Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өзбекстанның мемлекеттік елтаңбасы
National emblem of Uzbekistan
Өзбекстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасы 1992 жылғы 2 шілдеде жаңадан құрылған Өзбекстан Республикасымен ресми қабылданды. Ол бұрынғы Өзбек Совет Социалистік Республикасының (КССР) елтаңбасына ұқсас келеді, Өзбекстан Республикасы оның жалғасы болды. Қазан төңкерісінен бұрын тумаған символдары бар басқа посткеңестік республикалар сияқты, қазіргі елтаңба кеңестік елтаңбаның кейбір элементтерін сақтайды. 1992 жылға дейін Өзбекстанның барлық Кеңес Республикаларына ұқсас елтаңбасы болды, онда стандартты коммунистік символдар мен белгілер болды. Елтаңба елдің табиғи байлығын көрсетеді. Сол жақта мақта өсімі бейнеленген, ол КСРО дәуірінен бері елдің өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы үшін маңызды рөл атқарып келді, өйткені Өзбек КСР КСРО-ның мақтаның негізгі өндірушісі және жеткізушісі болды, сондықтан оны көбінесе «ақ алтын» деп атайды, оның маңыздылығын көрсетеді. Оң жақта бидай бастарынан жасалған гүл шоғы бейнеленген, ол елдің байлығы мен гүлденуін символдайды. Екі өсімдік – мақта мен бидай – мемлекеттік тудың лентасымен байланысқан, бұл республикада тұратын түрлі халықтар мен этникалық топтардың бейбітшілігі мен келісімін көрсетеді. Елтаңбаның үстінде ақ жұлдыз және айы бар көк түсті Rub El Hizb (۞) жұлдызы бейнеленген, ол исламның символы, көптеген өзбектер осы дінді ұстанады. Ортасында қанаттарын жайған оңға қарап тұрған Хума (немесе Хумо) бейнеленген. Бұл құс аңыз бойынша бейбітшілік, бақыт және бостандыққа ұмтылысты символдайды. Хуманың қанаттары арасында таулардың үстінен көтеріліп келе жатқан күннің суреті және жасыл жайылымдар бейнеленген. Амудария және Сырдария өзендері таулардан басталып ағып, күннің шығысынан жарқыраған сәулелер шығады. Хумо мақта мен бидай жиегіндегі, ұлттық түстер мен елдің латын әрпімен жазылған атауы бар (Oʻzbekiston) туға орналасқан. Өзбекстан құрамындағы автономиялық республика – Қарақалпақстан Өзбекстанның елтаңбасына негізделген, бірақ көк, алтын және жасыл түстердегі аймақтық түстерді қолданады. Онда тек Амудария өзені және таулардың жанындағы жергілікті ескерткіш бейнеленген.
The state emblem of Uzbekistan was formally adopted on July 2, 1992, by the newly establish Republic of Uzbekistan. It bears many similarities to the emblem of the previous Uzbek Soviet Socialist Republic (SSR), which Republic of Uzbekistan succeeded. Like other post Soviet republics whose symbols do not predate the October Revolution, the current emblem retains some components of the Soviet one. Prior to 1992, Uzbekistan had an emblem similar to all other Soviet Republics, with standard communist emblems and insignia. The coat of arms displays the natural wealth of the country. On the left there is a cotton plant, which has been immensely important to the country's industry and agriculture since the Soviet era as the Uzbek SSR was one of the main producers and suppliers of cotton in the entirety of the USSR, thus it is often called the white gold symbolizing its sheer significance. To the right is a wreath of wheat ears, symbolizing the country's wealth and prosperity. Together, both cotton and wheat plants are intertwined with the ribbon of the state flag, which portrays the peace and consolation of different peoples and ethnic groups living within the republic. It is surmounted by the blue star of Rub El Hizb (۞) with white star and crescent inside, a symbol of Islam, which a majority of Uzbeks profess. In the center, a right facing Huma (or Khumo) is displayed with outstretched wings. This legendary bird symbolizes peace, happiness and striving for freedom. Enclosed by the Huma's wings is a depiction of the rising sun over mountains, overlooking green pastures. Two rivers, the Amu Darya and Sir Darya, flow from the mountains and crepuscular rays emanate from the rising sun at the rear of the emblem. The Khumo is perched on a banner at the base of the cotton and wheat borders which bears the national colors and the name of the country in Latin script (Oʻzbekiston). Karakalpakstan, an autonomous republic within Uzbekistan uses an emblem based on Uzbekistan's, but featuring the regional colors blue, gold, and green. It features only one river, the Amu Darya, along with a local monument at the background of the emblem, adjacent to the mountains.
