Кіріспе
АҚШ үкіметінің 1919–20 жылдардағы солшылдарды тұтқындауы
Палмер рейдтері – 1919 жылдың қарашасы мен 1920 жылдың қаңтарында АҚШ Әділет департаменті президент Вудро Вильсон басшылығымен күдікті социалистерді, әсіресе анархистер мен коммунистерді ұстап, тұтқындап, АҚШ-тан депортациялау мақсатымен жүргізген рейдтер сериясы. Рейдтер ерекше итальяндық иммигранттар мен солшыл байланыстары бар Шығыс Еуропалық еврей иммигранттарына бағытталды, назар итальяндық анархистер мен иммигрант солшыл еңбек белсенділеріне шоғырланды. Бас прокурор А. Митчелл Палмердің басшылығымен 36 қалада 6 мың адам тұтқындалды. 556 шетел азаматы, соның ішінде бірнеше танымал солшыл көшбасшы депортацияланды. Алайда, Палмердің күш-жігерін АҚШ Еңбек департаментінің қызметкерлері тоқтатты, олар депортациялауға жауапты болды және Палмердің әдістеріне қарсы шықты. Палмер рейдтері Бірінші Қызыл қорқыныш аясында жүрді, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ресей революциясынан кейінгі жылдары АҚШ-та коммунистерге деген қорқыныш пен қарсылықтың кең тараған кезеңі болды. Ұлттық назар аударған ереуілдер болды, сондай-ақ 30-дан астам қалада нәсілдік тәртіпсіздіктерге себеп болды. 1919 жылдың сәуір және маусым айларында екі бомбалық шабуыл болды, оның ішінде Палмердің үйіне жіберілген бомба да бар еді.
Өмірбаян
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та иммигранттар мен этникалық топтардың шынайы және ойдан туған саяси адалдығына қарсы бүкіл ел бойынша науқан жүргізілді. Олардың туған елдеріне тым адал болуінен қорқынышты. 1915 жылы президент Уилсон «ұлттық өміріміздің артериясына адалдықсыздықтың уын құйған» деп айыптап, «үтірмен жазылған америкалықтарға» қарсы ескертті. «Осындай құмарлық, адалдықсыздық және анархияның жаратылыстарын жою керек», - деп жалғастырды Уилсон. 1917 жылғы Ресей революциялары еңбек агитаторлары мен анархизм және коммунизм сияқты идеологиялардың жақтастарына қатысты қорқынышты күшейтті. 1919 жылдың ақпан айында Сиэтлде болған жалпы ереуіл еңбек қозғалысының жаңа бір қадамы болды. Вильсон және басқа да үкімет шенеуніктерінің қорқыныштары 1919 жылдың сәуір және маусым айларында анархист Луиджи Галлеанидің итальяндық иммигрант жақтастары – Галлеанистердің бомбалау сериясын жүргізген кезде расталды. Сәуірдің соңында Галлеанистердің 30-ға жуық хат-бомбасы көптеген адамдарға, негізінен белгілі үкімет шенеуніктері мен бизнесмендерге, сондай-ақ құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне жіберілді. Әр бомбамен бірге анархистік принциптер атынан капиталистерге қарсы соғыс жариялаған жарнамалар қоса берілді. 1919 жылдың шілдесінде Буффалодағы (Нью-Йорк штаты) анархистік топқа қарсы жасалған алғашқы рейд федералды судья Палмердің ісін тоқтатып, тиісті нәтиже бермеді. Ол сотта тұтқындалған үш радикалдың азаматтық соғыстан бергі заң бойынша айыпталғанын және олардың зорлық-зомбылықсыз, сөз бостандығын пайдалану арқылы үкіметті өзгертуді ұсынғанын анықтады. Бұл Палмерге шетелдік анархистерді, олар қатыгез болса да болмаса да, депортациялауға рұқсат беретін иммиграциялық заңдарды пайдалану қажеттігін көрсетті. Ол үшін Еңбек министрлігінің шенеуніктерімен ынтымақтасу қажет болды. Тек Еңбек министрі ғана иммиграциялық заңдарды бұзған шетелдіктерді тұтқындауға ордер бере алатын болды және иммиграциялық инспектордың тыңдауынан кейін депортациялық бұйрықтарға қол қоятын да ол еді. 1919 жылдың 1 тамызында Палмер 24 жасар Дж. Эдгар Гуверді Әділет министрлігінің Тергеу бюросының жаңа бөлімі – Бас барлау бөлімінің (GID) басшығына тағайындады. Бұл бөлім радикалдық топтардың бағдарламаларын тергеуге және олардың мүшелерін анықтауға жауапты болды. Бостон полициясының қыркүйек айының басындағы ереуілі саяси және әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп төндіруі мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. 