Кіріспе

1954 жылы АҚШ Сенатының сенатор Джозеф Маккарти мен Армия арасындағы қайшылық айыптаулар бойынша өткен тыңдаулары.

Армия-Маккарти тыңдаулары – АҚШ Сенатының Тергеу жөніндегі кіші комитетінің (1954 жылғы сәуір-маусым) АҚШ Армиясы мен АҚШ сенаторы Джозеф Маккарти арасындағы қайшылық айыптауларды зерттеу үшін өткізген теледидарлық тыңдаулар сериясы. Армия Маккартиді және оның бас кеңесшісі Рой Кохнды бұрынғы Маккартидің көмекшісі және Кохнның досы Г. Дэвид Шайнға артықшылық беру үшін Армияға қысым көрсеткені үшін айыптады. Маккарти бұл айыптаулардың жаман ниетпен жасалғанын және оның Армиядағы коммунистерге күдіктілер мен қауіпсіздік тәуекелдерін анықтау бойынша жүргізген соңғы шабуылдық тергеуге жауап ретінде жасалғанын мәлімдеді. Сенатор Карл Мунт төрағалық еткен тыңдаулар 1954 жылғы 16 наурызда басталды және ABC және DuMont телеарналарында тікелей эфирде көрсетілді (22 сәуір – 17 маусым), бұл оған үлкен медиа назар аударды. Бұқаралық ақпарат құралдарының, әсіресе теледидардың көрсеткені, Маккартидің беделінің төмендеуіне және келесі желтоқсанда Сенаттың оны кінәлауына ықпал етті.

Өмірбаян

1950 жылы ақпанда Маккарти Батыс Вирджиния штатының Уилинг қаласында сөйлеген сөзінен кейін ұлттық деңгейде танымал болды. Ол Мемлекеттік департаменттің 205 қызметкерінің тізімі бар екенін, олардың барлығы Коммунистік партия мүшелері екенін мәлімдеді. Маккарти бұл тізімді Мемлекеттік хатшы Дин Ачесон қабылдағанын, бірақ одан бас тартқанын айтты, сондай-ақ "Мемлекеттік департамент біздің сыртқы саясатымызды қалыптастыруға көмектесетін коммунистер мен коммунистік көзқарастарды қолдайтындардың ошағын қорғайды" деді. 1953 жылдың қаңтарында Маккарти екінші мерзімге сайланды және Республикалық партия Сенаттың бақылауын қайта алды. Республикалықтар көпшілікте болғандықтан, Маккарти Сенаттың Үкіметтік операциялар жөніндегі комитетінің төрағасы болды. Бұл комитет Тергеу жөніндегі тұрақты кіші комитетін қамтыды, ал осы кіші комитеттің өкілеттігі Маккартиге үкіметтегі коммунистерді тергеу үшін оны пайдалануға мүмкіндік берді. Маккарти 26 жасар Рой Кохнды кіші комитеттің бас кеңесшісі, ал болашақ Бас прокурор Роберт Ф. Кеннедиді көмекші кеңесші етіп тағайындады, ал Фрэнсис Фланаганды бас кеңесші лауазымына бекітті. 1953 жылы Маккарти комитеті АҚШ Армиясын тергеуді бастады, бұл Монмут фортындағы Армияның Сигнал корпусы зертханасына коммунистердің енуін тергеуден басталды. Маккартидің тергеулері көбінесе нәтижесіз аяқталды, бірақ Армия Маккарти мен оның қызметкерлерін Сенаттың Тергеу жөніндегі тұрақты кіші комитетінің бас кеңесшісі және Кохнның жақын досы болған рядовой Г. Дэвид Шайнға тікелей лауазым іздеуде айыптағаннан кейін, Маккарти бұл айыптаудың жаман ниетпен жасалғанын мәлімдеді.

Тергеу

Сенат бұл қарама-қайшылықты айыптауларды тергеу керектігін шешті, ал мұны жүргізуге тиіс комитет – Сенаттың Тергеу жөніндегі тұрақты кіші комитеті болды, оның төрағасы көбінесе Маккарти болатын. Маккарти осы тыңдаулардың нысаналарының бірі болғандықтан, сенатор Карл Мунт төрағалыққа Маккартидің орнына тағайындалуға мәжбүр болды. Джон Адамс Армияның кеңесшісі болды. Арнайы кеңесші ретінде Бостон қаласындағы Hale & Dorr заң фирмасынан (қазір WilmerHale) Джозеф Уэлч тағайындалды. Тыңдаулар жаңа ABC және DuMont телеарналарында, сондай-ақ NBC телеарнасында толық көрсетілді. ABC жаңалықтарының директоры Фрэнсис Ньютон Литтлжон тыңдауларды тікелей эфирде, бастапқыдан соңғы сәттеріне дейін көрсету туралы шешім қабылдады. Телевизияда көрсетілген тыңдаулар 36 күнге созылды, және шамамен 80 миллион адам тыңдаулардың кем дегенде бір бөлігін көрді.

