Кіріспе
Рим императоры 393–423 жылдар аралығында Гонорий (9 қыркүйек 384 – 15 тамыз 423) Рим императоры болды. Ол император Феодосий I және оның бірінші әйелі Элия Флакилланың кіші ұлы еді. 395 жылы Феодосий қайтыс болғаннан кейін, Гонорий Стилихонның регенттігімен империяның батыс бөлігін, ал оның бауыры Аркадий шығыс бөлігін басқарды. Оның Батыс Рим империясындағы билігі өте осал және хаостық болды. 410 жылы Рим шамамен 800 жыл ішінде алғаш рет тоналды.
Honorius (9 September 384 – 15 August 423) was Roman emperor from 393 to 423. He was the younger son of emperor Theodosius I and his first wife Aelia Flaccilla. After the death of Theodosius in 395, Honorius, under the regency of Stilicho, ruled the western half of the empire while his brother Arcadius ruled the eastern half. His reign over the Western Roman Empire was notably precarious and chaotic. In 410, Rome was sacked for the first time in almost 800 years.
Отбасы
Гонорий 384 жылы 9 қыркүйекте Константинопольде император Феодосий I мен императрица Элия Флакилланың ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Аркадий мен Пулхерияның інісі болды. 386 жылы анасы қайтыс болды, ал 387 жылы Теодосий узурпатор Магнус Максимнен қашып, Салоникада отбасымен, оның ішінде ағасы Валентиан II және анасы Юстинамен уақытша паналаған Галлаға үйленді. Теодосий мен Галланың Гонридің жартылай қарындасы Галла Плацидия атты қызы болды. Гонорий, Аркадий және Галла Плацидия – Феодосийдің ересек жасқа жеткен жалғыз балалары еді.
Ерте билік
386 жылы екі жасында консулдықты атқарғаннан кейін, 23 қаңтар 393 жылы Валентиний II қайтысынан және Евгенийдің билікті басып алуынан соң, әкесі Теодосий I оны август деп жариялады, осылайша бірлескен билеуші болды. 395 жылғы қаңтарда Теодосий қайтыс болғаннан кейін, Хонорий мен Аркадий империяны бөлісті, нәтижесінде Хонорий он жасында Батыс Рим императоры атанды. Билігінің бастапқы кезеңдерінде Хонорий Теодосий тағайындаған және вандал және римдік тегінің қосындысы болған әскери сардар Стилихонның басшылығына тәуелді болды. Жас императормен байланысын нығайту және немересін императорлық мұрагер етіп тағайындау үшін Стилихон өз қызы Марияны Хонорийге үйлендірді. Стилихонның сарай ақыны Клаудианның осы оқиғаға арналған эпиталамионы бүгінге дейін сақталған. Хонорий Рим папаларының да ықпалында болды. Осылайша, Рим папасы Иннокентий I және Батыс епископтары Хонорийді өзінің бауырына хат жазып, Салоникада синод шақыруға көндіруге сәтті болған болуы мүмкін. Хонорий бастапқыда астанасын Миланда орналастырды, бірақ 401 жылы король Аларик I басқаратын вестготтар Италияға енген кезде, ол астанасын жағалаудағы Равенна қаласына көшірді, ол батпақтар мен мықты бекіністермен қоршалған еді. Жаңа астананы қорғау оңай болғанымен, ол Рим күштеріне Орталық Италияны варварлардың күшейіп келе жатқан қатерінен қорғауға қолайлы емес еді. Императордың резиденциясы 476 жылы Ромул Августулдың құлатылуына дейін Равеннада болды. Бұл себепті Равенна Италиядағы Остготтар патшалығының және Византия экзархтарының ордасы ретінде таңдалған болуы мүмкін. 410 жылы Ұлыбританияға өз ісін өзі шешуге және Римнен көмек күтпеуге бұйрық берілген болуы мүмкін, бірақ бұл бұйрық Ұлыбританияға емес, Италиядағы Бруттий халқына жіберілген деген пікірлер де бар. Батыс империясы аландар, суэвтер және вандалдардың шапқыншылығына байланысты күшіне жеткен, олар 406 жылы Италиядан ығыстырылғанмен, 406 жылдың 31 желтоқсанында Галлияға көшіп келді. 