Кіріспе

Бақылау немесе шабуылдық миссиялар үшін ұшақтармен жабдықталған су асты кемесі. Су асты кемесі-ұшақ тасымалдағышы – бақылау немесе шабуылдық миссиялар үшін ұшақтармен жабдықталған су асты кемесі. Мұндай су асты кемелері ең көп пайдаланылғаны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болды, бірақ олардың операциялық маңызы айтарлықтай аз болды. Олардың ең танымалдары – жапондық және француздық "Сюркуф" су асты кемелері, алайда басқа елдердің теңіз күштері үшін де осындай кемелердің шағын саны салынды. I 400 және AM класс су асты кемелерінен басқа, көптеген операциялық су асты кемелері-ұшақ тасымалдағыштар өз ұшақтарын барлау және бақылау үшін пайдаланды. Бұл, шабуылдық ұшақтарға база ретінде қызмет ететін әдеттегі су үстіндегі ұшақ тасымалдағыштардан өзгеше.

Ерте тарихы (Бірінші дүниежүзілік соғыс)

Германия су асты кемелерін авианосец ретінде сынақтан өткізген алғашқы ел болды. Бұл тәжірибеге Германия әскери-әуе күштерінің командирі, оберлейтенант Фридрих фон Арнольд де ла Периер бастамашы болды. Ол Зеебрюггеде екі Фридрихшафен FF.29 барлау гидросамолеттарынан тұратын бөлімшеге басшылық етті. Зеебрюггеге келген алғашқы U- қайықтарының бірі капитан-лейтенант Вальтер Форстманның қайығы болды, ол су асты кемесі авианосецінің рөлін ойнауға тиіс еді. Қаруланбаған FF 29 гидросамолеттары бомба тасымалдау үшін модификацияланды. 1915 жылдың 25 желтоқсанында жаңадан модификацияланған ұшақтардың бірі Англия арнасынан өтіп, Темза өзені бойымен ұшып, Лондонның шетінде бомба тастады, бірақ олар аз ғана зиян келтірді. Британдық истребительдер оны қуды, бірақ ұшақ қауіпсіз түрде базаға оралды. Бұл алғашқы бомбалау миссиясы ұшақтың жеткілікті қашықтыққа ұша алмайтынын көрсетті. Осы жетістіктен шабыттанған Арнольд пен Форстман ұшақты британдық жағалауға дейін су асты кемесінің палубасында алып барып, ұшып көтерілуге дайындап, содан кейін ұшақты жартылай суға батырып, гидросамолеттің жүзіп кетуіне мүмкіндік беру арқылы қашықтықты арттыруға болатынын болжады. 1915 жылдың 6 қаңтарында U 12 Зеебрюггедегі Zeebrugge Mole қорғанысының ішінде FF 29 ұшағын палубасынан ұшырды. Содан кейін ұшақ қайтадан бекітілді, ал су асты кемесі порттан шықты, бипланның 16,15 метрлік қанаттары шағын жағажай патрульдік су асты кемесінің 57,30 метрлік ұзындығының шамамен ⅓ бөлігін құрады. U 12 FF 29 ұшағын 30 мильдей алып жүрді, содан кейін алдыңғы бөлімдерін сулады және гидросамолетті көп қиындықсыз палубадан жүзіп кетуге жіберді, одан кейін ұшақ ұшып кетті. Арнольд бастапқыда су асты кемесімен байланысуды жоспарлаған, бірақ бұл идеядан бас тартты. Биіктікке көтерілгеннен кейін Арнольд британдық жағалауға қарай ұшты, ол Зеебрюггеге оралуға дейін байқалмай ұшып кетті. Ұшақ теңізге шығарылып, су асты кемесінің палубасынан қауіпсіз түрде жүзіп кеткенімен, процедура мен құрылымды жақсарту қажет екені анық болды. Арнольд пен Форстман неміс теңіз командасына қосымша эксперименттер жүргізуді ұсынды, бірақ олардың жобалары практикалық емес деп танылды және мақұлданбады. 1917 жылы жоспарлар қайта қарастырылды, себебі олар жаңа неміс су асты кемелерінің соққы беру күшін арттыруға көмектеседі деп үміттенілді. Бұл су асты кемелері ұшақта жиналатын және бөлшектелетін, палубадағы арнайы бөлімдерде сақталатын шағын барлау гидросамолеттарымен жабдықталуы керек еді. Осы мақсатта жасалған екі ұшақ дизайны Hansa Brandenburg W.20 бипланы және LFG Stralsund V 19 Putbus төмен қанатты монопланы болды. Бірінші үлгі 1917 жылы Cruiser су асты кемелерінде пайдалану үшін жобаланды, бірақ ол ешқашан пайдалануға енгізілген жоқ. Британдықтар да ұшақ тасымалдайтын су асты кемесі тұжырымдамасын сынақтан өткізді, сол себепті олардың бірі неміс U- қайығына ұқсас жабдықталды, бірақ мақсаты Солтүстік теңізден өтетін неміс дирижабльдерін тоқтату болды. 1916 жылы ол екі Sopwith Schneider гидросамолетін ұшыратуға қабілетті болды. Алайда, неміс экспериментіндегідей, ұшақтар палубада қорғалмаған және су асты кемесі оларды жоғалтпай суға батуға мүмкіндік бермеді.

