басты төбе Курутаран деп аталады. Курутаран – пюрепеча тілінде «ку» – біріктіру, «рху» – шығанақ, ұш, «тарха» – доп ойнау, «ан» – құдайлар деген сөздерден құралған. Осылайша, ол «Құдайлар доп ойнау үшін жиналатын жер» деген мағынаны білдіреді. Бұл доп ойыны қарапайым ойын емес, «аспандық доп ойыны» болған.

Жұмыспен қамту және жалақы

1990 жылы Жаконада 12 жастан асқан тұрғындардың саны жынысына қарай 27 000 076 адамды құрады. Олардың 44,5% жұмыспен қамтылған, 0,7% жұмыссыз ретінде тіркелген, 50,4% экономикалық жағынан белсенді емес халық, ал қалған 4,4% белгісіз деп тіркелді. Экономикалық белсенділік және табыс жалпы халықтың 44,5%-ына байланысты екенін атап өткен жөн. Ресми деректер жұмыссыздардың үлесінің шағын екенін көрсетеді, бірақ муниципалитет өкілдері мен билік органдары жұмыссыздықты муниципалитеттің басты экономикалық мәселесі деп санайды. Экономикалық белсенді халықтың көп бөлігі 15-тен 44 жасқа дейінгі адамдарды құрайды, ал ең көп саны 15-19 жас аралығында. 1990 жылы Жаконаның экономикалық құрылымы былай болды: біріншілік секторда жұмыспен қамту 38,2%-ды, екіншілік секторда 26,2%-ды, үшіншілік секторда 31,1%-ды құрады, ал 4,5% белгісіз деп тіркелді. Егер қаладағы біріншілік және екіншілік секторларда жұмыс істейтін халық саны штат бойынша орташа көрсеткіштен жоғары болса, ал үшіншілік сектордағы жұмыспен қамту деңгейі төмен болса, онда аймақтың экономикалық артта қалуы штат деңгейінен жоғары деген қорытынды жасауға болады.

Ауыл шаруашылығы

Ұлттық муниципалдық зерттеулер орталығы (ECMS) мәліметінше, қаладағы негізгі экономикалық қызмет – ауыл шаруашылығы, онда клубника, жүгері, бидай, сорго, көкөністер, жемістер және гүлдер өсіріледі. Бұл факт муниципалитет билігі тарапынан расталады, ауыл шаруашылығы муниципалитеттің басты экономикалық қызметі екені айқындалады. 1990 жылы Жаконада 4 эхидо және аграрлық қауымдастық болған, олардың жалпы аумағы 3 000 425 гектарды құрады, оның ішінде 1 000 556 учаске және 1 000 869 учаске емес, ал жұмыс істеуге жарамды жердің ауданы 987 гектарға жетеді, оның 115 гектары суармалы, ал 872 гектары маусымдық және суармалы егістіктерді қамтиды. Технологиялық жабдықтарды қолданумен 4 бірлік жұмыс алаңы қамтамасыз етілген, ал 3 бірлік жұмыс алаңымен жабдықталған; осы 4 бірліктің 1-і несие немесе сақтандыру қызметтерін пайдаланған. 6 000 375 гектар аумақты құрайтын 411 ауылдық өндірістік бірлікте жерлерді пайдалану келесідей жіктеледі: 307 гектар ауыл және орман шаруашылығына арналған, 1 000 825 гектары суармалы жер, 982 гектары уақытша шөптесіндік, 3 000 548 гектары табиғи жайылым, орман және джунгли, 20 гектары орман және табиғи жайылым, ал 1 гектары өсімдіксіз. Басымдық табиғи жайылымдар мен жайылымдық жерлерді пайдалануға берілген. Жерлердің иелігі келесідей бөлінген: 1 000 925 гектар коммуналдық жер, ал 4 000 450 гектар жеке меншік. Технологияны қолдану есебінде: ауыл шаруашылығы өндірісінің 35 бірлігі мал және құс шаруашылығына арналған нысандарды пайдаланады, технология қолданатын бірліктердің ішінде 68 ірі қара, 15 шошқа, 46 құс және 289 шаруашылық бірлігі бар, сонымен қатар 263 аң аулауға немесе тракторларға, ал 253 жұп жылқыға қолданылады, ал 235 бірлікте ауыл шаруашылығы жабдықтары мен құралдары, 2 бірлікте орман шаруашылығы жабдықтары мен құралдары пайдаланылады. 1991 жылы Жаконада тіркелген 4 эхидо мен аграрлық қауымдастықтың барлығы 4-і ауыл шаруашылығымен айналысқан. 1991 жылы муниципалитеттегі ауылдық өндірістік бірліктер мемлекеттік көрсеткіштің 0,18%-ын құрады. Жалпы ауданы 6 000 375 гектар, оның ішінде 2 000 807 гектары еңбек ресурстарына, 3 000 548 гектары жайылымдарға, 20 гектары орман мен джунглиге, ал 1 гектары өсімдіксіз жатқандығы анықталды, бұл жайылымдық жерлердің ауданының артуын көрсетеді. 1996/1997 жылғы егін жылында Жакона муниципалитетінде тыңайтылған жердің жалпы ауданы 3 000 223 гектарды құрады, оның 3 000 198 гектарына жақсартылған тұқымдар себілді, 1 000 800 гектарына техникалық көмек көрсетілді, 1 000 221 гектарына өсімдіктерді қорғау қызметі, ал 1 000 341 гектарына өңдеу жұмыстары жүргізілді. 1996 жылы муниципалитетте өтініш білдірген өндірушілердің саны 198 болды, олардың барлығы расталып, қолдау алды. PROCAMPO бағдарламасы бойынша төленген сома 250,8 мың песоны құрады.