17 қазанда Сенат радикал шетелдіктерге қарсы Палмердің қандай шаралар қолданғанын және неге қолданбағанын түсіндіруді талап ететін бірауыздан қабылданған қарар қабылдады. 1919 жылдың 7 қарашасында сағат 21:00-де, бұл күн большевик революциясының екінші жылдығы болғандықтан таңдалды, Тергеу бюросының агенттері жергілікті полициямен бірлесіп 12 қалада Ресей жұмысшыларының одағына қарсы кеңінен жарияланған және күшті рейдтер жүргізді. Газеттерде тұтқындалғандардың кейбіреулері «жаман соққыға ұшырағаны» туралы хабарланды. Көптеген тұтқындалғандар кейіннен тергеу кезінде қорқытылғанын және ұрылғанын айтты. Үкімет агенттері кең ауқымды іздеу жүргізіп, кейбір американдық азаматтарды, ресейлік екенін мойындаған жолаушыларды, Ресей жұмысшыларының мүшелері емес адамдарды ұстады. Басқалары радикалдық топпен ортақ орынды пайдаланатын кешкі мектептерде сабақ беретін мұғалімдер еді. Тұтқындалғандардың саны ордерлер санынан әлдеқайда көп болды. Нью-Йорк қаласында тұтқындалған 650 адамның тек 43-і ғана елден шығарылды. 17 қазанда Сенаттың сұрақтарына жауап берген Палмер департаментінің үлкен күш-жігермен 60 000 есім жинағанын хабарлады. Заң бойынша олар Еңбек министрлігі арқылы жұмыс істеуге міндетті болғандықтан, 7 қарашадағы рейдтерде 250 қауіпті радикалды тұтқындады. Ол анархистерді қудалау билігін арттыру үшін жаңа көтеріліске қарсы заң жобасын ұсынды.
1920 жылдың қаңтар айында рейдтер мен тұтқындаулар
Бас прокурор Палмер шаршап, 1919 жылдың қараша және желтоқсан айларында барлық күш-жігерін Біріккен шахтерлер одағының көмір талқынына жұмсағанда, Гувер келесі рейдтерді ұйымдастырды. Ол Еңбек министрлігін тұтқындалғандарға адвокат алу құқығы туралы дереу хабарлау талабын жеңілдетуге көндірді. Оның орнына, Еңбек министрлігі өкілдеріне "үкімет мүддесін қорғау үшін" айыпталушыға қарсы іс-қимыл аяқталғанға дейін күте беруге нұсқау берді. Гувер Еңбек партиясының Коммунистік партияға қарсы әрекет ету туралы келісімін басқа ұйымды, Коммунистік Еңбек партиясын да қамту үшін түсіндіруді шешті. Соңында, Еңбек министрі Уильям Б. Уилсон ордер алу үшін ұйымға мүшеліктен басқа да дәлелдер қажет екенін талап еткеніне қарамастан, Гувер Еңбек министрлігінің ынталы қызметкерлерімен жұмыс істеді және Еңбек министрлігінің қызметкерлерін басып тастап, өзіне қажетті ордерлерді алуға қол жеткізді. Әділет министрлігінің қызметкерлері, соның ішінде Палмер мен Гувер, кейіннен мұндай егжей-тегжейлер туралы білмегендерін мәлімдеді. Әділет департаменті 1920 жылдың 2 қаңтарында рейдтер сериясын бастады, ал келесі бірнеше күнде осы операциялар жалғасты. Келесі 6 аптада ұсақ рейдтер де жүргізілді. Кем дегенде 3000 адам тұтқындалды, ал көптеген басқалары әртүрлі мерзімге қамауға алынды. Бұл операция қарашадағы іс-қимылды үлкен ауқымда қайталады, оның ішінде іздестіру ордерлерісіз тұтқындаулар мен тәркілеулер, сондай-ақ толы және санитариялық емес жағдайларда ұстау да болды. Гувер кейіннен "адамгершілікке қатысты айқын жағдайлар" болғанын мойындады. Рейдтер 23 штаттың 30-дан астам қалалары мен кенттерін