Кіріспе

Ағылшын саяхатшысы Фрэнсис Дрейкпен өлім жазасына кесілген
осы атқа ие тағы көп адамдар

Томас Доути (1545 – 2 шілде 1578) – ағылшын дворяны, әскері, ғалымы және Кристофер Хаттонның жеке хатшысы. 1577 жылы испан қазына флотына шабуыл жасау мақсатымен Фрэнсис Дрейкпен жасаған саяхаты кемедегі сотқа дейін жетіп, мемлекетке опасыздық және колдовство жасады деген айыппен Доути өлім жазасына кесілді. Кейбір ғалымдар мемлекетке опасыздық туралы айыптаулардың дұрыстығына күмәнданып, Дрейктің Доутиді соттау және өлім жазасына кесу құқығын сұраққа тоқтатады. Бірақ бұл оқиға маңызды үрдіс орнатты: Артюр Л. Германның "Толқындарды басқару: Британдық теңіз флоты қазіргі әлемді қалай қалыптастырды" атты кітабында айтылғандай, Доутидің өлімі кеме капитанының жолаушылардың ранкі мен әлеуметтік жағдайына қарамастан, абсолютті билеуші екенін бекітті.

Дау-жанжалдың көзі

Доути Дрейктің Ирландиядағы әскери науқандары кезінде Дрейкпен дос болып жақындасты. Дрейк, Доути және Джон Уинтер 1577 жылы Англияның Плимут қаласынан Александрияға қарапайым саяхатқа шықты деп мәлімделді. Дрейктің нақты миссиясы – Жаңа дүниедегі испандық қазына кемелеріне кедергі келтіру еді; оның Елизавета I патшайымының толық білімімен және рұқсатымен өткені және бастапқы ниеті планетаны айналып өту болғаны әлі де ғалымдардың пікірталасына түсіп жатыр (Келсидің "Сэр Фрэнсис Дрейк: Патшайымның қаракшысы" еңбегін қараңыз). Үш ер адам сапарға бірлесіп жауапкершілік жүктеді, бірақ Дрейк көп ұзамай экспедицияның басшысы болды, бұл Дрейк пен аристократ Доути арасында шиеленіс тудырды. Доутиге тұтқынға алынған португалдық кеме, Санта-Мария (кейін Мари деп аталды) берілді. Дрейк пен Доути арасындағы қарым-қатынас нашарлауына Доути Дрейктің інісі Томас Дрейкті кемедегі жүктен ұрлық жасап отырғанда ұстауы себеп болды. Дрейк Мари кемесінің басқаруын өз қолына алды және Доутиді өзінің флагманы Пеликанға қайта тағайындады. Атлантика мұхиты арқылы ұзақ саяхат кезінде Дрейктің ашуы күшейді, оған інісінің наразылығы отын құйды. Дрейк Доутиді Сван деп аталған шағын көмекші кемеге төмендетіп тағайындады. Бұл әрекет Доутиге шыдайсыздан келді, ол «капитан-генералға» ащы шағымдана бастады.

Ақылы төлемдер

"Лебедь" кемесі қатты дауыл кезінде флоттың қалған бөлігінен айырылып қалғанда, Дрейк Доути сиқыршылықпен айналысады деп сенімді болды. 17 мамыр 1578 жылы флот қайта біріккен кезде Дрейк пен Доути арасында соңғы рет дау болды; Дрейк Доутиді ұрып, оны мачтаға байлап қоюға бұйырды. 3 маусымға дейін Доути және оның інісі Джон Доути үй қамауына алынды, теңізшілерге олармен сөйлесуге тыйым салынды. Дрейк Доутиді "құпия амалшы және бүлікші", ал оның інісін "сынықшы және улағыш" деп айыптады.

