Кіріспе

Дель-Норте – Колорадо штатының Рио-Гранде округінің әкімшілік орталығы. 2020 жылғы АҚШ халық санауы бойынша қала халқы 1458 адамды құрайды. Аймақта мыңдаған жылдар бұрын Дель-Норте маңында өмір сүрген ежелгі халықтардың – мысалы, Фолсом мәдениетінің – жебе ұштары мен тұрақтарының көптеген дәлелдері табылды. Кейіннен юта тайпалары еуропалықтар келгенге дейін жүздеген жылдар бойы Дель-Норте және Сан-Луис аңғарының қалған бөліктерінде өмір сүрген. Олар жылы айларда ғана уақытша тұрып, аймақтағы жабайы аңдардың, өсімдіктердің, судың және ағаштардың көптігіне байланысты осында келген. Қыстар тым суық және қатал болғандықтан, тұрақты қоныс іргесін қалау мүмкін болмады. Испан және мексикалық халықтар алғашқы бейтуғандар болып, Санта-Фе және Нью-Мексиконың басқа аймақтарынан келгендер жақын жерді зерттеді. Олар «Рио-дель-Норте», яғни «Солтүстік өзені» деп аталатын өзенді зерттеуге қызығушылық танытты – осыдан қаланың аты шыққан. Бұл Рио-Гранденің бастауының бастапқы аты болды, жылдар өте көптеген атаулары өзгерді. Мексика билігінде испандық отбасылар 19-ғасырдың басында Мексика үкіметінің аумақты толтыруына және игеруіне көмектесу мақсатында жер берілістері аясында аймаққа көшуді бастады. Дегенмен, кең ауқымды қоныстарды құру қиын болды, себебі юта тайпалары еуропалықтардың қоныстануына күдікпен қарады және оларға қарсы тұрды, соның салдарынан қоныс іздеуге тырысқан көптеген адамдарды қуды. Жақын маңдағы ең сәтті ерте қоныс «Ла-Лома» деп аталды, ол қазіргі қала орналасқан жерден бірнеше шақырым шығысқа қарай салынды. Бұл аймақ таңдалды, өйткені Рио-Гранде өзенінің осы бөлігін қауіпсіз және оңай кесіп өтуге болады – сол кезде шақырымдар бойында мұндай мүмкіндік сирек кездесетін. 1848 жылы Гуадалупе-Идальго шартына қол қойылғаннан кейін, Дель-Нортедегі және оның төңірегіндегі жерлердің билігі Мексикадан АҚШ-қа өтті, бірақ 1850 және 1860 жылдардағы азаматтық қақтығыстар (соның ішінде Американ Азамат соғысы) аймақта американдықтардың қоныстануын кешіктірді. Американдықтардың көптеген қоныстары 1870 жылдардың басында басталды, жақын маңдағы тауларда алтын мен күміс сияқты минералдарды іздеген іздеушілердің арқасында, әсіресе Беннет шыңының маңындағы Оңтүстік тауының етегінде орналасқан Саммитвилл қаласының жанында. Сан-Хуан тауларындағы бұл шыңдар Колорадоның соңғы бөліктерінің бірі болды, онда кеншілерге минералдарды зерттеуге және іздеуге рұқсат берілді, олар 1873 жылы АҚШ үкіметі мен юта тайпалары арасындағы Брунот шартына қол қойылғаннан кейін мұны істей алды. Кен орындарының пайдалы екені анықталғаннан кейін, Дель-Норте 1874 жыл шамасында ресми түрде Саммитвиллде ғана емес, сонымен қатар жақын маңдағы Крид және Лейк-Ситидегі кен орындары үшін базалық лагерь ретінде құрылды. Кеншілер тез арада аймаққа көшіп келді, олардан кейін малшылар мен фермерлер де келді. Бұл алғашқы фермерлер мен мал өсірушілердің көптеген отбасылары бүгінге дейін Дель-Норте аймағында жұмыс істеп, өмір сүреді. Шерман заңы 1893 жылы жойылғаннан кейін, кен өндіру операциялары тез арада пайдасыз болып, тоқтады. Дель-Норте қаласының «алтын дәуірі» басталғандай тез аяқталды, бірақ қауым мал шаруашылығы мен егіншілік есебінен аман қалды. 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында Оңтүстік Колорадода Колорадо штатынан бөлініп, Сан-Хуан штатын құру үшін шағын қозғалыс болды, Дель-Норте оның астанасы болуы тиіс еді; алайда, бұл бөліну қозғалысы тез өліп қалды. Дель-Норте 20-ғасыр бойы өркендеу мен құлдырау циклін бастан кешірді, бірақ жақында тау велосипедтері, жаяу жүру, жүгіру, тауға көтерілу, балық аулау, аң аулау, рафтинг және каяқпен жүзу, шаңғымен жүру, кемпинг және т.б. сияқты аймақтың бірегей географиясы ұсынатын демалыс мүмкіндіктерінің көптігіне байланысты гүлденген қауымға айналды. Дель-Норте сонымен қатар жақын маңдағы Вольф-Крик тау шаңғысы курортында тұратын адамдарға қонақ үй ұсынатын қауымдастықтардың бірі болып табылады. Гранде-авеню, Дель-Норте арқылы өтетін басты көшеде, 1800 жылдардың басы мен 1900 жылдардың басындағы дүкендердің әлі де көптеген фасады сақталған, бұл қаланың тарихи өткені туралы тұрғындар мен туристерге еске салады. 2019 жылы Рио-Гранде ұлттық орман шаруашылығы Монте-Вистадан Дель-Нортеге штаб-пәтерін көшіретінін хабарлады, ал қала Рио-Гранде бойында ақ су паркін қосу үшін өзен жағасын жақсартуды жоспарлап отыр.

Демография

2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 1705 адам, 657 шаруашылық және 446 отбасы тұрды. Халық тығыздығы құрады. 736 тұрғын үй болды, орташа тығыздығы құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 66,86% ақ нәсілді, 0,12% афроамерикалық, 1,06% американдық үндістер, 0,41% азиялық, 27,68% басқа нәсілдерден және 3,87% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 57,36% құрады. 657 шаруашылықтың ішінде 35,3% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрды, 47,9% бірге тұратын некедегі жұбайлар, 15,4% күйеуі жоқ әйелдер басқаратын шаруашылықтар және 32,1% отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 29,4% жеке адамдардан тұрды, ал 14,9% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрды. Шаруашылықтың орташа мөлшері 2,57 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,19 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас бойынша таралуы: 18 жасқа дейінгілер 30,2%, 18-24 жас аралығындағылар 9,4%, 25-44 жас аралығындағылар 24,8%, 45-64 жас аралығындағылар 22,9% және 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер 12,8%. Орташа жас 35 жас. Әр 100 әйелге 94,6 еркек сай келеді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 90,7 еркек сай келеді. Шаруашылықтың орташа табысы 23 833 доллар, ал отбасының орташа табысы 29 471 доллар құрады. Ер адамдардың орташа табысы 26 161 доллар, ал әйелдердің 21 406 доллар. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 12 751 доллар. Шаруашылықтың 22,1% және халықтың 25,4% кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 36,5% және 65 жастан асқандардың 14,0% кірді.

Ерекше атақтылар

Алва Б. Адамс – Колорадо штатын АҚШ Сенатында өкілдік ететін сенатор. Кент Ромингер – астронавт, Del Norte жоғары мектебін бітірген.