Тарих
Қазан төңкерісінен бұрын және одан кейін елде Кеңес үкіметі орнағанға дейін, Бухара әмірлігі мен Хива хандығы секілді жергілікті хандықтар мен әмірліктер, Өзбек Кеңес Социалистік Республикасына дейін болғандықтан, Батыс түсінігіндегі елтаңбаға ие болмаған. Олар өзін-өзі көрсетудің дәстүрлі жолдарымен және билік символымен қолданысқа ие болған.
Prior to the October Revolution and the subsequent establishment of the Soviet regime in the country, the local khanates and emirates such as the Emirate of Bukhara and the Khanate of Khiva that gave way to the Uzbek Soviet Socialist Republic, lacked the coat of arms in the western sense of the word, with the local states using more traditional ways of self representation and symbols of governance.
Бұхаран Халық Республикасы
1920 жылы 1 қыркүйекте Бухараның жас бухарилері мен бухаралық коммунистер RSFSR қолдауымен Бухара әмірі Мұхаммед Әлім ханға және әмірлік үкіметіне қарсы Шаржоу қаласында көтеріліс бастады. 2 қыркүйекте большевиктер мен олардың одақтастары қаланы ауыр әуе шабуылынан және қаланың көптеген бөліктерін қиратудан кейін басып алды. Бұхара әмірі мен оның сарайы алдымен Шығыс Бұхараға, кейін Ауғанстанға қашып кетті. 1920 жылдың 14 қыркүйегі республикалық үкімет нысаны қабылданған және барлық қатысты мемлекеттік институттар құрылған күн болды. 8 қазанда Бүкіл Бұхаралық құрылтайда Бұхара Халық Кеңес Республикасының құрылуы жарияланды, содан кейін келесі жылдың 23 қыркүйегінде сол құрылтай конституцияны қабылдады. Бұхара ХКР конституциясының 78-бабы былай делінген:
On September 1, 1920, the Young Bukharians and bukharan communists started a revolt in the city of Charjow supported by the RSFSR, against the emir of Bukhara Mohammed Alim Khan and the government of the Emirate. On the second September, the bolsheviks and their allies captured the city after heavy aerial bombardment and an effective destruction of numerous parts of the city. Emir of Bukhara and his court first fled to the Eastern Bukhara and subsequently into Afghanistan. 14 September 1920 marked the date when a republican form of government was adopted and all the related government institutions were established. On October 8, during the All Bukharan Kurultai, formation of the Bukharan People's Soviet Republic was announced, followed by an adoption of a constitution on 23 September of the next year, by the same congressional body, the kurultai. The 78th Article of the constitution of Bukharan P. S. R. was as follows:
Бұхара Халық Кеңес Республикасының мемлекеттік эмблемасы – қызыл түстегі фонда алтын қыран орнатылған жасыл жугара шоғы. Эмблеманың жоғарғы бөлігінде шоғының үстінде жарты ай пішіндес орақ орналасқан, оның ішінде алтын бес қабырғалы жұлдыз бейнеленген. Шоқтың айналасында "Бұхара Халық Кеңес Республикасы" деген жазу бар. | Өзбекстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты.
The Government emblem of the Bukharan People's Soviet Republic consists of a depiction of a green sheaf of dzhugara with a golden sickle thrust into it on the red background. At the upper part of the emblem, a sickle of a half crescent is placed above the sheaf, inside of which is a golden five pointed star. The sheaf itself is surrounded by the inscription of "Bukharan People's Soviet Republic".|Central Government Archive of the Republic of Uzbekistan.