408 жылы Стилихон Рим Сенатын готтарды Италиядан кетуге көндіру үшін 4000 фунт алтын төлеуге мәжбүрледі, осылайша Алариктің тағы бір шабуылына жол бермеді. Осы уақытта Хонорий Бононияда, Равеннадан Тицинумға жолда болғанда, ағасының қайтысы туралы хабарды алды. Ол Аркадийден Феодосийге ауысу кезінде сарайды құруға көмектесу үшін Константинопольге баруды жоспарлаған. Равеннадан кеңес алу үшін шақырылған Стилихон Хонорийге бармауға кеңес берді және өзі аттанды. Стилихонның болмауы кезінде Олимпия есімді министр Хонорийдің сенімін жеңіп алды. Ол императорды өз әйелінің әкесі варварлармен бірге оны құлатуға сөз байласып отырғанына сендірді. Равеннаға оралғаннан кейін Хонорий Стилихонды тұтқындауға және өлім жазасын орындауға бұйрық берді. Стилихонның құлатылуынан кейін Хонорий бұрынғы әйелінің барлық одақтастарына қарсы шаралар қолданды, маңызды тұлғаларды өлтіріп, азаптап, Стилихон билікте болған кезде қызмет атқарғандардың мүлкін тәркіледі. Хонорийдің әйелі Термантия императорлық тақтан алынып, анасына қайтарылды; Стилихонның ұлы Евхерий өлім жазасына кесілді. Тазалау кезінде Стилихонның федерат әскерлерінің отбасылары да қырғынға ұшырады және олар Аларикке жаппай көшті. 408 жылдың қазан айында Аларик Италияға тағы да алтын мен жерді талап ету үшін оралды, оларды империяның вассалдары ретінде бекітуді Стилихон уәделеген еді. Қала оны 5000 фунт алтынмен және 30000 фунт күміспен сатып алды, Рим аштыққа тап болған қысқаша қоршаудан кейін. Осы аралықта Хонорийдің сарайындағы төңкеріс министрлердің ауысуына әкелді, готтарға қарсы болғандар Аларикке жақын офицерлермен алмастырылды, олар бейбіт келісімдерді бастады. Елшілік болмаған кезде Равеннада жаңа өзгеріс болды, Хонорий келісімге қол қоюдан бас тартты. Ашулы Аларик 409 жылдың соңында Римге оралып, Сенатты Приск Атталды император етіп сайлауға мәжбүрледі, ол Алариктің Стилихонмен бұрынғы келісімін растады.
Римді тонау
Римде 408 жылы жаз айында Стилихонның биліктен шеттетіліп, өлімге кесілуінен кейін көп ұзамай вестготтар қамал жасады. 410 жылы Шығыс Рим империясы алты легион (6000 сарбаз; сол кездегі тактикалық өзгерістерге байланысты, легиондар шамамен 1000 сарбазды құрады, ал Республика дәуірі мен Империя кезеңіндегі легиондар 6000 сарбазға дейін жететін, 4-ші ғасырдың соңына дейін) Ровеннадан Хонорийге көмекке жіберді, бірақ Аларик жол бойында легиондарға шабуыл жасады, нәтижесінде олардың тек азы ғана Римге жетті. Қазіргі кездегі басым бөлігі германдық сарбаздардан тұратын Рим армиясын басқаруға лайықты генералы болмағандықтан, Хонорий Алариктің әскеріне тікелей шабуыл жасауға амалсыз болды және қолда бар жалғыз стратегияны қабылдады: вестготтардың шаршауын күтіп, мүмкіндігінше күш жинауға уақыт беру. Бұл әрекет Хонорийдің шешімсіз мінезінің көрінісі болды және ол замандастарынан да, кейінгі тарихшылардан да көп сынға ұшырады. Аталусқа қарсы тұру үшін Хонорий, Солтүстік Африкадан Римге астық жеткізілімін тоқтатумен қатар, Аларикпен келіссөздер жүргізуге тырысты. Аталус Африканы басып алып, Римге астық апару үшін әскер жіберді, бірақ Хонариуге адал болған губернатор Гераклиан, олар жағалауға қонғанда осы күшті талқандады. Рим Солтүстік Африкадан келетін астыққа мұқтаж болғандықтан, халық ашаршылыққа ұшырар деп қорқып, жақындап келе жатқан апаттың кінәсін Аталусқа таңды. Көңілі құлаған Аталус халықты жұбатудың жолдарын іздеді, бірақ келісімге келуге кеткен шығындардың нәтижесінде Аларикке қарызын өтей алмады, соның салдарынан римдіктер мен готтардың арасы суытылды. Ол өз кезегінде саяси манипуляциялардың құрбаны болды. Аталустың абыройы төмендеп, қатыгездігі күшейген кезде, Аларик 410 жылы оны тақтан түсіріп, Хонориймен келіссөздерді қайта бастауды ұсынды. Аштықтан қиналған халқының бірі Римнің қорғанысын Аларикке ашты, содан кейін готтар қалаға ағылып кірді. Шаһарға соңғы рет сегіз ғасыр бұрын галлдар басып кірген. Бұл қамал жұмсақ қамалға жатты. Мысалы, шіркеулер мен діни мүсіндерге ешқандай зиян келтірілмеді. Бірақ римдіктерге келген психологиялық соққы одан да ауыр болды. Оқиғаның эхосы Британиядан Иерусалимге дейін жетті және Августинге "Құдай қаласы" атты шедевр туындыруға шабыт берді.
