Кіріспе

Иммундық жүйенің ақуыздары

МХК I класы молекулалары – негізгі гистоқосусандық кешеннің (МХК) екі негізгі класының бірі (екіншісі – МХК II класы) және омыртқалы жануарлардың денесіндегі барлық ядролы жасушалардың жасуша бетінде табылады. Олар тромбоциттерде де кездеседі, бірақ қызыл қан жасушаларында жоқ. Олардың функциясы – жасуша ішіндегі ақуыздардың пептидтік фрагменттерін цитотоксикалық Т-жасушаларына көрсету; бұл МХК I класы ақуызының көмегімен белгілі бір шетел антигеніне қарсы иммундық жүйенің дереу жауабын тудырады. МХК I класы молекулалары цитозольдік ақуыздардан алынған пептидтерді ұсынатындықтан, МХК I класының презентация жолы көбінесе цитозольдік немесе эндогендік жол деп аталады. Адамдарда МХК I класына сәйкес келетін HLA – HLA A, HLA B және HLA C.

Функция

I сыныпты МГК молекулалары негізінен цитозольдік ақуыздардың протеасомамен ыдырауынан пайда болған пептидтерді байланыстырады. МГК I:пептидтік кешен енді плазмалық тор арқылы жасушаның сыртқы плазмалық мембранасына енгізіледі. Эпитоп пептиді I сыныпты МГК молекуласының жасушадан тыс бөліктеріне байланысады. Осылайша, I сыныпты МГК-ның функциясы цитотоксикалық T-лимфоциттеріне (CTL) жасушаішілік ақуыздарды көрсету болып табылады. Дегенмен, I сыныпты МГК экзогенді ақуыздардан алынған пептидтерді де ұсына алады, бұл процесс кросс-презентация деп аталады. Қалыпты жасуша өзінің I сыныпты МГК-сында қалыпты жасушалық ақуыз алмасуынан пайда болған пептидтерді көрсетеді, ал орталық және шеткерлік толеранттылық механизмдеріне байланысты CTL-дер оларға жауап ретінде белсендірілмейді. Жасушада шетел ақуыздары пайда болғанда, мысалы, вирус инфекциясынан кейін, I сыныпты МГК-ның бір бөлігі бұл пептидтерді жасуша бетінде көрсетеді. Салдарынан, МГК:пептидтік кешенге тән CTL-дер оларды таниды және осы пептидтерді ұсынатын жасушаларды өлтіреді. Балама ретінде, I сыныпты МГК-ның өзі табиғи кілтіруші жасушалардың (NK) тежегіш лиганд ретінде қызмет ете алады. CTL жауабынан қашу үшін кейбір вирустар мен белгілі бір ісіктер қолданатын механизм – I сыныпты МГК деңгейін төмендету, NK жасушаларының өлтіруін белсендіреді.

PirB және визуалды пластикалық

Б-секілді жұпталған иммуноглобулин (PirB) рецепторы – MHCI байланыстыратын рецептор, көру пластикалықты реттеуге қатысады. PirB орталық нерв жүйесінде экспрессияланады және дамудың күрделі кезеңінде де, ересек жаста да көз үстемдігінің пластикалық қабілетін азайтады. Пептид, MHC I және B2M арасындағы тұрақты үштік кешенді сақтау үшін әдетте жоғары сәйкестік пептиді мен B2M суббірлігі қажет болса да, қалыпты температурадан төмен температурада тұрақты, пептидтен кемшілік MHC I/B2M гетеродимерлері байқалды. MHC I және B2M арасындағы дисульфидтік байланыс арқылы жасалған синтетикалық тұрақты, пептид қабылдағыш MHC I молекулалары "ашық MHC I" деп аталады.

Синтез

Пептидтер негізінен цитозолда протеасома арқылы түзіледі. Протеасома – 28 суббірліктен тұратын макромолекула, олардың жартысы протеолиздік активтілікке жауап береді. Протеасома жасуша ішіндегі белоктарды кішкентай пептидтерге ыдыратады, содан кейін олар цитозолға босатылады. Протеасомалар сонымен қатар әртүрлі пептидтік фрагменттерді (жалғастырылған пептидтер деп аталады) біріктіре алады, нәтижесінде геномда тікелей кездеспейтін, үздірілмеген тізбектер пайда болады. Жалғастырылған пептид сегменттерінің бастауы бір белоктан (цис-жалғастыру) немесе әртүрлі белоктардан (транс-жалғастыру) болуы мүмкін. Пептидтердің МГК I класындағы молекуламен кездесуі үшін цитозолдан эндоплазмалық ретикулумға (ЭР) тасымалдануы қажет, оның пептид байланысу орны ЭР люменінде орналасқан. Оларда мембранаға жақын Ig бүктемесі бар.