Франция

Surcouf – 1927 жылдың желтоқсанында тапсырыс берілген, 1929 жылдың 18 қазанында суға түсірілген және 1934 жылдың мамырында қолданысқа берілген француз суасты кемесі. Су астындағы 4000 тонналық (3600 тонна) су сығуымен, Surcouf Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде әлемдегі ең үлкен суасты кемесі болды. Surcouf "су асты крейсері" ретінде жобаланды, мақсаты – су бетіндегі жауынгерлік қимылдарды іздеу және оған қатысу. Осы миссияның бірінші бөлігі үшін, ол басқару мұнарасының артқы бөлігіне салынған ангарда бақылау ұшағын алып жүрді; екінші бөлігі үшін, ол 12 торпедалық түтікпен ғана емес, сонымен қатар басқару мұнарасының алдында орналасқан қос зеңбірек мұнажасымен де қаруланды. Зеңбіректер 60 оқтан тұратын қоймадан оқтандырылды және 16 футтық (5 метрлік) қашықтық өлшегішпен басқарылатын бағыттағыш жүйесімен басқарылды, ол 7 мильдік (11 км) көрініс шегін көруге жеткілікті биіктікте орнатылған. Теория бойынша, бақылау ұшағы зеңбіректердің 15 мильдік (24 км) ең жоғарғы қашықтығына оқ атуды бағыттай алатын. Ангардың үстіне әуе шабуылына қарсы зеңбіректер мен пулеметтер орнатылған.

Италия

Regia Marina (Италия әскери-теңіз флоты) 1920 жылдардың соңында шағын барлаушы су ұшағына арналған су өткізбейтін ангары бар итальяндық "Ettore Fieramosca" суасты кемесіне тапсырыс берді. 1928 жылы Macchi және Piaggio компанияларына сәйкес ұшақтарға тапсырыс берілді, нәтижесінде Macchi M.53 және Piaggio P.8 ұшақтары жасалды, бірақ бағдарлама тоқтатылып, "Ettore Fieramosca" суасты кемесін тапсырудан бұрын 1931 жылдың желтоқсанында суасты кемесінің ангары алынып тасталды.

Жапония

Жапондықтар "су асты кеме-авианосец" концепциясын кеңінен қолданды, бұл J2 класымен (I-6) және 1937–38 жылдарғы J3 класымен басталды. Барлығы 42 су асты кеме ұшақтарды тасымалдау мүмкіндігімен салынды, олардың бірі – .