Өзбек ССР
1925 жылдың 13-15 ақпанында Бұхара қаласында Кеңестердің бірінші өзбек съезі Өзбек Совет Социалистік Республикасының құрылуы туралы декларация қабылдады. Ал 1925 жылдың 22 маусымында Өзбек КСР Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті Өзбек КСР-інің елтаңбасы мен туы туралы №67 қаулы қабылдады, ол Өзбек КСР Конституциясы қабылданғанға дейін уақытша болды. Республиканың елтаңбасын белгіледі. Түпкілікті жобаның негізі ретінде алынған елтаңба жобасы, саптық бөліктері төмен қаратылған, араласып орналасқан орақ пен балғадан, ал оларды бидай бастары мен мақта бұтақтарымен орап тұрған бейнеден тұрды. Елтаңбаны қоршаған қызыл лентада «Уз. С. С. Р.» деген жазу орналасқан (өзбек тілінің араб әліпбиімен және орыс тілінде). Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде алтын жиегі бар қызыл жұлдыз бейнеленген; елтаңбаның айналасында орыс және өзбек тілдерінде коммунистік ұран: «Әлем пролетарийлері, бірігіңдер!» жазылған. 1927–1928 жылдары өзбек тілінің жазу жүйесін латын әліпбиіне ауыстыру мақсатында бірқатар реформалар жүргізілді, ол Яңалиф деп аталды және КСРО-ның барлық түркі тілдері үшін біртұтас әліпби ретінде қарастырылды. Осыған сәйкес, қазіргі реформаларды бейнелеу үшін елтаңбадағы жазу өзгертілді. Сонымен қатар, 1929 жылы Тәжікстанның Кеңес Одағының құрамындағы жеке республика ретінде бөлінуі және Тәжік КСР-інің Өзбек КСР-інен бөлінуіне байланысты бірнеше ұсақ өзгерістер енгізілді. 1939 жылдың 11 шілдесінде Кеңес Одағының Орталық Үкіметі Одақтың бірнеше республикаларының әліпбиін кириллицаға ауыстыру туралы декрет шығарды. Осыған сәйкес, 1940 жылдың 8 мамырында өзбек әліпбиі латын әліпбиінен орыс әліпбиіне негізделген кириллицаға ауыстырылды. 1941 жылдың 16 қаңтарында республиканың елтаңбасы да осы өзгеріске ілесіп, латын әліпбиімен жазылған жазуды кириллицаға ауыстырды. Сөйтіп, елтаңбадағы ескі латын жазуының орнына «Ӯз.С.С.Р.» деген жаңа жазу пайда болды. Кейіннен, 1978 жылдың 19 сәуіріндегі жаңа Конституцияда елтаңбаның жаңа сипаттамасы берілді, ол дизайнға бірнеше өзгерістер енгізді. 178-бапта былай делінген: Өзбек КСР-нің мемлекеттік елтаңбасы күн сәулесіндегі орақ пен балғадан, оң жағында бидай бастарынан, сол жағында гүлдері мен жаңадан ашылған мақта бүршіктері бар мақта бұтағынан тұратын гүл шоғырымен қоршалған. Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде бес қабырғалы жұлдыз, ал төменгі бөлігінде жер шарының бір бөлігі бейнеленген. Гүл шоғырының лентасында жазулар бар: сол жақта өзбек тілінде «Бутун дунё пролетарлари, бирлашингиз», ал оң жақта орыс тілінде «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!». Екі лентаның төменгі жағында «Ўз.ССР» деген жазу орналасқан. (Өзбек КСР Конституциясы, 1978 жыл).
