Кіріспе
Бизнесті бағалау – бұл кәсіпкерліктегі меншік иесінің үлесінің экономикалық құнын анықтауға қолданылатын процестер мен процедуралар жиынтығы. Осы мақсатта қаржы нарығының қатысушылары бизнесті сату немесе сатып алу бағасын анықтау үшін түрлі бағалау әдістерін пайдаланады. Бизнестің сату құнын бағалаудан өзге, бизнес бағалаушылар осы құралдарды мүліктік және сыйлық салығын есептеуде, ажырасу процесіндегі дауларды шешуде, бизнес активтері арасында бизнес сатып алу құнын бөлуде, серіктестік келісімдері үшін серіктердің үлесін бағалау формуласын жасауда және акционерлердің келіспеушілігі, ажырасу және мүліктік дау сияқты басқа да көптеген бизнес және құқықтық мақсаттарда қолданады. Бизнесті бағалау саласындағы мамандарға CBV институтының, American Society of Appraisers ұйымының CBV (Chartered Business Valuator), ASA және CEIV сертификаттары, сондай-ақ National Association of Certified Valuators and Analysts ұйымының CVA және CBA біліктіліктері беріледі; мұндай мамандар бизнес бағалаушылар деп танылуы мүмкін. Кей жағдайларда сот бизнес бағалауды жүзеге асыру үшін сот-сарапшыны бірлескен сарапшы ретінде тағайындайды. Адвокаттар өз сарапшыларының есебіне қарсы сауалдар мен сынға төтеп беруге әрқашан дайын болуы керек. Бизнесті бағалау, акция бағалаудан өзгеше көзқарасқа ие, ол тіркелген компаниялар мен олардың акцияларының теориялық құнын есептеуге, акция саудасы мен инвестицияларды басқару мақсатында бағытталған. Бұл айырмашылықтың негізгі себебі – нәтижелерді пайдаланудағы ерекшелік: акция инвесторлары бағаның өзгеруінен пайда табуға тырысса, бизнес иесі кәсіпорынды тұтас, үздірілмей жұмыс істейтін объекті ретінде қарастырады. Тағы бір айырмашылық корпоративтік қаржы саласында: егер екі компания қатысса, бағалау және мәміле «бірігулер мен сатып алулар» аясында жүзеге асырылады және оны инвестициялық банк басқарады, ал басқа жағдайларда бағалау және одан кейінгі мәмілелерді әдетте бизнес бағалаушы және бизнес брокер жүзеге асырады.
which is about calculating theoretical values of listed companies and their stocks, for the purposes of share trading and investment management. This distinction derives mainly from the use of the results: stock investors intend to profit from price movement, whereas a business owner is focused on the enterprise as a total, going concern. A second distinction is re corporate finance: when two corporates are involved, the valuation and transaction is within the realm of "mergers and acquisitions", and is managed by an investment bank, whereas in other contexts, the valuation and subsequent transactions are generally handled by a business valuator and business broker respectively.
Кәсіпорынның бағалау құны
Нақты бизнестің нарықтық құнына қатысты дәлелдер кең ауқымды, көбінесе фирманың акционерлік капиталы бойынша тіркелген нарықтық мәмілелерге байланысты. Бизнестің аз бөлігі ғана акциялары нарықта еркін сатылатын компания болып табылады, яғни олардың акцияларын инвесторлар жалпы қоғамға қолжетімді биржаларда сатып алып, сата алады. Басты биржаларда саудаланатын компаниялардың нарықтық капитализациясы оңай есептелінеді және фирманың акционерлік капиталының нарықтық құнының тікелей бағасы болып табылады. Кейбір акциялары биржада саудаланатын фирмалардың тіркелген мәмілелері аз болады (оның ішінде көптеген фирмалар тікелей саудаға қатыспайды немесе «қызыл қағаздар» тізімінде сауда жасайды). Жеке меншіктегі фирмалардың саны одан да көп. Әдетте, осы фирмалардың (корпорациялар, серіктестіктер, жауапкершілігі шектеулі компаниялар және басқа да ұйымдық-құқықтық формалар) акционерлік үлестері жеке және көбінесе ретсіз саудаланады. Сондықтан, бұрынғы мәмілелер жеке компанияның қазіргі құны туралы шектеулі мәлімет береді, себебі бизнес құны уақыт өте өзгереді, ал акция бағасы нарықтың шектеулі әсері мен жоғары транзакциялық шығындарға байланысты маңызды белгісіздікпен байланысты. АҚШ және басқа елдердегі бірқатар қор нарығы көрсеткіштері акциялары саудаланатын компаниялардың нарықтық құнын көрсетеді. АҚШ-тағы Тұтынушылық қаржыны зерттеуі шаруашылықтардың акциялармен, соның ішінде өзара инвестициялық қорлар арқылы жанама меншікпен иеленуін бағалайды. 2004 және 2007 жылғы зерттеулер акциялар меншігінің өсу тенденциясын көрсетіп, үй шаруашылықтарының 51% тікелей немесе жанама түрде акцияларға ие екенін, ал осы жауап берушілердің көпшілігі өзара қорлар арқылы жанама иелікке ие екенін көрсетеді. Жеке меншіктегі фирмалардың құны туралы мәліметтер аз. Андерсон (2009) АҚШ-тың жеке меншіктегі және акциялары саудаланатын фирмаларының нарықтық құнын Ішкі кірістер қызметінің және Тұтынушылық қаржыны зерттеуінің деректерін пайдалана отырып бағалады. Оның бағалауынша, жеке меншіктегі фирмалар 2004 жылы инвесторларға көбірек табыс әкелген және мемлекеттік фирмалардан құндырақ болған.