Сот және өлім жазасы

Флот 20 маусымда Аргентинаның Санта-Крус провинциясындағы Патагониядағы табиғи порты Пуэрто-Сан-Жулианға келді. Доутидің соты 30-ы күні басталды; Дрейк Доутиді бүлік шығаруға ғана емес, сондай-ақ мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады. Доути тұтқын ретінде флотпен бірге алып кетуге өтініш білдірді және Англияға оралғаннан кейін сотталды, бірақ Дрейк бас тартты. Доути одан кейін Дрейктен өзіне осындай құзыреттілікті рұқсат ететін королевадан комиссиясын көрсетуін талап етті, Дрейк қайтадан бас тартты, оған адвокат және Доутидің досы Леонард Викари: "Бұл заңға сай емес, әділдікке қайшы" деп жауап берді. Дрейк: "Менің сіздермен, айлакер заңгерлермен, ісі жоқ, мен заңға мән бермеймін, бірақ мен не істейтінімді білемін" деді. Доутиге қарсы дәлелдердің негізгі бөлігі Британ кітапханасынан табылған қолжазбаларда және Уильям Сэндис Райт Вокстың "The World Encompassed" басылымында жинақталған, ол Дрейктің капелланы Фрэнсис Флетчердің күнделігінде сақталған. Бұл материалда Доутидің ашу-ыза кезінде айтқан бірнеше сөздері бар. Сөздер бүлікшілдікке түсіндірілуі мүмкін, бірақ сот оны бүлікшіл деп есептемейді (Робинсон мен Ханнейде егжей-тегжейлі қарастырылған; айыптаулар Вокста қайта жарияланған). Екі айқын дәлел болды: кеме ұстасы Эдвард Брайттың куәлігі, оны Доути ашық түрде жоққа шығарды, және Доутидің өзі саяхаттың нақты мақсатын Уильям Сесилге, 1-ші Барон Берглиге, испандықтармен қиындықтардан сақтанудың жақтаушысына жеткізгенін мойындады. Дрейк Бурглиге бұл ақпаратты патшайым Елизаветаға сатқындық деп көрсетті; алайда, экипаж мүшелері Доутиді тек бүлік үшін ғана айыптап, опасыздық айыбын қабылдамады, және Дрейк Доутидің өлімін қалайтынын алдын ала айтқаннан кейін ғана. Айыпты деп танылғаннан кейін Дрейк қазылар алқасын шақырып, Дрейкті қолдауға ағылшын дворяндарынан түрлі құжаттар ұсынды; бірақ ол өзінің кемесінде қалдырған деп мәлімдеген патшалық комиссияны ұсынбады. Дрейк Доути өміріне және экспедицияға қауіп төндіретінін айтып, оны өлімге кесуді талап етті. Кейбірлері ақырында келісті, бірақ кейбіреулері қарсылық білдірді; Дрейк содан кейін баламалы шешімдердің ақылға қонымды ұсыныстары бар ма деп сұрады. Доути өзі флот Перуға жеткеннен кейін босатылуын ұсынды, бірақ Дрейк Доути испандықтарды олардың миссиясы туралы ескертеді деп, бас тартты. Джон Уинтер Доутиді өзінің кемесі Элизабетте тұтқынға алуға ұсынды, оған Дрейк бастапқыда келісті, бірақ кеме Испания кемелеріне шабуыл жасаудан алатын олжаның бір бөлігінсіз Англияға қайта оралуы керек деп мәлімдеді. Уинтерді көп ұзамай оның экипажы шақырып жіберді, ал Доутидің тағдыры шешілді. Доути Дрейкпен бірге қасиетті тағамды қабылдауын сұрады, және Франсис Флетчердің замандас есебі бойынша, "Олар осы қасиетті астан кейін бір үстелдің жанында да бірге тамақтанып, өмірлерінде бұрын-соңды болғандай, әрқайсысы бір-бірін қуантып, бір-бірімен қоштасып, бір сапардың ғана жолындағыдай болды". 1578 жылдың 2 шілдесінде Томас Доутинің басы кесілді. Көп ұзамай Дрейк өзінің флагманының атын Пеликаннан Алтын Хиндке өзгертті, бұл Кристофер Хэттонның құрметіне, оның туу белгісі Хинд болды, мүмкін Доути оқиғасын жұмсарту үшін.

