Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лавас – Малайзияның Саравак штаты, Лимбанг бөлімінің Лавас ауданының кішкентай қаласы және орталығы. Ауданның аумағы 3811,90 шаршы шақырымды құрайды, ал 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 46 200 адамды құрады. Штаттың астанасы Кучинг қаласынан 1200 км, ал Сабахтың астанасы Кота-Кинабалу қаласынан 200 км қашықтықта орналасқан.
Lawas is a small town and the capital of Lawas District, Limbang Division, Sarawak, Malaysia. This district area is 3,811.90 square kilometres, and population (year 2020 census) was 46,200. It is 1,200 km from the state capital, Kuching and 200 km from the capital city of Sabah, Kota Kinabalu.
Этимология
"Лауас" атауының шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар. Деректерге сәйкес, бұл атау малай тіліндегі "луас" сөзінен шыққан, ол "кең" деген мағынаны білдіреді. Ескі заманда адамдар кең жайлы жерлерге қоныстануға бейім болған, осылайша бұл елді мекен пайда болған. Тағы бір әңгімеде, бір топ саудагер Лауас өзенінің сағасында қарақшылардың шабуылына ұшырап, олардан қашып құтылған. Саудагерлер орманның тереңіне жасырынып, қарақшылар оларды таба алмаған. Тыныштанған және қауіпсіздікке қол жеткізген саудагерлер теңізге қайта оралған. Жергілікті диалектте "Лауас" сөзі "жеңілдеу, қауіпсіздік және сенімділік" мағынасын береді.
There are several versions of the origin of the name "Lawas". It reportedly came from the Malay word luas which means "spacious". During earlier times, people tended to settle down in spacious areas and thus the town was born. In another version of the story, there was once a group of merchants who were attacked and chased by the pirates at the mouth of the Lawas river. The merchants managed to hid themselves in the middle of the jungle and the pirates could not find them. Feelling relieved and secure, the merchants returned to the sea. In the local dialect, "Lawas" means "relief, safe, and secure".
Тарих
1901 жылғы 7 қыркүйекте Британдық Солтүстік Борнео компаниясы (БНБК) Бруней сұлтанатынан Лавас өзенінің әкімшілік құқықтарын алды. Бұл Солтүстік Борнеода (қазіргі Сабах) БНБК үкіметіне қарсы қолданылған қару-жарақ контрабандасын тоқтату және Лавас ауданының ішкі аймағындағы құл саудасын жою мақсатында жасалды. Брунейдің әкімшілік жүйесінде екі түрлі құқық болды: sungai kerajaan (мемлекеттік өзен) және sungai tulin (жеке өзен). Мемлекеттік бақылау өзеннен алынатын барлық минералдарға құқықтарды және өзен маңында саяси жағдайлар тұрақтанбаса араласу құқығын қамтиды. Өзеннің жеке меншігі жеке мұраға ұқсас болды, ол өзен жанында тұратын халықтан салық алу құқығын қамтиды.
On 7 September 1901, British North Borneo Company (BNBC) had obtained the administrative rights of the Lawas river from Brunei Sultanate in order to stem the smuggling of weapons that worked against the BNBC government in North Borneo (present day Sabah) and the trading of slaves in the interior of the Lawas district. There were two types of rights exist in the Brunei administrative system: sungai kerajaan (government river) and sungai tulin (private river). Government control on the river includes the rights to all the minerals mined from the river and the right to interfere if there is any political disturbances around the river. Private ownership of the river functioned like a private inheritance which includes the right collect taxes from the residents living near the river.
Үкімет
Лавас – Малайзияның Саравак штатындағы Лимбанг бөлімінің Лавас ауданының бір бөлігі.
Lawas is part of the Lawas District, which is part of the Limbang Division, which is part of Sarawak, Malaysia.
Климат
Лавас тропикалық жаңбырлы орман климатына (Af) ие, және жыл бойы мол жауын-шашын жауады.
Lawas has a tropical rainforest climate (Af) with heavy to very heavy rainfall year round.
Демография
Лавас халқы Лун Баванг, Бруней малайлары, Кедайян және қытайлардан құралған. Басты қолданылатын тілдер – Бруней малай тілі, Кедайян тілі, Лун Баванг тілі және Хоккьин тілі.
Lawas is made up of a population comprising Lun Bawang, Brunei Malay, Kedayan, and Chinese. The main spoken language is Brunei Malay, Kedayan, Lun Bawang and Hokkien.
Экономика
Лимбанг сияқты, бұл қала да Саравак, Сабах және Бруней арасындағы көлік торабы болып табылады. Ағаш өңдеу және ауыл шаруашылығы экономиканың негізгі салалары. Бакелалан деп аталатын таулы аймақта алма өсіру тәжірибесі жүргізілуде. Сонымен қатар, Бакелалан ауданында туризм саласы дамытылуда. Дегенмен, бұл жоспарлар бірнеше дәстүрлі тайпалық ауылдарға тигізетін ықтимал әсеріне байланысты пікір қақтығыстарына себеп болды. Мемлекеттік билік Лаваста шағын және орта кәсіпорындарды дамыту жоспарларын ұсынды. Қазіргі таңда Лавас, Сундар және Трусан аудандарының көп бөлігі күріш егістіктерінен пальма майы плантацияларына айналдырылған. Лавас сонымен қатар жергілікті тілде "Тахай" деп аталатын, шегіртілген балық өндіруші ретінде де белгілі. "Тахайды" коммерциялық түрде өндіретін ауылдардың бірі – Сундар кіші ауданындағы Кампунг Ават Ават.