Стандарт және құндылық тұжырымдамасы
Кәсіпорынның құнын бағалауға кіріспес бұрын, бағалау тапсырмасында осы бағалаудың мақсаты мен жағдайлары нақты көрсетілуі керек. Бұл – кәсіпорын құндылығының стандарты және құндылық тұжырымдамасы деп аталады. Құндылық стандарты – кәсіпорын қандай гипотетикалық жағдайларда бағаланатындығын анықтайды. Ал құндылық тұжырымдамасы, мысалы, кәсіпорынның қазіргі қызметін тоқтатпай, мәңгі жалғаса беретіні (жалғасып отырушы кәсіпорын) немесе кәсіпорынның құны барлық активтерін сатудан түскен табыс пен қарыздың айырмасынан тұратыны (активтердің бөліктерінің немесе жиынтығының құны) сияқты болжамдармен байланысты. Дұрыс жүргізілген бағалау кәсіпорынның нарықтық сұранысқа қаншалықты жауап бере алатынын көрсетуі керек, себебі болашақ ақша ағынын дұрыс болжау үшін осы фактор маңызды.
Құндық стандарттар
Нақты нарықтық құн – толыққанды ақпаратқа ие, ешкімге мәміле жасауға міндетті емес, сатып алуға дайын тұрған сатып алушы мен сатуға дайын тұрған сатушы арасында анықталатын кәсіпорынның құны. Инвестициялық құндылық – белгілі бір инвестор үшін компанияның құндылығы. Синергия эффектісі инвестициялық құндылық стандарты бойынша бағалауға енгізіледі. Ішкі құндылық – инвестордың компанияның экономикалық потенциалын терең түсінуін көрсететін бизнес құндылығының өлшемі.
Экономикалық жағдайлар
Кәсіпорынды бағалау туралы есеп әдетте бизнесті бағалаудың мақсаты мен көлемі, сондай-ақ оның жасалған күні және арналған аудиториясының қысқаша сипаттамасымен басталады. Одан кейін бағалау күніне дейінгі ұлттық, аймақтық және жергілікті экономикалық жағдайлар, сондай-ақ бағаланатын кәсіпорның қызметін жүзеге асыратын саланың жағдайлары сипатталады. Бизнесті бағалау есебінің бірінші бөлімі үшін экономикалық ақпараттың негізгі көзі – Федералдық резервтік банк жылына сегіз рет жариялайтын Федералдық резервтік кеңестің «Беж кітабы». Мемлекеттік органдар мен салалық қауымдастықтар да аймақтық және салалық жағдайды сипаттайтын пайдалы статистика жариялайды. Бағалаушылар осы және басқа да жарияланған сараптамалар мен салалық есептерді пайдаланады. Ұқсас компаниялардың таза қазіргі құны (ТҚҚ) елдің әртүрлі уақыт құны, елдік тәуекел және тәуекелсіз ставкаға байланысты елден елге өзгеруі мүмкін.
Қаржылық талдау
Қаржылық есепті талдау әдетте жалпы көлемді талдауды, қатынастарды талдауды (ликвидтілік, айналым, пайдалылық және т.б.), трендтерді талдау және салалық салыстырмалы талдауды қамтиды. Бұл бағалау сарапшысына зерттеліп отырған компанияны осы немесе ұқсас салалардағы басқа кәсіпорындармен салыстыруға және компанияға және/немесе салаға уақыт өте келе әсер ететін үрдістерді анықтауға мүмкіндік береді. Компанияның әртүрлі кезеңдердегі қаржылық есептемелерін салыстыру арқылы бағалау сарапшысы кірістердің немесе шығыстардың өсуін немесе азаюын, капитал құрылымындағы өзгерістерді немесе басқа қаржылық трендтерді бағалай алады. Компанияның саламен салыстырылған көрсеткіштері тәуекелді бағалауға көмектеседі және соңында дисконттау мөлшерлемесін және нарықтық коэффициенттерді таңдауға ықпал етеді. Қаржылық есептердің ішінде компанияның өтімділігін көрсететін басты есеп – ақша ағыны екенін атап өту маңызды. Ақша ағыны компанияға түскен және одан кеткен ақшалай қаражатты көрсетеді.