Соңынан және талдау

Істің мән-жайлары – ер адамдардың бастапқы тығыз достығы, Доути қайтыс болғаннан кейін оның күмәнді бейтараптығы – Доути мен Дрейк арасында не болғанын анықтауға қатысты көптеген теорияларға себеп болды. Дрейктің отбасы Доутидің Дрейктің әйелі Мэримен жақын қарым-қатынаста болғаны туралы қауесетті таратуға көмектесті. Басқа тарихшылар Доутидің саяхат барысында Берглидің тапсырмасымен тыңшы болғанын болжайды. Дегенмен, талдау көрсеткендей, ер адамдардың барлығы да осы шабуылға қатысуға құштар болған жоқ; Джон Уинтер оған қарсы сөйледі. Келси Дрейктің экипаж ішінде тәртіпсіздікке қатысты қатаң үлгі көрсетуді көздегенін тұжырымдайды; оның Доутидің сотын Фердинанд Магеллан бүлікшілерін атқылаған орынға тағайындауы кездейсоқ болмауы мүмкін. Бірақ, саяхаттың қалған бөлігі де келіспеушіліктерге толы болды. 1580 жылдың қаңтарында Дрейк Селеб теңізіндегі рифке тіреліп қалғанда, кеме шіркеушісі Фрэнсис Флетчер олардың бақытсыздықтарын Доутидің әділетсіз өлімімен байланыстыратын уағыз айтты. Бұл әрекеті үшін Дрейк Флетчерді қызметінен босатып қана қоймай, оны люкке тізгілеп, өкілеттігі болмаса да, шіркеуден шығарды. Доути оқиғасы Дрейктің Англияға оралғаннан кейін де мазалады. Сол жерде қаза тапқанның інісі Джон Доути заңдық шараларға жүгінді, бірақ іс техникалық себептермен қабылданбады. Сонымен қатар, ағаш шебері Эдвард Брайттың «Маригольд» кемесінің капитаны лауазымына тағайындалуы туралы да әңгімелер тарады, бұл Доутиге қарсы жаңсақ куәлік беру үшін сыйлық ретінде қарастырылды. Дрейк өзінің әрекеттеріне толыққанды өкілеттік беруші құжаттарды ұсынбады. Тіпті, Дрейктің Лестер графы Доутиді өлтіру үшін жалдағаны туралы да сенімсіз хабарлар тарады. «Лестердің одақтастығы» (1584) атты заманауи жазбада Лестер Доутидің өлімін қалағанын айтады, себебі Доути оны Эссекс графы Уолтер Деверэукстің өлтірілуіне қатысқан деп айыптауы мүмкін еді. Джон Уилмот, 2-ші Рочестер графы, «Портсмуттың көрініс айнасы» атты өлеңінде Доути оқиғасына сілтеме жасайды, бұл оның оқырмандары бірден танитын соттың бұрмалаушылығына жасалған кездейсоқ сілтеме болғандай көрінеді.

Танымал мәдениетте

Доутидің өлімі Роберт Э. Говардтың Соломон Кейннің "Бір қара дақ" поэмасының тақырыбы болып табылады. 1960 жылдардағы Ұлыбритания балалар телесериалы "Сэр Фрэнсис Дрейк" сериясының "Доутидің қастандығы" атты эпизодында Доутидің сотталып, өлім жазасына кесілуінің оқиғасы баяндалады, бірақ бұл тарихи деректерге сәйкес келмейді және Дрейкті батыр етіп көрсетеді. 1980 жылы Фрэнсис Дрейк рөлінде Джон Тоу және Томас Доути рөлінде Пол Дарроумен "Дрейктің саяхаты" атты маңызды оқиғаларды көрсететін толық костюмді драма теледидар үшін түсірілді.