As with Limbang, the town is a busy transit point between Sarawak, Sabah, and Brunei. Timber and agriculture are the mainstays of the economy. The highland area known as Ba'Kelalan has been experimenting with the cultivation of apples. In addition, the tourism industry is being developed in Ba'Kelalan. However, these plans have been met with controversy due to the probable effects on several traditional tribal villages. Plans to develop small and middle scale industries in Lawas have been proposed by the state government. At this time much of the land in Lawas, Sundar and Trusan has been transformed from padi fields into oil palm plantations. Lawas is also known as the producer of smoked fish called 'Tahai' in local dialect. One of the villages that produces 'Tahai' commercially is Kampung Awat Awat in the Sundar sub district.
Су көлігі
Көліктің тағы бір түрі – Лавас өзені арқылы. Тазартылған өзен көршілес қалалармен және шалқар ішкі елді мекендермен маңызды байланыс құрады. Бұдан басқа, Лаваста әуежай да бар. Жаңа әуежай салу жоспары да қарастырылып жатыр. Көбінесе, төрт дөңгелекті көлік тау халқы үшін басты көлік құралы болып табылады. Бруней, Лабуан және Лимбангқа қайықпен баруға болады. Сапар шамамен екі сағатқа созылады. Бруней, Лабуан және Лимбангқа бағытталған қайықтар әр таңда Лавас кемежайынан шығады. Қайықтарға шамамен 150 жолаушы сыяды.
Another mode of transport is via the Lawas River. The cleaned river serves as an important link to neighbouring towns and deep interior settlements. Besides that, Lawas is also served by an airport. There has also been a plan to build a new airport. Commonly, four wheel drive would be the main transport for most of the highlanders. Brunei, Labuan and Limbang can be reached by boat. The journey will take around two hours to get to the destination. Boats to Brunei, Labuan and Limbang are available at Lawas Wharf every morning. The boats can accommodate around 150 passengers.
Әуе көлігі
Лавас қаласын Лавас әуежайы (IATA: LWY) қамтамасыз етеді. Одан Мири, Ба' Келалан және Сабах штатындағы Кота-Кинабалу қалаларына рейстер бар.
Lawas is served by Lawas Airport (IATA: LWY). It has flights to Miri, Ba' Kelalan and Kota Kinabalu, Sabah.
Қоғамдық көлік
Жергілікті автобус желісімен қатар, Лавасты Кота-Кинабалу (Саба), Мири (Саравак) және Брунеймен байланыстыратын автобустар да бар.
There is a local bus network as well as buses linking Lawas with Kota Kinabalu (Sabah), Miri (Sarawak) and Brunei.
Денсаулық сақтау
Тоғызыншы Малайзия жоспары бойынша қала үшін мемлекеттік аурухана салу көзделіп отыр. 2016 жылдың мамыр айына дейін аурухана 36 айдың ішінде аяқталуға тиіс. Сауда орталығында супермаркет, универмаг және 132 сауда орын болады.
A government hospital was proposed to be built for the town under the Ninth Malaysia Plan. As of May 2016, the hospital is scheduled to be completed in 36 months. The mall will houses a supermarket, departmental store and 132 commercial lots.
Пасар Таму Лавас
Ашық базар, жергілікті тұрғындар оны таму деп атайды, апта сайын жұма күні кештен бастап сенбі күні түске дейін өтеді. Жаңа жемістер, көкөністер, таза ет, Адан күріші, Барио күріші, Икан Тахай, Тау тұзы (Гарам Бакелалан), қолөнер бұйымдары және тірі құс сатылады. Бұл апталық қоғамдық шараның күндері әр ауданда әртүрлі болады.
The open air market, locally known as tamu, is held weekly on from Friday evening until Saturday afternoon. Local produce such as fresh fruits, vegetables, fresh meat, Adan rice, Bario rice, Ikan Tahai, Hill salts (Garam Bakelalan), handycraft traditional and live poultry are sold. The days of this weekly community occasion differ from district to district.
Қызықты орындар
Лавастың ең танымал туристік орындарының бірі – Таму Лавас (немесе Лавас өнімдері базары), ол әр сенбі сайын өтіледі. Бұл базарда жергілікті тұрғындар көкөніс, жеміс-жидек, теңіз өнімдері сияқты жергілікті өнімдерді сатады және оған жергілікті халық пен Брунейдің көршілес Тембуронг ауданынан келген адамдар жиі келеді. Таму Лавастан басқа, Лаваста қызықты орындар – Пунанг жағажайы, Сунгай Бангат жағажайы, Мерараптағы Па’ Лелау, Муруд тауы, Кампунг-Эйр Терджун (Жалаң Трусан бойында). Куала-Лавас, Пунанг және Ават-Ават өзінің Кампунг-Эйрлерімен танымал. Ол Брунейдегі Кампунг Айерге ұқсас, бірақ кішкентай. Басты көлік құралы – өзеннен өту үшін пайдаланылатын пераху (қайық).
One of the most popular tourist attractions in Lawas is its Tamu Lawas (or Lawas Produce Market), which is held every Saturday. Local products such as vegetables, fruits and sea products are sold by locals in this market which is frequented by locals and people from the neighbouring Temburong district of Brunei. Besides Tamu Lawas, other interesting places in Lawas are Punang Beach, Sungai Bangat Beach, Pa' Lelau in Merarap, Mount Murud, Kampung air Terjun (along Jalan Trusan). Kuala Lawas, Punang and Awat Awat are famous with its Kampung Air. It is similar to Kampung Ayer in Brunei but smaller. The main mode of transportation is perahu (boat) to cross the river.