Қаржылық есептілікті қалыпқа келтіру
Нормализацияның басты мақсаты – бизнестің иелеріне табыс табу мүмкіндігін анықтау. Табыстың өлшемі – меншік иелері бизнестің қызметіне зиян келтірмейтіндей, қанша ақшалай қаражат ала алатыны. Нормализацияға енгізілетін түзетулер төрт негізгі санатқа бөлінеді:
Салыстыру түзетулері. Бағалаушы нысан компанияның қаржылық есептемесін сол саланың немесе географиялық орналасқан жердің басқа кәсіпорындарымен салыстыруды жеңілдету үшін түзетулер жасай алады. Бұл түзетулер жарияланған салалық деректер мен нысан компанияның қаржылық есептемесіндегі деректер арасындағы айырмашылықты жоюға бағытталған. Операциялық емес түзетулер. Бизнес гипотетикалық сату операциясы кезінде сатылса (бұл әділ нарықтық құн стандартының негізгі қағидасы), сатушы табыс табумен байланысы жоқ активтерді өзінде қалдырады немесе оларды жеке бағалайды деп есептеу орынды. Сондықтан операциялық емес активтер (мысалы, артық ақшалай қаражат) әдетте баланстан шығарылады. Бір реттік түзетулер. Нысан компанияның қаржылық есептемесіне активтерді сатып алу немесе сату, сот процесі немесе өте үлкен кіріс немесе шығыс сияқты қайталанбас оқиғалар әсер етуі мүмкін. Осы бір реттік мәселелер қаржылық есептеме басшылықтың болашақ нәтижелерге деген күтілімдерін жақсырақ көрсету үшін түзетіледі. Дискрециялық түзетулер. Жеке компаниялардың иелеріне сол саланың басқа басшыларына қарағанда нарықтық еңбекақы деңгейінен өзгеше жалақы төленуі мүмкін. Әділ нарықтық құнды анықтау үшін иесінің жалақысы, әлеуметтік жәрдемақысы, қосымшалары мен үлестірілімдері салалық стандарттарға сәйкес келтірілуі керек. Сонымен қатар, компанияның жеке меншік иелеріне тиесілі мүлікті пайдалану үшін осы бизнес төлейтін жалға алу ақысы да зерделенуі мүмкін.
Comparability adjustments. The valuer may adjust the subject company's financial statements to facilitate a comparison between the subject company and other businesses in the same industry or geographic location. These adjustments are intended to eliminate differences between the way that published industry data is presented and the way that the subject company's data is presented in its financial statements. Non operating adjustments. It is reasonable to assume that if a business were sold in a hypothetical sales transaction (which is the underlying premise of the fair market value standard), the seller would retain any assets which were not related to the production of earnings or price those non operating assets separately. For this reason, non operating assets (such as excess cash) are usually eliminated from the balance sheet. Non recurring adjustments. The subject company's financial statements may be affected by events that are not expected to recur, such as the purchase or sale of assets, a lawsuit, or an unusually large revenue or expense. These non recurring items are adjusted so that the financial statements will better reflect the management's expectations of future performance. Discretionary adjustments. The owners of private companies may be paid at variance from the market level of compensation that similar executives in the industry might command. In order to determine fair market value, the owner's compensation, benefits, perquisites and distributions must be adjusted to industry standards. Similarly, the rent paid by the subject business for the use of property owned by the company's owners individually may be scrutinized.