Мал шаруашылығы

ECMS мәліметтері бойынша, муниципалитетте ірі қара, шошқа, ешкі, қой және жылқы, сондай-ақ құстар мен аралар өсіріледі. 1991 жылы ауыл шаруашылығы өндіріс бірліктері мен мал өсірудің мемлекеттік үлесі 0,13% құрады, құс шаруашылығында – 0,06%, жылқы шаруашылығында – 0,17%, ірі қара мал шаруашылығында – 0,08%, ал шошқа шаруашылығында – 13%. Өндіріс бірліктерінің жалпы саны 203, құс шаруашылығында – 64, жылқы шаруашылығында – 174, ірі қара мал шаруашылығында – 69, ешкі шаруашылығында – 16 болды. Қаладағы мал басының саны: 28 000 құс, 3 000 ірі қара, 521 2 000 шошқа. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, муниципалитетте құс және ірі қара мал өсіру ең маңызды сала болып табылады. Муниципалитеттегі мал өндірісінің құны мемлекеттік деңгеймен салыстырғанда шағын, себебі ол 1%-дан кемді құрайды. Алайда, муниципалитеттегі мал өндірісінің ішінде ірі қара мен шошқа шаруашылығы тиісінше 74,5% және 14,9% үлеске ие. Жаконада сойылатын малдың саны: 28 000 құс, 461 ірі қара, 510 ешкі, ал қой мен шошқа саны одан әлдеқайда төмен. Қаладағы ет өндірісінің көлемі шамамен: 38,7 тонна құс еті, 20,3 тонна бұзау еті және 74,3 тонна шошқа еті, ал қалғандарының маңызы жоқ. Өндіріс құны бойынша муниципалитеттегі ең маңызды салалар: 304 мың долларлық мал шаруашылығы, 1 миллион 225 мың долларлық бұзау еті және 697 мың долларлық құс шаруашылығы, ал қалғандарының көрсеткіштері өте төмен. Басқа мал өнімдерінің өндіріс көлеміне сиыр және ешкі сүті, тері, жүн, жұмыртқа, бал және балауыз жатады. Муниципалитет 587 мың литр сүт және 26,4 тонна бал өндірілгенін хабарлады, жұмыртқа өндірісі болған жоқ, ал балауыз бен жүннің көлемі мардымсыз.

Орман шаруашылығы

Ресми деректерге сәйкес, муниципалитет орман өнімдерін тіркеуден өткермеген.