қамтыды, бірақ Миссисипиден батысқа және Огайодан оңтүстікке орналасқандар "жарнамалық мақсатта" жасалды, бұл күш-жігердің бүкіл елде жүргізілгендей көрінуі үшін жасалған. Рейдтер бүкіл ұйымдарды нысанаға алғандықтан, агенттер ұйымның кеңсесінде табылған барлық адамдарды тұтқындады, тек радикалды емес ұйым мүшелерін ғана емес, сонымен қатар мақсатты ұйымға жатпайтын келушілерді, тіпті тұтқындауға және депортацияға жатпайтын америкалық азаматтарды да тұтқындады. Әділет департаменті бір кезде бірнеше бомба қолға түскенін мәлімдеді, бірақ бірнеше темір шарларды баспасөзге көрсеткеннен кейін олар туралы ешқандай ақпарат берілмеді. Барлық рейдтерде барлығы төрт қарапайым тапанша ғана табылды. Көптеген баспасөз материалдары оңтайлы болғанымен, "The Nation" және "The New Republic" сияқты солшыл басылымдардан ғана сын айтылды, бір адвокат алғашқы айқын наразылық білдірді. Пенсильвания штатының шығыс округінің прокуроры Франсис Фишер Кейн наразылық білдіріп, қызметінен кетті. Ол Президентке және Бас прокурорға жазған отставка хатында былай деп жазды: "Менің ойымша, көптеген адамдарға қарсы рейдтер саясаты көбінесе ақылға сыймайды және әділетсіздікке әкелуі мүмкін. Біз саяси партияны басып тастауға тырысып жатқандай көрінеміз. Мұндай әдістермен біз оларды жасырып, бұрын қауіпсіз болған нәрсені қауіпті етеміз". Палмер "эпидемияны" емдеу үшін жеке тұтқындауларды қолдана алмайтынын және конституциялық принциптерге адал екенін мәлімдеді. Ол былай деп қосты: "Үкімет еркін саяси ойлау мен саяси әрекеттерді ынталандыруы керек, бірақ ол өз қорғанысы үшін күш пен зорлық-зомбылықты парламенттік немесе саяси жолдармен қол жеткізілуі керек нәрсені қолдануға кедергі келтіруге және оны болдырмауға құқылы". "The Washington Post" газеті Палмердің сот процесін шұғыл түрде жүргізу туралы талабын қолдады: "Құқықтық бұзушылықтар туралы ұзақ пікірталасқа уақыт жоқ".
Салдары
Бірнеше апта ішінде Еңбек министрлігіндегі кадрлық өзгерістерден кейін Палмер жаңа және өте тәуелсіз Еңбек министрінің міндетін атқарушы, Еңбек министрінің көмекшісі Луи Фриланд Постпен бетпе-бет келді, ол 2000-нан астам ордерді заңсыз деп жойды. Тұтқындалған 10 000 адамның 3500-і билік органдарымен ұсталды, ал 556 шетелдік азамат 1918 жылғы Иммиграциялық заң бойынша депортацияланды. 1920 жылғы сәуірде өткен Кабинет отырысында Палмер Еңбек министрі Уильям Б. Уилсоннан Посты қызметтен босатуды сұрады, бірақ Уилсон оны қорғады. Президент өзінің дауласып жатқан министрлерін тыңдап, Пост туралы ешқандай пікір білдірмеді, бірақ отырысты Палмерге «Бұл елдің қызыл түске боялуына жол бермеуің керек» деп аяқтады. Әңгімені жазған Әскери-теңіз күштері министрі Джозеф Даниельс, Бас прокурордың Президенттің «ескертуіне» лайық екенін ойлады, себебі Палмер «әрбір бұтаның артында және жалақыны көтерудің әрбір талабында қызыл көріп жүрді». Палмердің Конгресстегі қолдаушылары Луис Посты импичментке тартуға, немесе олай болмаса, оны сөкпекке алуға тырысты. Постқа қарсы күрес 1920 жылдың 1 мамырында радикалдық көтеріліс әрекеті болады деген Бас прокурор Палмердің болжамы расталмағанда күшін жоғалта бастады. Содан кейін, 7-8 мамырдағы Палата Ережелері комитеті алдындағы куәлігінде Пост «қатал тілмен сенімді сөйлеуші» екенін дәлелдеді. 