Активтерге негізделген тәсілдер
Активтерге негізделген талдауда кәсіпорынның құны оның активтерінің жиынтысына тең. Бұл активтердің құны, мүмкіндігінше, нарықтық әділ құнға түзетілуі керек. Компанияның материалдық емес активтерінің, мысалы, гудвилдің құнын компанияның жалпы кәсіпорын құнынан бөлек анықтау әдетте мүмкін емес (қ. материалдық ортақ капитал). Осы себепті, активтерге негізделген тәсіл жұмыс істеп тұрған кәсіпорынның құнын анықтаудың ең сенімді әдісі емес. Мұндай жағдайларда, активтерге негізделген тәсіл кәсіпорынның нарықтық әділ құнынан кем нәтиже береді. Активтерге негізделген тәсіл – кіру барьері болып табылады және ең алдымен өсу циклы толыққан немесе төмендеп бара жатқан кәсіпорындарда қолданылуы тиіс, сондай-ақ капиталды көп қажет ететін салалар үшін қолайлы. Активтерге негізделген тәсілді қарастырғанда, бағалаушы маман бағаланатын үлеске ие акционердің активтер құнына тікелей қол жеткізуге құқығы бар-жоғын қарастыруы керек. Акционерлер корпорацияның акцияларын иеленеді, бірақ оның активтерін емес, олар корпорацияға тиесілі. Басқарушы акционер корпорацияға тиесілі активтердің барлығын немесе бір бөлігін сатуға және түскен қаражатты акционерлерге бөлуге құқылы болуы мүмкін. Алайда, бақылаушы емес акционерде мұндай құқық жоқ және ол активтер құнына қол жеткізе алмайды. Осының салдарынан, корпорация активтерінің құны осы құнды пайдалана алмайтын акционер үшін нақты құндылықты көрсетпейді. Түзетілген таза есептік құн, егер тарату процесі жақын немесе жүріп жатса, компанияның табысы немесе ақша ағыны номиналды, теріс немесе оның активтерінен кем болса, немесе таза есептік құн компания жұмыс істейтін салада стандарт болса, ең маңызды құндылық стандарты болуы мүмкін. Түзетілген таза есептік құн басқа бағалау әдістерімен (мысалы, табыс және нарық тәсілдері) салыстырғанда "сенімділік тексеруі" ретінде де қолданылуы мүмкін.
Мәдени құндылықты бағалау әдісі
Компанияларды бағалаудың математикалық тәсілдерінен өзге, көбінесе танылмаған бір әдіс мәдени жайттарды да қамтиды. "Мәдени бағалау әдісі" (мәдени көрінеуді зерделеу) қолданыстағы білімді, ынталандыруды және ішкі мәдениетті активтердің таза құны әдісінің нәтижелерімен үйлестіруге тырысады. Әсіресе компанияны иелену кезінде, болашақ кәсіптік табыс үшін жасырын мәселелерді анықтау өте маңызды.
Нарықтық тәсілдер
Кәсіпорынды бағалауға қатысты нарықтық тәсіл бәсекелестіктің экономикалық принципіне негізделген: еркін нарықта сұраныс пен ұсыныс күштері бизнес активтерінің бағасын белгілі бір тепе-теңдікке дейін жеткізеді. Сатып алушылар бизнес үшін осыған артық төлемейді, ал сатушылар ұқсас бизнес-кәсіпорынның бағасынан кем бағаны қабылдамайды. Сатып алушылар мен сатушылар толық хабардар болып, өз мүдделерін қорғай отырып, мәмілені жасасуға ұмтылады деп есептеледі. Бұл тәсіл көп жағынан жылжымайтын мүлікті бағалауда кеңінен қолданылатын салыстырмалы сату әдісіне ұқсас. Акциялары еркін және ашық нарықта белсенді саудаланатын, осыған ұқсас немесе бір саламен айналысатын, акциялары еркін саудаланатын компаниялардың акцияларының нарықтық бағасы, акциялар саудаланатын мәмілелер мағыналы салыстыруға мүмкіндік беретіндей болса, құндылықтың дұрыс индикаторы болуы мүмкін. Бірақ мұндай жағдайда, осы компанияға жеткілікті дәрежеде ұқсас ашық компанияларды анықтау қиындық тудырады. Сонымен қатар, жеке компанияның меншікті капиталы, акцияларын сатып алу немесе сату оңай болмағандықтан (яғни, сұйықтығы төмен), нарықтық бағадан сәл төмен деп есептеледі. Егер тікелей бәсекелестермен салыстыру мүмкін болмаса, тиімді балама ретінде тізбектік құндылық тәсілін қолдануға болады. Мысалы, аталған компанияны белгілі бір төменгі сатыдағы өнеркәсіппен салыстыру арқылы, оның құндылығын осы төменгі сатыдағы компаниялармен байланыстырып, жақсы түсінуге болады. Мұндай салыстыру көбінесе бизнес-аналитиктерге компания мен оның төменгі сатыдағы саласы арасындағы өнімділік байланысын жақсырақ түсінуге көмектесетін пайдалы түсініктерді ашады. Мысалы, егер дамып келе жатқан компания өзінен кейінгі салаға қарағанда шоғырланған және өзара тәуелділігі жоғары салада жұмыс істейтін болса, онда бұл компанияның өсу, маржа және тәуекел көрсеткіштері бойынша төменгі сатыдағы саладан жақсы нәтижелер көрсетуі логикалық болады.