Өнеркәсіп

ECMS мәліметтері бойынша, муниципалитетте негізінен клубниканы қамтитын 15 жеміс-жидектерді тоңазыту және қаптау орны, 2 газдалған сусындарды құю зауыты және Пантанал жерінде орналасқан CFE электр станциясы бар. Әкімшілік органдар муниципалитеттегі агробизнес саласын муниципалитеттің маңызды қызметтерінің бірі деп санайды. 1994 жылы өндіріс орындарының негізгі сипаттамалары: 435 қолжетімді бірлік сараланды, жұмыспен қамтылғандардың орташа саны 7 000 952 адамды құрады, жұмыспен қамтылғандарға төленген жалпы сыйақы 89 787 мың песоны, таза негізгі активтер 104 597,1 мың песоны, жалпы негізгі капитал 23 016 мың песоны, жалпы өнім 316 000 382,0 мың песоны, жалпы кірістер 195 000 573,9 мың долларды құрады, ал қосылған құн 808,1 120 мың песоны көрсетті. Қолжетімді бірліктердің саны, жұмыспен қамтылғандардың орташа саны, жұмыспен қамтылғандарға төленген жалпы жалақы және жалпы өнімді өлшем ретінде қарастырғанда, басты салалар – азық-түлік өнімдері, сусындар және темекі, ағаш өнеркәсібі және ағаш өнімдері (жинақ жиһазы қоса алғанда), химия, мұнай өнімдері және көмір, резеңке және пластик. Азық-түлік, сусындар және темекі саласының ішінде консервіленген тағамдар (сопаға арналған концентраттарды қоса алғанда, бірақ тек сусындарға ет пен сүт кірмейді) өндіріледі. Ағаш және ағаш өнімдері (жинақ жиһазы қоса алғанда) саласында ағаш кесу және ағаш өңдеу өнімдерін (жинақ жиһазын қоспағанда), сондай-ақ қаптама және басқа да ағаш және пробка өнімдерін (жинақ жиһазын қоспағанда) өндіру ерекшеленеді. Химия, мұнай өнімдері және көмір, резеңке және пластик өнімдері саласында негізгі химиялық заттар (нефтехимиялық өнімдерді қоспағанда) өндіріледі.

Сауда

ECMS мәліметтері бойынша, Жакона муниципалитетінде сауда орталығы, киім дүкендері, жиһаз, аяқ киім, азық-түлік, темір-сауда тауарлары, құрылыс материалдары, кеңсе тауарлары, азық-түлік дүкендері, дәріханалар және тағы басқалары бар. Муниципалды билік өкілдері мен компания өкілдері сауданың муниципалитеттегі басты қызметтердің бірі екеніне сенеді. Мұнда сондай-ақ муниципалдық қоғамдық базар және блохалық базар, бірнеше азық-түлік дүкендері бар. Қаланың шығысында жабдықтау базары құрылыс кезеңінде. Статистика мәліметтеріне сәйкес, 1996 жылы Жаконада 2 блохалық базар, 1 қоғамдық базар және 11 айналмалы станок болған. Тұтыну бағаларының жалпы деңгейі ел және ірі қалалар үшін ғана есептелетіндіктен, біз ұлттық деңгейдегі және Морелия қаласының деректерін келтіреміз, бұл бастапқы мәлімет ретінде қызмет етуі мүмкін. Қала бойынша баға деңгейі осы деректерге ұқсас болуы мүмкін. 1997 жылы баға индексінің қаңтардағы жылдық өзгеруі 26,44%, желтоқсанда 15,72% болды, ал Морелияда қаңтарда 25,08%, желтоқсанда 15,18% құрады. Инфляция деңгейі туралы деректердің қалаға қатысты жоқтығына байланысты, ұлттық деректер мен Морелия деректері анықтама ретінде ұсынылады. 1996 жылғы қаңтардан желтоқсанға дейінгі ұлттық деңгейдегі жиынтық инфляция 24,74% болды, яғни айлық пайыздық өзгерістердің қосындысы. 1997 жылғы қаңтардан шілдеге дейінгі жиынтық инфляция 8,38% құрады, яғни айлық пайыздық өзгерістердің қосындысы 19,70%, ал шілдеге дейін жылдық есеп бойынша 19,70% - өткен жылдың осы айымен салыстырғандағы пайыздық өзгеріс. Морелия қаласында бұл көрсеткіштер тиісінше 23,56%, 8,32% және 18,30% болды. Муниципалитеттегі инфляция деңгейі осы көрсеткіштердің шамасында құбылатыны болжанып отыр.