Транслокация және пептидтік жүктеме

Пептидтің цитозолдан ER люменіне транслокациясын антигенді өңдеуге (TAP) байланысты тасымалдаушы жүзеге асырады. TAP – ABC тасымалдаушылар отбасының мүшесі және TAP1 және TAP2 құрамындағы гетеродимерлі, көп мембраналық полипептид. Екі суббірлік цитозолға қаратылған пептид байланысу орнын және екі АТФ байланысу орнын құрайды. TAP цитоплазмалық жағынан пептидтерді байланыстырады және АТФ энергиясын пайдаланып, оларды ER люменіне транслокациялайды. МHC I класының молекуласы, өз кезегінде, ER люменінде пептидтермен жүктеледі. Пептидті жүктеу процесі TAP, тапасин, калретикулин, кальнексин және Erp57 (PDIA3) құрамындағы Пептидті жүктеу кешені деп аталатын үлкен мультимерлік кешенге кіретін бірнеше басқа молекулаларды қамтиды. Кальнексин β2m байланысынан бұрын I класты МHC α- тізбектерін тұрақтандырады. МHC молекуласы толық құрастырылғаннан кейін кальнексин диссоциацияланады. Байланысқан пептидісіз МHC молекуласы тұрақсыз болып келеді және кальретикулин мен Erp57 шаперондарының байланысын қажет етеді. Сонымен қатар, тапасин МHC молекуласына байланысып, оны TAP ақуыздарымен байланыстырады және пептидтің таңдалуын қамтамасыз ететін итеративтік процесте, яғни пептидтік редакциялауға көмектеседі, осылайша пептидтің жүктелуін және ко-локализациясын жақсартады. Пептид МHC I класының молекуласына жүктелгеннен кейін кешен ажырасып, секреторлық жол арқылы ER-ден шығып, жасуша бетіне жетеді. МHC I класының молекулаларының секреторлық жол арқылы тасымалдануы МHC молекуласының бірнеше посттрансляциялық модификацияларын қамтиды. Кейбір посттрансляциялық өзгерістер ER-де болады және ақуыздың N-гликан аймақтарындағы өзгерістерді, содан кейін Гольджи аппаратындағы N-гликандардағы кең ауқымды өзгерістерді қамтиды. N-гликандар жасуша бетіне жеткенге дейін толық пісіп жетеді.

Пептидтерді жою

Эндоплазмалық тордың (ЭТ) люменінде МГК I класындағы молекулалармен байланыса алмайтын пептидтер сек61 каналы арқылы ЭТ-ден цитозольге шығарылады, онда олардың мөлшері тағы да қысқартылуы мүмкін, содан кейін ТАП арқылы МГК I класындағы молекуламен байланысу үшін ЭТ-ге қайта оралуы мүмкін. Мысалы, сек61 мен сиыр альбуминінің өзара әрекеттесуі байқалған.

Вирустардың әсері

I класты MHC молекулалары протеазомаларда убиквитинирленген цитозольдік ақуыздардың ыдырауынан пайда болған пептидтермен жүктеледі. Вирустар вирустық ақуыздардың жасушалық экспрессиясын тудыратындықтан, осы өнімдердің кейбіреуі ыдырауға белгіленеді, нәтижесінде пайда болған пептид фрагменттері эндоплазмалық торға еніп, MHC I молекулаларымен байланысады. Осылайша, антигенді ұсынудың MHC I класына тәуелді жолы арқылы, вирусты жұқтырған жасушалар Т-жасушаларына инфекция нәтижесінде аномальды ақуыздар өндіріліп жатқанын сигналдайды. Вирусты жұқтырған жасушаның тағдыры көбінесе жасушалық иммунитет арқылы апоптозды индукциялау болып табылады, бұл жақын жасушаларды жұқтыру қаупін азайтады. Иммундық бақылаудың осы әдісіне эволюциялық жауап ретінде көптеген вирустар жасуша бетінде MHC I класты молекулалардың көрсетілуін төмендетуге немесе басқаша болдырмауға қабілетті. Цитотоксикалық Т-лимфоциттерден айырмашылығы, табиғи өлтіруші (NK) жасушалары жасуша бетіндегі MHC I молекулаларын тани отырып, әдетте деактивацияланады. Сондықтан, MHC I молекулаларының болмауы жағдайында NK жасушалары белсендіріледі және жасушаны аномалиялы деп таниды, бұл оның иммундық жойылғаннан қашуға тырысатын вирустармен жұқтыруы мүмкін екенін көрсетеді. Адамның кейбір қатерлі ісіктері де MHC I көрсетілуін төмендетеді, бұл түрленген жасушаларға инфекцияланған немесе түрленген жасушаларды жоюға арналған қалыпты иммундық бақылаудан қашуға мүмкіндік береді.

Эволюциялық тарих

I класты MHC гендері барлық жақ сүйекті омыртқалы жануарлардың ең соңғы ортақ ата-тегінен пайда болды және қазірге дейін зерттелген барлық тірі жақ сүйекті омыртқалы жануарларда кездеседі. Туу және жоғалу эволюциясы – МНС I класы гендері отбасының мөлшерін түсіндіретін механизмдердің бірі.

MHC I класының гендерінің пайда болуы мен жойылуы

Туу және өлім эволюциясы гендердің көбейіп, геномда бір геннің бірнеше көшірмесінің пайда болуына себеп болады, олар кейін жеке эволюциялық процестерден өтеді. Кейде осы процестер геннің бір көшірмесінің псевдогенге (жойылуға) айналуына әкеледі, бірақ кейде екі жаңа геннің әртүрлі функциялары пайда болады. Адамның МХК Ib класы локустары (HLA E, F және G), сондай-ақ МХК I класы псевдогендері осы туу және өлім процесінде МХК Ia класы локустарынан (HLA A, B және C) туындаған болуы мүмкін.