Ұлыбритания

Ауыр қару тасымалдайтын кемелерді жоғалтқаннан кейін және капиталдық емес кемелердің қарулануын шектеген Вашингтон теңіз келісімінен соң, қалған М класты су асты кемелері басқа мақсаттарға қайта жарақтастырылды. 1927 жылға қарай, қалқан қанаттары бар Parnall Peto су асты ұшағы үшін су өткізбейтін ангармен жабдықталды, оны дерикатор көмегімен ұшырып, қайтадан қондыруға болатын. 1928 жылғы қазан айында ол гидравликалық катапультімен жабдықталды, бұл ұшақты алдыңғы корпусқа орнатылған пандус арқылы ұшыруға мүмкіндік берді. Су асты кемесі мен оның ұшағы флот алдында барлау жүргізіп, қауіп сезгенде суға батып кететін. HMS M2 1932 жылы жоғалып кетті, және ұшақтарды ұшыратын су асты кемелерінен Корольдік теңіз күштері бас тартты.

Германия

Крайгсмарин (Германия әскери-теңіз күштері) әуе тасымалдағыш суасты кемелерін жасауды бастады және 1939 жылдың басында төрт өте үлкен "крейсер" типті U қайығына тапсырыс берді. Бұл қайықтар қазіргі бар U қайықтарынан екі есе үлкен болуы тиіс еді, 110 адамдық экипажға ие болып, бір Arado Ar 231 гидропланын тасымалдау жоспарланған, бірақ сол жылдың соңында соғыс басталғанда жоба тоқтатылды. Қатаң түрде ұшақ болмаса да, кейбір U қайықтары Focke Achgelis Fa 330 (ағылшын тілінде: Wagtail) тасымалдады. Бұл айналмалы қанатты желкеннің бір түрі, оны гироглидер немесе роторлық желкен деп атайды. Олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс суасты қайықтарының артынан сүйретіліп, желкендегі қарауылшыға алысқа көруге мүмкіндік берді.

IX D 2-түрі "Монсон"

Тағы бір неміс ұзын қашықтықтағы U қайығы IX D2 типінің "Монсун" болды, ол Үнді мұхиты мен Қиыр Шығыс аймағында, Пенангта (Оккупацияланған Малая) базасымен пайдаланылды. Мұндай су асты қайықтарына көмектесу үшін "Автогиро-кит" Focke Achgelis Fa 330 "Bachstelze" (Wagtail) бақылау жүйесі әзірленді. Ол Үнді мұхитында және кейде Оңтүстік Атлантикада қолданылды, бірақ оның қолданылуы су асты қайықтың жылдам суға батуына кедергі келтірді. Flettner Fl 282A "Kolibri" барлау тікұшағы да ұзақ қашықтықтағы су асты қайықтарынан пайдалану жоспарланған. Бұл бір орындық тікұшақ дәнекерленген болат құбырлардан жасалған және ротор қанаттары мен қону шассисі алынып тасталған күйде U қайығының палубасындағы 2 метр диаметрі және 5 метр ұзын қысымды ангарда сақтауға қолайлы болды. "Kolibri" Fl 282 неміс су асты қайығында ешқашан қолданылмады.

Жапония

Жапондықтар су асты ұшақ тасымалдағыш концепциясын кеңінен қолданды. Барлығы 47 су асты кемесі су ұшақтарын тасымалдау мүмкіндігімен салынды. IJN су асты ұшақ тасымалдағыштарының көпшілігі тек бір ғана ұшақты тасымалдай алды, бірақ бірнеше түрі екі ұшақты, ал I 400 класындағы алып су асты кемелері үш ұшақты тасымалдай алды.