Сурет

Сот отырысы жалғасып жатқанда, Шийннің суреті ұсынылды, ал Джозеф Уэлч Кохнды Шийннің Армия министрі Роберт Т. Стивенспен жеке суретке түскендей көріну үшін суретті өңдеген деп айыптады. Куәгер ретінде Кохн мен Шийн екеуі де сотқа ұсынылған суретті (тек Шийн мен Стивенс) Стивенс өтінгенін және суреттен ешкімді алып тастамағанын мәлімдеді. Содан кейін Уэлч Стивенс пен Шийннің басқа бір суретін көрсетті, онда МакГайр әуе базасының қанат командирі полковник Джек Брэдли Шийннің оң жағында тұрды. Суреттен төртінші адам да өңделген, оның жеңі Уэлч көрсеткен суретте Брэдлидің оң жағында көрінеді, ол Маккартидің көмекшісі Франк Карр екені анықталды.

Гувердің ескертуі

Фотосурет сенімсіздікке ұшырағаннан кейін, Маккарти ФБР директоры Дж. Эдгар Гувердің 1951 жылғы 26 қаңтарда генерал-майор Александр Р. Боллингке жіберген құпия хаттың көшірмесін ұсынды, онда Армиядағы субверсивтер туралы Армияның барлау қызметін ескертеді. Маккарти 1953 жылы Стивенс министр болған кезде бұл хат Армияның ішінде болғанын және Стивенс оны әдейі назардан тыс қалдырғанын мәлімдеді. Уэлч алғашқы болып хаттың рас екендігіне күмән келтірді, Маккартидің "көшірмесінің" Армияның файлдарынан шықпағанын айтты; Маккарти ФБР-ден ешқандай құжат алмағанын мәлімдеді, бірақ Сенаттың арнайы кеңесшісі Рей Дженкинстің сұрақтарына және Уэлчтің қарсы сұрақтарына жауап берген кезде, Маккарти құжатты барлау офицері бергенін мойындады, бірақ көзін ашудан бас тартты. Рей Дженкинстің көмекшісі Роберт Коллиер Бас прокурор Герберт Брауннеллдің кіші хатын оқыды, онда Гувер бұл құжатты қарап шыққан, оны өзі жасамағанын және бұйрық бермегенін, сондай-ақ ФБР файлдарында мұндай көшірме жоқ екенін, осылайша Маккартидің мәлімдемесін негізсіз деп, ал хатты жалған деп таныды делінген.

Гомосексуализм

Тыңдаулар кейде үкіметтің құлатуына қатысты болғанымен, кейде олар тыйым салынған айыптауларға да толып жатты: тыңдаулардың бір бөлігі үкіметтегі гомосексуалдардың қауіпсіздік қаупін бағалады. Бұл мәселе тыңдаулардың астында жасырынып қалды. Осының бір мысалы сенатор Маккарти мен Джозеф Уэлч арасындағы әңгіме болды. Уэлч Маккартидің қызметкері Джеймс Джулианадан Стивенс пен Брэдлимен бірге Шийннің өңделмеген суреті туралы сұрап, одан: "Бұл 'пикси' камерасынан түскен деп ойладыңыз ба?" (сол кезде танымал камера түрі) деп сұрады. Сонда Маккарти сұрақты қайта оқып беруді өтінді:

Маккарти. Адвокат [яғни Уэлч] мен үшін – менің ойымша, ол бұл жағынан сарапшы болуы мүмкін – 'пикси' дегеніміз не екенін анықтап бере ала ма?
Уэлш. Иә. Мен айтайын, мырза Сенатор, 'пикси' – ертегідегі перидің жақын туысы. (Залда күлкі) Мен жалғастыра берейін бе, мырза? Сізді түсіндірдім бе?
Маккарти. Мен айтқанымдай, сіздер 'пикси' дегеннің не екенін білушілердің қатарындасыз.