Бағыттамалық ашық компания әдісі
Бағыттамалық компаниялар әдісі қарастырылып отырған компанияны ашық саудадағы компаниялармен салыстыруды қамтиды. Салыстыру әдетте акционерлік қоғамдардың акция бағасы және табысы, сату немесе кірістері туралы жарияланған деректерге негізделеді, бұл көбейтілген шама ретінде көрсетіледі. Бағыттамалық ашық компаниялар бір-біріне де, қарастырылып отырған компанияға да мағыналы салыстыру жасауға мүмкіндік берсе, олардың көбейткіштері ұқсас болуы керек. Салыстыру үшін таңдалған ашық компаниялар өнеркәсіп саласы, өнім түрлері, нарық, өсу, маржа және тәуекелдер тұрғысынан қарастырылып отырған компанияға ұқсас болуы тиіс. Дегенмен, егер қарастырылып отырған компания жеке меншікте болса, оның құны сатуға қолайсыздығын ескере отырып түзетілуі керек. Бұл көбінесе жеңілдік түрінде, яки компанияның құнының ашық саудадағы әріптестерімен салыстырғандағы пайыздық төмендеуі арқылы көрсетіледі. Бұл жеке компания акцияларын иеленумен байланысты жоғары тәуекелді көрсетеді. Құнның айырмашылығын сатуға қолайсыздық үшін жеңілдік қолдану арқылы анықтауға болады. Бұл жеңілдік жеке компаниялардың акцияларын сатып алған бағаны зерттеу арқылы анықталады, олар кейіннен акцияларын ашық ұсынысқа шығарады. Балама ретінде, сатуға қолайсыздық шектеулі акциялардың бағасын ашық компаниялардың толыққанды сатуға қолайлы акцияларымен салыстыру арқылы бағалануы мүмкін.
Опция бағасын белгілеу тәсілдері
Жоғарыда көрсетілгендей, кейбір жағдайларда меншікті капитал нақты опциялар аясында қаржылық опциялар үшін жасалған әдістер мен модельдерді қолдану арқылы бағалануы мүмкін. Жалпы алғанда, меншікті капиталды компанияның сатып алу опциясы ретінде қарастыруға болады, бұл қиын жағдайдағы компанияларды бағалауға мүмкіндік береді, әйтпесе оларды талдау қиын болар еді. Бұл тәсілдің классикалық қолданылуы – қиын жағдайдағы бағалы қағаздарды бағалау, ол Black–Scholes-тің бастапқы мақаласында талқыланды. Осылайша, акцияларды бағалау да жүзеге асырылуы мүмкін. Көпте қолданылатын мысал – табиғи ресурстарға инвестициялар. Мұнда негізгі актив – өзінің ресурсы; активтің құны қолда бар ресурстың мөлшеріне және аталған ресурстың бағасына байланысты. Ресурстың құны – активтің құны мен ресурсты дамытуға байланысты шығындар арасындағы айырмашылық. Егер оң нәтиже берсе, “ақшада” (in the money) жағдайында басқару дамыту жұмыстарын жүргізеді, әйтпесе – жүргізбейді, сондықтан ресурстық жоба тиімді түрде сатып алу опциясы болып табылады. Сондықтан, ресурс компаниясын да опциялық тәсілмен талдауға болады. Нақтырақ айтқанда, компанияның құны DCF бағалау (немесе басқа стандартты әдістер) арқылы анықталған және нақты опциялар моделімен талданған әзірге пайдаланылмаған қорлардың құнынан тұрады. Өнім патенттерін де опция ретінде бағалауға болады, ал осы патенттерді иеленетін компаниялардың құны – әдетте, биотехнология, технология және фармацевтика салаларындағы компаниялар – қолданыстағы өнімдер мен әлі пайдаланылмаған патенттер портфелінің қосындысы ретінде қарастырылуы мүмкін. Опциялық талдауға қатысты, патент компанияға өнімді дамыту құқығын береді, сондықтан ол өнімнен күтілетін ақша ағындарының қазіргі құны даму құнынан жоғары болған жағдайда ғана оны дамытады, ал патенттік құқықтар сатып алу опциясына сәйкес келеді. Осыған ұқсас талдауды фильмдерге (немесе басқа да зияткерлік меншік туындыларына) жасалатын опцияларға және киностудияларды бағалауға да қолдануға болады.