B1 түрі (20 бірлік)

B1 типті (I 15 сериясы) су асты кемелері (I 15, I 17, I 19, I 21, I 23, I 25, I 26, I 27, I 28, I 29, I 30, I 31, I 32, I 33, I 34, I 35, I 36, I 37, I 38, I 39) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық теңіз күштерінің ең көп сандағы су асты кемелері болды. Барлығы 20 дана салынды, алғашқысы I 15 болды, ол серияның атауына айналды. Бұл су асты кемелері жылдам, өте ұзақ қашықтыққа жүретін және бір "Йокосука" E14Y гидроұшағын тасымалдайтын, ол бастион мұнарасы алдындағы ангарда орналасқан және катапультамен ұшырылатын. Бұл серия, әсіресе соғыстың басында, табысты болды. 1942 жылы I 26 "Саратога" ұшақ тасығыш кемесін қиратты. 1942 жылдың 15 қыркүйегінде I 19 "Wasp" кемесіне алты торпеда атты, олардың екеуі кемеге тиіп, оны қиратты, ал қалған торпедалар "North Carolina" линкорлық кемесіне және кейіннен батқан "O'Brien" эсминеціне зиян келтірді. 1942 жылдың қыркүйегінде I 25 АҚШ құрлықтарына қарсы жасалған жалғыз әуе шабуылын жүргізді, онда одан ұшырылған ұшақ Орегон штатының Брукингс қаласының жанындағы орманға екі жартылай жанғыш бомба тастады.

AM түрі (I-13, I-14)

AM (А модификацияланған) типті су асты кемесі – екі ұшаққа арналған ангары бар, ірі суастына жүзуге арналған кеме. Бұл алып субмариналар бастапқыда А2 типті болған, бірақ құрылысы басталғаннан кейін екінші ұшақты тасымалдау үшін қайта жобаланды. Суастына түсетін ұшақтар бомба тасымалдайтын Айчи М6А1 бомбалаушы ұшағы болуы тиіс еді. Бұл су асты кемелерінің қашықтығы мен жылдамдығы таңғажайып болды, бірақ су астындағы өнімділігі нашарлап, оларды оңай нысанаға айналдырды. I 13 1945 жылғы 16 шілдеде Лоуренс С. Тейлор эсминеці мен Anzio эскорттық авианосегінің әрекеттерінен Йокосукадан шамамен 885 км (550 миль) шығысқа қарай батты. I 14 соғыс аяқталғанда теңізде капитуляциялады және кейіннен металл терісіне жіберілді.

Сентоку түрі (I-400, I-401, I-402)

I 400 класты су асты кемелері Екінші дүниежүзілік соғыстың ең ірі су асты кемелері болды және 1960 жылдары ядролық баллистикалық зымыран тасымалдайтын су асты кемелері салынғанға дейін ең үлкені болып қала берді. Оның суы сығымдалылығы 6500 тонна (5900 тонна) және ұзындығы 400 фут (122 метр), бұл қалыпты су асты кемелерінен үш есе үлкен. Оның корпусы сегіздік пішіндес, үш Aichi M6A Seiran ұшағын орналастыру үшін палубадағы ангарды қолдануға қажетті қосымша беріктік үшін жасалған. Сонымен қатар, оның үш зениттік пулеметі және үлкен палубалық пулеметі, сондай-ақ сегіз торпеда түтігі болды, олармен сол кездегі ең ірі, ең ұзақ қашықтықтағы және ең қауіпті торпеда – Long Lance-ті атуға болатын. "Сен Току" сериясынан үш кеме салынды: I 400, I 401 және I 402 жапондық су асты кемелері. Әрқайсысы төрт қозғалтқышқа және әлемді 1,5 рет айналып өтуге жететін отынға ие болды, бұл АҚШ-қа екі бағыттан да жетуге жеткілікті еді. Су асты кемелері үш Sei ran ұшағын (Aichi M6A) тасымалдай алды, олардың әрқайсысы 650 миль (1046 км) қашықтыққа бомба тасыды. Оның атауы "sei" ("ашық аспан") және "ran" ("дауыл") сөздерінің үйлесімінен құралды, шамамен "ашық аспаннан келген дауыл" деген мағынаны білдіреді, себебі американдықтар олардың келе жатқанын білмейтін еді. Оның қанаттарының ені 12 метр, ал ұзындығы 38 метр болатын. Ұшақты ангарға сыйғызу үшін оның қанаттары артқа бүгіліп, көлденең тұрақтандырғыштар төменге, ал тік тұрақтандырғыштың жоғарғы бөлігі иілді, нәтижесінде ұшақтың жалпы пішіні оның винтінің диаметріне сәйкес келді. Төрт адамнан тұратын экипаж үш ұшақты да 45 минут ішінде дайындап, алып су асты кемесінің алдыңғы бөлігіндегі 37 метрлік катапультамен ұшыра алатын.