Констанций және Батыс империясының құлдырауының басталуы
Бұл кезеңде батыстағы Константин III-нің көтерілісі жалғасты. 409 жылы Константин III-нің Испаниядағы қолбасшысы Геронтий оған қарсы көтеріліп, Максимды император деп жариялады және Арльде Константинді қоршауға алды. Хонорий енді қабілетті қолбасшы, Констанцийді тапты, ол 411 жылы Максим мен Геронтийді, содан кейін Константинді жеңіп шықты. Галлия тағы да Хонорий үшін қиындықтар туғызды: Констанцийдің әскерлері Италияға оралғаннан кейін, Жовин солтүстік Галлияда аландар, бургундтар және галльдық текті ақсүйектердің қолдауымен көтерілді. Жовин Готтардың басып кірушілері Атаульфпен (412) келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ оның ағасы Себастьянды Август деп жариялауы Атаульфты Хонориймен одақтасуға мәжбүр етті. 413 жылы Хонорий Атаулфты жеңіп, Жовинусты өлтірді. Сонымен қатар, Гераклиан Солтүстік Африкада көтеріліс туын көтерді, бірақ Италияға шабуыл кезінде сәтсіз аяқталды. Жеңілгеннен кейін ол Карфагенге қашып, қаза тапты. Солтүстік-шығыс Галлия франктардың ықпалына одан да көп түсті, ал 418 жылы қол қойылған келісім бойынша вестготтар оңтүстік-батыстағы Галлияға, бұрынғы Галлия Аквитанияға ие болды. Констанцийдің ықпалымен Хонорий 418 жылы империяның готтарға берілуі тиіс жерлерді ұстап тұруға мүмкіндік беретін жарлық шығарды. Бұл жарлық барлық жеті провинцияны (Теңіз Альпі, Нарбоненцис Прима, Нарбоненцис Секунда, Новемпопулания, Аквитания Прима, Аквитания Секунда және Виенненцис) орталық үкіметпен байланыстыратын әкімшілік байланыстарды жеңілдетті. Ол императорлық губернаторларды алып тастады және тұрғындарға тәуелді федерация ретінде өз істерін жүргізуге мүмкіндік берді, осы мақсатта барлық қалалардың өкілдері жыл сайын Арльде кездесетін болды. 417 жылы Констанций Хонорийдің қарындасы Галла Плацидияға, оның еркіне қарсы үйленді. 410 жылы Хонорий жергілікті варварлардың шабуылдарына қарсы британдықтардың көмек сұрауына жауап берді, бұл Хонорийдің Жарлығы (Rescript of Honorius) деп аталды. Визиготтармен айналысқан Хонорийдің алыстағы провинцияға көмектесуге ешқандай әскери мүмкіндігі болмады. VI ғасырдың византиялық ғалымы Зосимнің айтуынша, "Хонорий Британиядағы қалаларға хат жазып, өздерін сақтауға бұйырды". Бұл сөйлем Италияның оңтүстігін талқылау ортасында кездейсоқ орналасқан; Британия туралы бұдан былай ештеңе айтылмайды, бұл кейбір заманауи ғалымдарды рескрипт Британияға емес, Италиядағы Бруттиумға қатысты деген ойға жетеді.