On 13–15 February 1925, in the city of Bukhara, the first Uzbek Congress of the Soviets issued a declaration about the establishment of the Uzbek Soviet Socialist Republic. And 22 June 1925, the Central Executive Committee of the Soviets of the Uzbek SSR adopted a resolution No.67 Concerning the emblem and the flag of the Uzbek SSR, which temporarily, until the establishment of the Constitution of the Uzbek SSR. established the emblem of the republic. The project of the emblem taken as basis of the final design consisted of depictions of uraq (a sickle) and a hammer criss cross with the handles down and surrounded by a wreath of ears and branches of cotton. The red ribbon, surrounding the wreath, is adorned with the inscription Uz. S. S. R (in the Arabic script of the Uzbek language and in Russian. A red star with a golden borders is located at the upper side of the emblem; the emblem is surrounded with the inscription, both in Russian and Uzbek, of the communist motto: "Proletarians of the world, unite!". In 1927–1928, a series of reforms were made to change the writing system of the Uzbek language into a Latinized alphabet, known as Yañalif, intended as a singular alphabet for all the Turkic Languages of the USSR. In accordance with this, the inscription on the coat of arms was altered, in order to reflect the current reforms. Furthermore, several smaller changes were implemented due to the secession of Tajikistan as a separate republic within the Soviet Union in 1929 and separation of the Tajik Soviet Socialist Republic from the Uzbek Soviet Socialist Republic. On July 11, 1939, a decree was issued by the Central Government of the Soviet Union, as to alter the alphabets of several republics within the union into the cyrillic script. Thus, on 8 May 1940, the Uzbek script was changed from Latin alphabet, into the new Cyrillic one, based on Russian. On 16 January 1941, the emblem of the republic followed suit, and it too, switched its inscription from Latin script to Cyrillic. Hence, the coat of arms got a new insignia of «Ӯз.С.С.Р.» in the place of the old Latin one. Further down the line, in the new constitution of 19 April 1978, a new description of the emblem was given, which brought forth several alterations to the design. The article 178. read thusly:
Government Emblem of the Uzbek Soviet Socialist Republic consists of the hammer and sickle in the rays of sun, surrounded by a wreath, on the right consisting of ears of wheat and on the right, of a branch of cotton plant with flowers and open buds of cotton. On the top of the emblem is a five pointed star and at the bottom, a part of the world globe. On the ribbon of the wreath are the inscriptions; Uzbek on the left: «Бутун дунё пролетарлари, бирлашингиз» and Russian on the right: «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!». At the bottom of the two ribbons is the inscription «Ўз.ССР».|Constitution of the Uzbek SSR (1978)
This version of the emblem survived until the Dissolution of the Soviet Union, when a new coat of arms, along with other state insignia such as a flag was adopted, for the newly independent Republic of Uzbekistan.
Елтаңбаның осы нұсқасы Кеңес Одағының тарауына дейін сақталды, содан кейін жаңа тәуелсіз Өзбекстан Республикасы үшін жаңа елтаңба және басқа мемлекеттік рәміздер, мысалы, ту қабылданды.
On 13–15 February 1925, in the city of Bukhara, the first Uzbek Congress of the Soviets issued a declaration about the establishment of the Uzbek Soviet Socialist Republic. And 22 June 1925, the Central Executive Committee of the Soviets of the Uzbek SSR adopted a resolution No.67 Concerning the emblem and the flag of the Uzbek SSR, which temporarily, until the establishment of the Constitution of the Uzbek SSR. established the emblem of the republic. The project of the emblem taken as basis of the final design consisted of depictions of uraq (a sickle) and a hammer criss cross with the handles down and surrounded by a wreath of ears and branches of cotton. The red ribbon, surrounding the wreath, is adorned with the inscription Uz. S. S. R (in the Arabic script of the Uzbek language and in Russian. A red star with a golden borders is located at the upper side of the emblem; the emblem is surrounded with the inscription, both in Russian and Uzbek, of the communist motto: "Proletarians of the world, unite!". In 1927–1928, a series of reforms were made to change the writing system of the Uzbek language into a Latinized