Банктік қызмет

Жаконада 7 бөлшек саудалық банк кеңсесі және 94 қызметкер болады. 1997 жылдың қараша айына дейін мың доллармен өлшенген қаражат жинау келесідей болды: отандық валютада 567 мың 729, стресстік мерзімдік инвестициялар 111 мың 756, жоғары өнімділіктегі бас шот 14 649 мың, шетелдік валютаның айырбасталуы 559, банк брокерлік қызметін сатып алу 7 000 904 болды, капиталмен 7 000 078 инвестициялық компания хабарлады; жалпы жинақталған сома 176 000 198 құрады, бұл мемлекеттік жиынның 1,1% -ын білдіреді. Ресурстарды бөлуге қатысты, мың песомен есептелген келесі баланстар тіркелді: жергілікті валютадағы ағымдағы портфель 4 000 520, оның ішінде 008 және 3 000 497 мыңмен қайта есептелген коммерциялық портфель ерекшеленді; отандық валютадағы нашар несиелер 20 000 535, сондай-ақ коммерциялық портфель және 13 000 196 2 000 955 мыңмен қайта есептелген, отандық валютадағы жалпы портфель 25 000 056 құрады; шетелдік валютадағы портфельге қатысты 4 000 089 болды. Жалпы портфель 29 000 145 құрады, бұл мемлекеттің 0,9% -ын құрады. Қорытындылай келе, бүгінгі күнгі жағдай бойынша Мичоаканда 16 000 077,2 миллион песо жиналды және 3 000 176,7 миллион песо орналастырылды, бұл 12 000 900,5 миллион песодан асып түскен үнемдемелерді көрсетеді. Жаконада 176,2 миллион доллар жиналды және 29,1 миллион песо орналастырылды, мемлекеттік үнемдемелер кредитті 147,1 миллион песодан асып түсті. Сондай-ақ, мемлекеттік активтердегі жалпы жұмыс істейтін несиелер (ұлттық валюта және мерзіміне сәйкес айырбас бағамы бойынша есептелген шетелдік валюта) 1 722 миллион песоны құрады, бұл жалпы портфельдің 54,2% -ын білдіреді. Қаладағы жұмыс істейтін несиелердің жалпы сомасы 20,5 миллион песоны құрады, бұл портфельдің 70,4% -ын құрады.

Көлік және байланыс

Жакона 1996 жылы 38,7 км жолға ие болды, оның ішінде 8 км асфальтталған федералды магистральдық жол, 26,2 км асфальтталған мемлекеттік қоректендіруші жол және 4,5 км асфальтталған жолдар бар. 1996 жылы қалада 25 пошта бөлімшесі болды, ішкі қызмет бойынша 186 мың хат алынды және 19 мың хат жіберілді, халықаралық қызмет бойынша 31 мың хат жіберілді және 86 000 хат алынды. Сонымен қатар, 525 телеграмма жіберген және 1 000 114 телеграмма алған телеграф кеңсесі болды. 1997 жылы Жаконада 3011 автомобиль тіркелді, оның ішінде 42-сі жалға берілген, ал 2 000 969-ы жеке меншік. 16 жүк көлігі жолаушылар тасымалы үшін пайдаланылды, оның 14-і жалға берілген, ал 2-і жеке меншік. Сондай-ақ 3 000 353 жүк көлігі барлығы жеке меншікте болды, сонымен қатар 181 жеке мотоцикл тіркелген.

Тарихи ескерткіштер

Сан-Мартин шіркеуі мен монастыры, сондай-ақ Санкт-Августин шіркеуі, сәулеттік құндылығымен ерекшеленіп, "Ескі қала" деп аталатын аймақта орналасқан. Бұл жерде археологиялық маңызы бар суреттер мен қала әкімдігі ғимараты бар.

Туризм

Жаконада көптеген саябақтар, шіркеулер, ескерткіштер мен тарихи орталық бар.

Оқиғалар

14 ақпан – Ла Эсперанса Күміс Виргиниясының (1886) тәж кигізу мерейтойы, 15 ақпан – Жеміс фестивалінің басталуы, 8 қыркүйек – Ла Эсперанса Анамыздың туған күні, 5 қараша – Жакона қаласының құрылған күні, осы мерекелерге республиканың түкпір-түкпірінен мыңдаған адам келіп, Мичоаканның ең танымал шаралары болып табылады.