Кохн, Шайн және Маккарти

Әскердің айыптауларының кем дегенде бір бөлігі дұрыс болды. Рой Кон Шайнға ерекше қарау сұрау үшін қадамдар жасады, тіпті бір рет Маккартидің білмеуімен Шайнға Сенаторлар ваннасына, бассейнге және бу бөлмесіне кіруге рұқсат беру туралы өтінішке оның атын қойған. Кон, Маккарти және Шайн арасындағы нақты қарым-қатынас әлі де белгісіз. Кон мен Шайн әлбетте жақын болды, және Сенат кеңселерінде жұмыс істеудің орнына, екеуі жақын жерде кеңсе жалдап, шығындарын бөлісті. Маккарти Конның Шайнмен байланыста ақылға сыймайтындықтарын айтты. Шайнның жасырын гомосексуал болған Конмен романтикалық немесе сексуалдық қарым-қатынаста болғаны белгісіз. (Шайн тыңдаудан үш жыл өткен соң үйленді және бес балаға әке болды.) Кейбіреулер Маккартидің де гомосексуал болуы мүмкін екенін және тіпті Шайн немесе Конмен байланыста болғанын айтты.

Джозеф Уэлч Маккартимен бетпе-бет келеді

Сот отырысының ең драматикалық эпизоды болған оқиғада Маккарти Армия кеңесшісі Джозеф Уэлчтің қатысты сұрақтарына жауап берді. 1954 жылдың 9 маусымында, сот отырысының 30-шы күні Уэлч Кохнға "күн батпай тұрып" ФБР және Қорғаныс министрлігіне қорғаныс өнеркәсібіндегі 130 бүлікшінің тізімін, Маккарти жасаған тізімді беруді талап етті. Уэлчтің Кохнға жасаған шабуылына жауап ретінде Маккарти Уэлчтің Бостондық заң фирмасындағы жас заңгер Фред Фишерді "тексеруге" шақырды, оны Уэлч сот отырысына өз штатына алуды жоспарлаған еді. Фишер бұрын Ұлттық Заңгерлер Гильдиясының (NLG) мүшесі болған, ал Бас Прокурор Брауннелл бұл ұйымды "Коммунистік партияның заңдық тірегі" деп атаған. Маккарти бұрын Фишердің Уэлчтің заң фирмасындағы және NLG-дегі қатысы туралы мәліметті құпия ұстауға келіскен. Ал Уэлч Кохнның әскери қызметке қабылдану мәселесін соттан тыс қалдыруға келісті. Уэлч Фишердің Ұлттық Заңгерлер Гильдиясының бұрынғы мүшесі екенін сот отырысы басталар алдында шамамен алты апта бұрын растағанын мәлімдеді. Фишер Ұлттық Заңгерлер Гильдиясына мүше екенін мойындағаннан кейін, Уэлч оны Бостонға қайтаруға шешім қабылдады. Оның Велчтің штатындағы басқа бір әріптесімен ауыстырылуы туралы мәліметтерді "The New York Times" газеті де жариялады. Содан кейін Уэлч Маккартиді Фишерге қажетсіз шабуыл жасағаны үшін айыптады: "Осы сәттен бастап, сенатор, сіздің қатыгездігіңізді немесе бейсақтығыңызды бағалай алмадым деп ойлаймын". Маккарти Уэлчтің сот отырысын кешіктіргені және Кохнды қауғатыны үшін айыптап, Фишерге шабуылдарын жалғастырды, сол кезде Уэлч ашуланып, оны сөзін кесті: "Мырза Маккарти, мен бұл мәселені сізбен одан әрі талқыламаймын. Сіз осы істің [Фишер/NLG ісі] жария еттіңіз, егер аспанда Құдай болса, бұл сізге де, сіздің мақсатыңызға да пайда бермейді! Мен осыны одан әрі талқыламаймын. Сіз, төраға мырза, келесі куәні шақырыңыз!". Уэлч төраға Мундтқа келесі куәні шақыруды тапсырғаннан кейін, зал аплодисменттерге толы болды.