alphabet, known as Yañalif, intended as a singular alphabet for all the Turkic Languages of the USSR. In accordance with this, the inscription on the coat of arms was altered, in order to reflect the current reforms. Furthermore, several smaller changes were implemented due to the secession of Tajikistan as a separate republic within the Soviet Union in 1929 and separation of the Tajik Soviet Socialist Republic from the Uzbek Soviet Socialist Republic. On July 11, 1939, a decree was issued by the Central Government of the Soviet Union, as to alter the alphabets of several republics within the union into the cyrillic script. Thus, on 8 May 1940, the Uzbek script was changed from Latin alphabet, into the new Cyrillic one, based on Russian. On 16 January 1941, the emblem of the republic followed suit, and it too, switched its inscription from Latin script to Cyrillic. Hence, the coat of arms got a new insignia of «Ӯз.С.С.Р.» in the place of the old Latin one. Further down the line, in the new constitution of 19 April 1978, a new description of the emblem was given, which brought forth several alterations to the design. The article 178. read thusly:
Government Emblem of the Uzbek Soviet Socialist Republic consists of the hammer and sickle in the rays of sun, surrounded by a wreath, on the right consisting of ears of wheat and on the right, of a branch of cotton plant with flowers and open buds of cotton. On the top of the emblem is a five pointed star and at the bottom, a part of the world globe. On the ribbon of the wreath are the inscriptions; Uzbek on the left: «Бутун дунё пролетарлари, бирлашингиз» and Russian on the right: «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!». At the bottom of the two ribbons is the inscription «Ўз.ССР».|Constitution of the Uzbek SSR (1978)
This version of the emblem survived until the Dissolution of the Soviet Union, when a new coat of arms, along with other state insignia such as a flag was adopted, for the newly independent Republic of Uzbekistan.
Тәуелсіздік алғаннан кейін
Өзбекстанның қазіргі мемлекеттік елтаңбасы 1992 жылғы 2 шілдеде Өзбекстан Жоғарғы Кеңесінің X сессиясында «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасы туралы» № 616 XII заңына сәйкес бекітілді.
The current state emblem of Uzbekistan approved by the 10th session of the Supreme Council of Uzbekistan on 2 July 1992 in accordance with the law No. 616 XII "About the State emblem of the Republic of Uzbekistan".
Символикасы
Эмблеманың ортасында қанаттарын жайған Хумо бейнеленген – өзбек мифологиясында бақыт пен бостандықтың символы. Өзбек ақыны Әлішер Навои Хумо құсын барлық тірі жандардың ең мейірімдісі деп сипаттаған. Эмблеманың жоғарғы бөлігінде республиканың бірлігі мен бекінуін көрсететін сегізбұрыш бейнеленген. Сегіз қырлы жұлдыздың ішіндегі ай және жұлдыз – исламның қасиетті нышандары. Күннің бейнесі өзбек мемлекетінің жолын нұрландыратын жарықты символдайды, ал гүлденген аңғар республиканың бірегей және қолайлы табиғи-климаттық жағдайларын көрсетеді. Аңғар арқылы Аму-Дәрья және Сыр-Дәрья өзендері ағып өтеді, олар Өзбекстан жерімен өтеді. Бидай бастары нанның символы болып табылады және республиканың байлығы мен гүлденуін көрсетеді, ал ашық мақта жәшіктері Өзбекстанның бұрынғы маңызды мақта өнеркәсібін көрсетеді. Ұлттық тудың үш түсті лентасымен байланысқан бидай мен мақта жәшіктері республикада тұратын халықтардың бірлігін білдіреді.
In the centre of the emblem depicts Khumo with wings spread—in Uzbek mythology, the symbol of happiness and freedom. Uzbek poet Alisher Navoi characterized the bird Humo as the kindest of all living beings. In the upper part of the emblem is an octagon, symbolizing the unity and the confirmation of the republic. The crescent and star inside the eight pointed star are the sacred symbols of Islam. The image of the sun symbolizes the light that illuminates the path of the Uzbek state, whilst the flourishing valley emphasizes the unique and favorable natural and climatic conditions of the Republic. Two rivers, run through the valley, representing the Amu Darya and Syr Darya, which flow through the territory of Uzbekistan. The ears of wheat are the symbol of bread, and mark the wealth and prosperity of the republic, with open cotton boxes characterizing the previously vital cotton industry of Uzbekistan. Together, wheat and cotton boxes entwined with ribbon of the tricolor of national flag, symbolize the consolidation of the peoples living in the Republic.