Скидкалар мен сыйлықақылар
Бағалау тәсілдері компанияның жалпы нарықтық құнын анықтайды. Дегенмен, бизнестегі бақылаушы емес, азшылық үлесін бағалау кезінде бағалаушы маман осы үлестерге әсер ететін жеңілдіктердің қолданылуын ескеруі керек. Жеңілдіктер мен сыйлықақылар туралы талқылау әдетте құн деңгейлерін қараудан басталады. Құнның үш негізгі деңгейі бар: бақылау үлесі, нарықтауға болатын азшылық және нарықтауға болмайтын азшылық. Орта деңгей – нарықтауға болатын азшылық үлесі – бақылау үлесі деңгейінен төмен, ал нарықтауға болмайтын азшылық үлесі деңгейінен жоғары. Нарықтауға болатын азшылық үлесі деңгейі еркін саудаланатын, ешқандай шектеусіз үлестердің құнын көрсетеді. Мұндай үлестер Нью-Йорк қор биржасында, AMEX, NASDAQ және акцияларға дайын нарық бар басқа да биржаларда саудаланады. Бұл құндылықтар нысана компаниялардың меншікті капиталының 50%-дан азын, көбінесе 50%-дан әлдеқайда аз бөлігін құрайтын акциялардың шағын блогын білдіреді. Бақылау үлесі деңгейі – инвестордың компания акцияларының 50%-дан астамын сатып алуға дайын болатын құны, осылайша бақылаудың тиісті артықшылықтарына ие болуы. Бақылаудың кейбір артықшылықтарына мыналар жатады: директорларды сайлау, компания басшыларын жұмысқа алу және жұмыстан босату және олардың еңбекақысын анықтау; дивидендтер мен үлестірулерді жариялау, компанияның стратегиясы мен қызмет бағытын анықтау, сондай-ақ бизнесті сатып алу, сату немесе тарату. Бұл деңгейге көбінесе 25%-тан 50%-ға дейінгі аралықта бақылау сыйлықақысы қосылады. Стратегиялық инвесторлар синергиялық мақсаттармен ынталандырылса, қосымша сыйлықақы төлеуі мүмкін. Нарықтауға болмайтын азшылық деңгейі – жеке компаниялардағы бақылаушы емес үлестердің бағалануы немесе саудалануы бойынша ең төменгі деңгей. Бұл құн деңгейі жеңілдікпен есептеледі, себебі үлестерді сатып алу немесе сату үшін дайын нарық жоқ. Жеке компаниялар ашық сауда-саттық жасайтын компанияларға қарағанда аз өтімді, ал жеке компаниялардағы мәмілелер ұзаққа созылады және олардың нәтижесіне сенімсіздік тудырады. Диаграмманың орташа және ең төменгі деңгейлері арасында ашық сауда-саттық жасайтын компаниялардың шектеулі акциялары бар. IRS және салық сотының бағалау жеңілдіктеріне қарсы шығуына қарамастан, Шаннон Пратт жақында өткен ғылыми баяндамасында мемлекеттік және жеке компаниялар арасындағы айырмашылықтар кеңейген сайын бағалау жеңілдіктерінің артуын атап өтті. Ашық саудадағы акциялар соңғы он жылда жылдам электрондық сауда, комиссиялардың төмендеуі және үкіметтік реттеуді жеңілдету арқасында өтімділігі артты. Алайда, бұл өзгерістер жеке компаниялардағы үлестердің өтімділігін жақсартпады. Бағалау жеңілдіктері көбейтіледі, сондықтан оларды белгілі бір ретпен қарастыру қажет. Бақылау сыйлықақылары және олардың керісінше, азшылық үлесіне берілетін жеңілдіктер, нарықтауға берілетін жеңілдіктерді ескеруден бұрын қарастырылады.
Бақылаудың жоқтығы үшін жеңілдік
Бірінші қарастырылуға тиіс жеңілдік – бақылаудың болмауына байланысты жеңілдік, бұл жағдайда ол азшылық үлесіне байланысты жеңілдік болып табылады. Азшылық үлесіне байланысты жеңілдіктер бақылау премиясының кері шамасы болып табылады, олардың арасындағы математикалық қатынас мынадай: MID = 1 – [1 / (1 + CP)]. Бақылау премиясы туралы деректердің ең көп таралған көзі – 1972 жылдан бері Mergerstat жыл сайын жариялап келе жатқан Бақылау премиясын зерттеуі. Mergerstat акциялардың 10% немесе одан да көп үлесіне қатысты, ашық жарияланған бірігулер, сатып алулар және активтерді сату туралы деректерді жинақтайды, онда сатып алу бағасы 1 миллион доллардан жоғары және мәміледегі тараптардың кем дегенде бірі АҚШ мекемесі болып табылады. Mergerstat «бақылау премиясын» сатып алу бағасы мен еркін саудадағы акциялардың бағасы арасындағы пайыздық айырма ретінде анықтайды, бұл айырма M&A мәмілесі туралы хабарландыруға дейін бес күн бұрын есептеледі. Mergerstat бақылау премиясы туралы деректері (және одан туындаған азшылық үлесіне байланысты жеңілдік) бағалау саласында кеңінен қабылданады.