Бағалаулар
Прокопий өзінің "Соғыстар тарихында" Римнің "құлағаны" туралы хабарды естігенде, Гонорий бастапқыда қатты ойға батып, жаңалықтың "Рома" деп атаған сүйікті тауығына қатысты деп ойлаған. Олар айтады, сол кезде император Гонорий Равеннада евнухтың бірінен, әрине, құс шаруашылығымен айналысатынынан, Римнің құлағаны туралы хабар алды. Сонда ол: «Бірақ ол әлі де менің қолымнан жеп жатыр ғой!» – деп айқайлады. Ол Рим есімді өте үлкен әтешті ұстаған екен, ал евнух оның сөздерін түсініп, Аларик қолынан Рим қаласының құлағанын айтты, император дем алып, жылдам жауап берді: «Менің құсым Римнің құлағанын ойладым». Олар осы императордың осындай ақымақтыққа берілгенін айтады. – Прокопий, Вандал соғысы (III.2.25–26). Бұл әңгіме Эдвард Гиббон сияқты кейінгі тарихшылар тарапынан аңыз ретінде қарастырылса да, римдік қоғамның Гонорийге деген пікірін түсіну үшін пайдалы. Гонорийге XIX және XX ғасырлардағы кейбір тарихшылар, соның ішінде Дж. Б. Бери сындылар, теріс баға берді. Ол өмірінде Римде ерлерге шалбар киюге тыйым салатын жарлық шығарды. Соңғы рет гладиаторлық ойындар Гонорийдің билігінде, 399 және 404 жылдары өтті. Ол гладиаторлық жекпе-жекке қарсы наразылық білдірген христиан монахы Телемахтың шейіт болғандығына байланысты бұл тәжірибеге тыйым салды.
Екіншілік көздер
Дойл, Крис. Хонарий: Рим батысы үшін күрес 395–423 жж. Рим императорлық өмірбаяндары. Рутледж. (2018)
Дойл, Кристофер. Санасыздықтың соңғы ойыны: Рим империясының соңғы кезеңіндегі көтеріліс пен узурпацияны басу 397–411 жж. (2014) Ирландияның Ұлттық университеті, Галвей. Жарияланбаған докторлық диссертация. https://aran.кітапхана.nuigalway.ie/handle/10379/4631
Ковач, Тамас. “410: Хонарий, оның әтеші және евнух (Procop. Vand. 1.2.25–26).” Graeco Latina Brunensia 25, № 2 (2020): 131–48. https://doi.org/10.5817/GLB2020 2 10.
Матизен, Ральф. "Хонарий (395–423 жж.)", De Imperatoribus Romanis.
МакЭвой, Меган А. (2010). "Рим және императорлық кеңселердің өзгеруі біздің заманымыздың төртінші–бесінші ғасырларында", Римдегі Британ мектебінің еңбектері 78: 151–192.
МакЭвой, Меган А. (2013). "Хонарийдің кесенесі: Рим императорлық христиандығы және V ғасырдағы Рим қаласы", Розамонд Маккиттерк, Джон Осборн, Кэрол М. Ричардс, Джоанна Стори (ред.), Ескі Санкт-Петербург, Рим, Кембридж: Кембридж университетінің баспасы: 119–136.
Гиббон, Эдвард. Рим империясының құлдырауы мен түсуі (1888).
Doyle, Christopher. The Endgame of Treason: Suppressing Rebellion and Usurpation in the Late Roman Empire AD 397‑411. (2014) National University of Ireland Galway. Unpublished doctoral thesis. https://aran. library. nuigalway. ie/handle/10379/4631
Kovács, Tamás. “410: Honorius, His Rooster, and the Eunuch (Procop. Vand. 1.2.25–26).” Graeco Latina Brunensia 25, no. 2 (2020): 131–48. https://doi. org/10.5817/GLB2020 2 10. Mathisen, Ralph, "Honorius (395–423 A. D.)", De Imperatoribus Romanis
McEvoy, Meaghan A. (2010). 'Rome and the transformation of the imperial office in the late fourth mid fifth centuries A. D.', Papers of the British School at Rome 78: 151–192. McEvoy, Meaghan A. (2013). 'The mausoleum of Honorius: late Roman imperial Christianity and the city of Rome in the fifth century', in Rosamond McKitterick, John Osbourne, Carol M. Richards, Joanna Story (eds. ), Old St Peter's, Rome, Cambridge: Cambridge University Press: 119–136. Gibbon. Edward Decline & Fall of the Roman Empire (1888)