1920 жылдың 28 мамырында, рейдтерге жауап ретінде құрылған Америка Азаматтық Бостандықтар Одағы (ACLU) АҚШ Әділет министрлігінің заңсыз әрекеттері туралы есебін жариялады, онда күдікті радикалдарды ұстаудағы заңсыздық, провокаторлардың заңсыз қамауы және заңсыз байланыссыз ұстау туралы мәліметтер толыққанды көрсетілген. Феликс Франкфуртер, Роско Паунд және Эрнст Фрёнд сияқты көрнекті заңгерлер мен заң профессоры оған қол қойды. Гарвард профессоры Захария Чафи 1920 жылғы «Сөз бостандығы» атты еңбегінде рейдтер мен депортация әрекеттерін және заңдық процестің болмауын сынады. Ол былай деп жазды: «Квакерлердің түрме мен жер аудару арқылы жаман ойлармен күресуі – біздің заманымыздың ең қайғылы иронияларының бірі». Ережелер комитеті Палмерге маусым айында тыңдау өткізді, онда ол Пост пен басқа да сыншыларды шабуылдады, олардың «әлеуметтік революцияға деген ықыласы және қылмыстық анархистерге деген ауыртпалық сезімі халық арасында Конгресс құтылуды қалаған және ниеттенген жауларды босатып жіберді». Баспасөз бұл дауды Вильсон әкімшілігінің тиімсіздігінің және бөлінуінің дәлелі ретінде қарастырды, өйткені ол өзінің соңғы айларына жақындады. 1920 жылдың маусым айында Массачусетс округтік сотының судьясы Джордж У. Андерсон 17 шетелдікті босату туралы шешім шығарды және Әділет министрлігінің әрекеттерін айыптады. Ол «қалың топ – қалың топ, оны Әділет министрлігінен нұсқау алған мемлекеттік қызметкерлер құраса да, қылмыскерлер мен бос жүргіншілер және зұлым топтар құраса да» деп жазды. Оның бұл шешімі рейдтердің жаңаруына жол бермеді. Бір кезде президенттікке үміткер ретінде қарастырылған Палмер сол жылы Демократиялық партияның президенттікке үміткерлігін жеңуге үміттенбеді. Анархистердің бомбалау науқаны тағы он екі жыл бойы үзілістермен жалғасты.
On May 28, 1920, the nascent American Civil Liberties Union (ACLU), which was founded in response to the raids, published its Report Upon the Illegal Practices of the United States Department of Justice, which carefully documented unlawful activities in arresting suspected radicals, illegal entrapment by agents provocateur, and unlawful incommunicado detention. Such prominent lawyers and law professors as Felix Frankfurter, Roscoe Pound and Ernst Freund signed it. Harvard Professor Zechariah Chafee criticized the raids and attempts at deportations and the lack of legal process in his 1920 volume Freedom of Speech. He wrote: "That a Quaker should employ prison and exile to counteract evil thinking is one of the saddest ironies of our time." The Rules Committee gave Palmer a hearing in June, where he attacked Post and other critics whose "tender solicitude for social revolution and perverted sympathy for the criminal anarchists set at large among the people the very public enemies whom it was the desire and intention of the Congress to be rid of." The press saw the dispute as evidence of the Wilson administration's ineffectiveness and division as it approached its final months. In June 1920, a decision by Massachusetts District Court Judge George W. Anderson ordered the discharge of 17 arrested aliens and denounced the Department of Justice's actions. He wrote that "a mob is a mob, whether made up of Government officials acting under instructions from the Department of Justice, or of criminals and loafers and the vicious classes." His decision effectively prevented any renewal of the raids. Palmer, once seen as a likely presidential candidate, lost his bid to win the Democratic nomination for president later in the year. The anarchist bombing campaign continued intermittently for another twelve years.