Соғыстан кейінгі зерттеулер

АҚШ Әскери-теңіз күштері 1946 және 1952 жылдары фантастикалық су асты кеме-ұшақ тасымалдаушыларының эскиздік жобаларын жасады. 1946 жылғы зерттеуде SSV корпусының классификациялық белгісі болды және бастапқыда стратегиялық ядролық соққы үшін екі XA2J Super Savage бомбалаушысын немесе төрт F2H Banshee истребителін тасымалдау жоспарланған. Әртүрлі герметикалық ангарлар мен ұшып-қону пандустарының конфигурациялары 600 футтан (183 м) 750 футқа (229 м) дейінгі ұзындықтарды қамтамасыз етті, соңғысы екі есе көп ұшақтармен, су бетіндегі суыру салмағы 34 000 тоннаны құрады (Ресей теңіз күштерінің "Тайфун" класындағы су асты кемесі, ең ірісі, су бетінде 24 000 тонна ғана). 1952 жылғы зерттеу сәл шынайырақ болды, ол үш F2Y Sea Dart гидроұшақ истребителін тасымалдады, және жағдайы нашар теңізде ұшуға арналған жоғарғы пандусқа ие болды (Sea Dart тек тыныш теңізде ғана ұшып шыға алатын). Бұл әлі де ірі су асты кеме болар еді, ұзындығы 460 фут (140 м) және су астында 9000 тонна, ядролық қуат станциясымен жабдықталған. Сонымен қатар, екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі флоттық су асты кемелерін А4D Skyhawk гидроұшақтарының нұсқасын тасымалдауға бейімдеудің тиімді жоспары жасалды, бұл Regulus зымырандарымен жабдықталған SSG су асты кемелері сияқты, ұшыру үшін гидрошаңғыларды пайдалану арқылы жүзеге асырылатын еді.

Болашақ жобалар

Су асты кемелері-әуе тасымалдаушылары қолданыста жоқ, бірақ бұл идея мерзімді түрде қайта жаңғырылып тұрады. Жасырын шабуыл жасау мүмкіндігі қызықтырады, бірақ үздіксіз әуе операциялары су астында жүрудің артықшылығын жоққа шығарады, ал көлемдік шектеулер үлкен және тұрақты әуе операцияларын жүргізуге кедерес келтіреді. Сонымен қатар, су астынан ұшырылатын қанатты зымырандар шектеулі бақылау мүмкіндіктерін де енгізеді, осылайша олар соққы беру қаруы ретінде де, бір рет қолданылатын барлау дрондары ретінде де қолданылуы мүмкін; бұл су асты кемелерінен ұшақтарды пайдаланудың маңыздылығын азайтады. Дегенмен, БПҰ-ны (беспилотты ұшу аппаратын) ұшыру және қайтару қабілеттерін дамытуға қатысты бірнеше жобалар бар. Мұны үш тәсілмен іске асыруға болады: торпедалық түтік арқылы, тік ICBM ұшыру шахтасы арқылы немесе желкенде немесе корпусқа орнатылған арнайы құрылғыдан ұшыру. АҚШ Әскери-теңіз күштері осы типтегі кемелер ұсынуы мүмкін аймақтық шектеулерге қарсы асимметриялық қауіптерді тойтару үшін, жағалаудағы күрес қабілеттерін арттыру қажеттігін мойындады.