Сату қабілеті жоқтығына байланысты жеңілдік
Нарықта сату мүмкіндігінің болмауына байланысты "жеңілдік" (DLOM) акциялардың азшылық бөлігіне қолданылуы мүмкін, бұл бөліктің бағалауын өзгерту үшін. Жапсырмалы компанияларды бағалауда қарастырылатын тағы бір фактор – мұндай бизнестегі мүдде үлесінің сатуға болатындығы. Сатуға болатындық деп бизнес-мүдделерді жылдам ақшаға айналдыру қабілеті, операциялық және әкімшілік шығындардың ең төмен болуы және түсетін таза табыс сомасына жоғары деңгейде сенімділік түсініледі. Жеке меншік компаниялардағы мүдделерді сатып алуға мүдделі және қабілетті сатып алушыларды табумен байланысты шығындар мен уақыт кешігуі әдетте болады, себебі дайын сатып алушылар мен сатушылар нарығы жоқ. Барлық басқа факторлар тең болған жағдайда, ашық сауда-саттыққа қойылған компаниядағы мүдде жоғары бағаланады, өйткені оны оңай сатуға болады. Керісінше, жеке компаниядағы мүдде төмен бағаланады, өйткені белгіленген нарық жоқ. "IRS кіріс, мүлік және сыйлық салығы бойынша бағалау нұсқаулығы, апелляциялық офицерлерге арналған бағалау оқуы" құндылық пен сатуға болатындық арасындағы байланысты мойындайды, мынадай мәлімдеме жасап: «Инвесторлар оңай сатылатын, яғни, айналымға қойылған активтерді артық көреді». Бақылаудың болмауына байланысты жеңілдік, сатуға болатындығының болмауына байланысты жеңілдіктен бөлек және ерекшеленеді. Бағалаушы маманның міндеті – жеке компаниядағы мүддеге қатысты сатуға болатындығының жоқтығын сандық тұрғыда анықтау. Өйткені, осы жағдайда, қарастырылып отырған мүдде компанияның бақылау мүддесі емес, және осы мүдденің иесі мүддені жылдам ақшаға айналдыру үшін таратуға мәжбүрлей алмайды, сондай-ақ осы мүддені сатуға арналған белгіленген нарық жоқ, сондықтан сатуға болатындығының болмауына байланысты жеңілдік орынды.
Эмпирикалық зерттеулер
Сатуға жарамсыздығынан туындаған жеңілдікті сандық тұрғыда бағалауға бағытталған бірнеше эмпирикалық зерттеулер жарияланды. Осы зерттеулердің ішінде шектеулі акцияларға қатысты зерттеулер мен IPO-ға дейінгі зерттеулер бар. Аталған зерттеулердің қорытындысы бойынша орташа жеңілдіктер тиісінше 35% және 50% құрайды. Кейбір сарапшылар бақылаудың жоқтығы және сатуға жарамсыздықтан туындаған жеңілдіктер, әсіресе отбасылық кәсіпорындарда, компанияның нарықтық құнының тоқсан пайызына дейін жеңілдіктерді құрайтынын айтады.
Жігіттердің шектеулі зерттеулері
Шектелген акциялар – бұл ашық нарықта саудалануға белгілі бір мерзімге, әдетте бір жылға (1990 жылға дейін екі жылға) тыйым салатын шектеумен жабдықталған, сол компаниялардың еркін саудаланатын акцияларына барлық жағынан ұқсас капитал қағаздары болып табылады. Активті саудаға қатысты бұл шектеу, нарықта сату мүмкін болмауы, шектеулі акция мен оның еркін саудаланатын баламасы арасындағы жалғыз айырмашылық болып табылады. Шектелген акциялар жеке мәмілелер арқылы саудаға шығарылуы мүмкін және көбінесе жеңілдікпен сатылады. Шектелген акцияларға қатысты зерттеулер шектелген акциялардың сауда бағасы мен сол күні ашық нарықта саудаланатын шектеусіз бағалы қағаздардың бағасы арасындағы айырмашылықты анықтауға бағытталған. Бұл зерттеулерге негіз болған деректер жарияланбаған. Сондықтан, нақты компанияны бағалау кезінде оның ерекшеліктерін зерттеу деректерімен салыстыру мүмкін емес. Дегенмен, сатуға жарамдылық жеңілдігінің бар екендігі бағалаушы мамандар мен соттар тарапынан мойындалды және шектеулі акциялар зерттеулері жиі эмпирикалық дәлел ретінде пайдаланылады. Атап айту керек, бұл зерттеулердегі ең төменгі орташа жеңілдік 26%-ды, ал ең жоғарысы 40%-ды құрады.