Қорытынды және соңынан

Отырыстың соңына қарай Маккарти мен сенатор Стюарт Саймингтон Маккартидің қызметкерлерінің құпия файлдарды қалай басқарғаны туралы пікір алмасты. Маккарти штабының директоры Франк Карр куәлік берді, Маккарти штабында жұмыс істегендердің барлығы, олардың қауіпсіздік деңгейіне қарамастан, құпия файлдарға қол жеткізе берген. Саймингтон Маккартидің кейбір қызметкерлерінің өзі де диверсант болуы мүмкін екенін айтты және Маккартидің олардың есімдерін ашу үшін куәлік беруге келіскен құжатқа, ал Маккарти осы құжатқа қол қоюға келісімін берсе, оның қызметкерлерін тергеуге келісетінін жазған құжатқа қол қойды. Бірақ Маккарти Саймингтонды "әуекей Стю" деп атағаннан кейін келісімге қол қоюдан бас тартты, оның ішінде жалған мәлімдемелер бар екенін мәлімдеді және айыптауларды өз адамына жасалған "негіссіз жала" деп атады. Содан кейін ол Саймингтонда: "Сен ешкімді алдамайсың!" деді. Бірақ Саймингтон өзінің болжамды сөзімен жауап берді: "Сенатор, американ халқы сізге алты апта бойы қарап отыр, сіз де ешкімді алдамайсыз". 1954 жылғы қаңтардағы Gallup сауалнамасы бойынша Маккартиге қолдау 50% құрады, ал қарсы дауыс бергендердің саны 29% болды. Маусым айына қарай екі көрсеткіш те 16%-ға өзгерді, көбінесе (34% қолдау, 45% қарсылық) енді Маккарти мен оның әдістерін қабылдамайтын болды. 32 куәгерді тыңдағаннан және екі миллион сөзді жазбаға алғаннан кейін комитет Маккартидің өзі Шайннің ісінде ешқандай заңсыз ықпал көрсетпегенін, бірақ Маккартидің бас кеңесшісі Рой Кон Шайн үшін "шамадан тыс жабырқау немесе агрессивті күш-жігер" жұмсағанын қорытындылады. Сонымен қатар, комитет армия тарапынан күмәнді әрекеттер болғанын хабарлады: Стивенс хатшысы және армия кеңесшісі Джон Адамс "Форт-Монмуттағы тергеу мен тыңдауларды тоқтатуға немесе оларға ықпал етуге тырысты" және Адамс "Армия адалдығы және тексеру кеңесінің мүшелеріне шақыру қағаздарын жіберуге қарсы жеке өтініш арқылы [Маккарти] комитетінің кейбір мүшелеріне күшпен әрекет етті". Ресми есептер жарияланғанға дейін Кон Маккартидің бас кеңесшісі лауазымынан кетті, ал сенатор Ральф Фландерс (R-Вермонт) Сенатта Маккартиге қарсы сенімсіздік резолюциясын ұсынды. Маккарти Шайн ісі бойынша қылмыстық құқық бұзғаны үшін ақталғанына қарамастан, Армия-Маккарти тыңдаулары Маккартидің саяси биліктен құлауының басты себебіне айналды. Күнделікті газеттерде Маккартиге қатысты жағымсыз пікірлер көбейді, ал теледидар көрермендері Висконсин штатынан келген кіші сенатордың әдепсіз тактикасын өз көзімен көрді. 1954 жылғы 2 желтоқсанда Сенат 67-22 дауыспен Маккартиді сенімсіз деп жариялады, осылайша оның ықпалын жойды, бірақ оны қызметтен шығармады. Маккарти 1955 жылғы 3 қаңтарда, 84-ші АҚШ Конгресі ашылған күнгі дейін Тергеу жөніндегі кіші комитеттің төрағасы қызметін атқаруын жалғастырды; сенатор Джон Л. Макклеллан (D-Арканзас) Маккартидің орнына төраға болды. Фред Фишер Маккартидің айыптауларынан көп зардап көрмеді және Бостонның беделді Hale & Dorr заң фирмасының серіктесі болды, сондай-ақ оның коммерциялық құқық бөлімін ұйымдастырды. Ол Массачусетс адвокаттар қауымдастығының президенті және Америка және Бостон адвокаттар қауымдастықтарының көптеген комитеттерінің төрағасы болды. Сенатор Маккарти сенімсіздік жарияланғаннан кейін де коммунизмге қарсы сөздерін жалғастырды, көбінесе Сенат палатасында бос немесе жартылай толған кезде сөйлейтін. Алкогольге құмарлығы күшейіп, Маккарти 1957 жылғы 2 мамырда 48 жасында гепатиттен қайтыс болды.