Опция бағасы
Шектелген акцияларға қатысты зерттеулерге қоса, АҚШ-тың биржада сауда-саттыққа қатысатын компаниялары акцияларын Құнды қағаздар және биржалар комиссиясында тіркемей-ақ, оффшор инвесторларға сата алады (SEC Regulation S, 1990 жылы қабылданған). Оффшор сатып алушылар осы акцияларды АҚШ-та тіркеусіз, тек 40 күн бойы ұстағаннан кейін қайта сата алады. Әдетте, мұндай акциялар биржадағы бағадан 20-30% арзанға сатылады. Кейбір мәмілелерде 30%-дан астам жеңілдіктер тіркелді, бұл нарықта сату мүмкіндігінің шектеулі болуына байланысты. Бұл жеңілдіктер шектеулі және IPO-ға дейінгі акциялар зерттеулерінен алынған нарықта сату мүмкіндігіне байланысты жеңілдіктерге ұқсас, тіпті ұстау мерзімі 40 күн ғана болса да. Опцияларға төленген бағаға негізделген зерттеулер де осындай жеңілдіктерді растады. Егер біреу шектеулі акцияларды ұстап, осы акцияны нарықтық бағамен сатуға мүмкіндік беретін опционды (пут опцион) сатып алса, ол, іс жүзінде, акцияларға нарықта сату мүмкіндігін сатып алады. Пут опционның бағасы нарықта сату мүмкіндігіне байланысты жеңілдік мөлшеріне тең. Осы зерттеуде нарықта сату мүмкіндігіне байланысты жеңілдіктер 32% бен 49% аралығында болды. Дегенмен, пут опционның барлық құнын нарықта сату мүмкіндігіне жатқызу дұрыс емес, себебі пут опционның негізгі құны бағаның төмендеуінен қорғаудан туындайды. Дұрыс экономикалық талдау терең ішкі құнды пут опцияларын немесе бір акциялық фьючерстерді пайдалану арқылы шектеулі акциялардың нарықта сату мүмкіндігінің құны төмен екенін көрсетеді, өйткені шектеусіз акциялар немесе фьючерстік саудалар арқылы оны оңай қорғауға болады.
IPO-ға дейінгі зерттеулер
Сатуға жарамдылық бойынша жеңілдікті өлшеудің тағы бір тәсілі – бастапқы публикті ұсынылымда (IPO) ұсынылған акциялар бағасын, сол компанияның IPO-ға дейінгі акцияларына жасалған мәмілелермен салыстыру. Компаниялар IPO-ға дейінгі үш жыл ішінде өз акциялары бойынша барлық мәмілелерді ашуға міндетті. IPO-ға дейінгі зерттеулер, сатуға жарамдылық бойынша жеңілдікті сандық тұрғыда анықтау үшін, шектеулі акцияларға қарағанда басты балама болып табылады. IPO-ға дейінгі зерттеулер кейде сынға ұшырайды, себебі үлгінің көлемі салыстырмалы түрде шағын, IPO-ға дейінгі мәмілелер тәуелсіз болуы мүмкін емес, сондай-ақ зерттелген компаниялардың қаржылық құрылымы мен өнімдері IPO-ға дейінгі үш жылдық кезеңде өзгеруі мүмкін.
Зерттеулерді қолдану
Зерттеулер нарықтың интуитивті түрде білетін нәрсесін растайды: инвесторлар өтімділікті іздейді және өтімділікті шектеуші кедергілерді ұнатпайды. Ақылды инвесторлар нашар өтімді активтерді тек бағадағы жеңілдік жеткілікті болса ғана сатып алады, бұл кірістің деңгейін тәуекел мен кіріс арақатынасын тепе-теңдікке келтіруге мүмкіндік береді. Аталған зерттеулер бағалау жеңілдіктерінің 30% пайызының ортасынан 50% пайызының төменгі шегіне дейінгі диапазонын көрсетеді. Жақындағы зерттеулер ескі зерттеулерге қарағанда консервативті жеңілдік диапазонын көрсеткен сияқты, бұл ескі зерттеулердің үлгі көлемі шағын болғандығымен байланысты болуы мүмкін. Сатуға қабілетсіздік дисконтын сандық өлшеудің тағы бір әдісі – сату қабілеттілігі бойынша дисконттарды сандық өлшеу моделі (QMDM).