Кіріспе
Дражен Будиша (25 шілде 1948 жылы туған) – хорват саясаткері, 1990-шы жылдарығы басты оппозициялық тұлға және екі рет президенттікке кандидат болған. 1990-шы жылдар бойы Хорватия әлеуметтік-либералдық партиясының төрағасы болған ол, бүгінгі күнге дейін Хорватия демократиялық одағы немесе Социал-демократиялық партиясынан шықпаған жалғыз оппозиция жетекшісі болып табылады.
Dražen Budiša (born 25 July 1948) is a Croatian politician who used to be a leading opposition figure in the 1990s and a two time presidential candidate. As president of the Croatian Social Liberal Party through the 1990s he remains to date the only Leader of the Opposition not to have been from either the Croatian Democratic Union or the Social Democratic Party.
Югославия кезінде
Будиша Югославия Федеративтік Халық Республикасының құрамындағы Хорватия Халық Республикасының Дрниш қаласында дүниеге келген. Ол Загребтегі философия факультетінде философия және социологияны оқыды және 1970-ші жылдары Хорватия көктеміне қатысты. Осы қызметі үшін ол кейіннен коммунистік билік тарапынан Лепоглава түрмесіне жіберілді. Демократия келгенге дейін кітапханашы болып жұмыс істеді. 1989 жылы ол Хорватия әлеуметтік-либералдық партиясын құрушылардың бірі болды, соңынан партияның жетекшісі атанды. 1990 жылғы сайлауда оның партиясы Халықтық келісім коалициясына қосылды, бірақ сайлауда нашар нәтиже көрсетті, соның ішінде Будиша да парламентке өте алмады.
Оппозиция басшысы ретінде
1991 жылдың тамызында соғыс кезінде Будиша Франьо Грегуричтің соғыс уақытындағы кабинетінде министр болды. 1992 жылдың ақпан айында ол хорват егемендігін ресми мойындау шартымен этникалық сербтердің саяси автономиясын кепілдейтін конституциялық заңдарға қарсы шығып, қатардан шыққан алғашқы министр атанды. Ол Хорватия Парламентінің теледидардағы сессиясында отставкаға кететінін жариялады, осылайша Франьо Туджманның саясатына наразы болған көптеген хорваттардың бірігу ортасы болды. 1992 жылғы президент сайлауында Туджманға жеңілгенімен, ол өзінің оппозициялық көшбасшы статусын сақтап, Савка Дабчевич Кучар және Доброслав Парага сияқты, мүмкін, көбірек харизматикалық көшбасшылардан озып кетті. Оның HSLS партиясы да сол сайлауда жақсы нәтиже көрсетті, ал кейінірек, бірнеше айдан соң округтер палатасы, аймақтық және жергілікті сайлауларда HSLS өзінің гүлдену шыңына жетті. 1995 жылы біріккен оппозиция Загребтегі жергілікті сайлауда жеңіске жетті және HSLS мэрлік лауазымға үміткер ұсынды. Алайда Франьо Туджман өкілеттіктерін теріс пайдаланып, Загреб дағдарысын бастады және Будишаны қоса алған төрт HSLS үміткерінің тағайындалуына кедергі келтірді. HSLS-тің өркендеуі қысқа ғана уақытқа созылды. 1995 жылғы парламенттік сайлауда оның көптеген сайлаушылары жаңарып келген Хорватияның Социал-демократиялық партиясына (СДП) және орталықшыл коалицияға көшті. Дегенмен, HSLS парламенттің төменгі палатасындағы ең күшті оппозициялық партия болып қала берді. Екі жылдан кейін жергілікті сайлауда да бұл тенденция жалғасты. Будиша Туджманның Хорват Демократиялық Одағымен (HDZ) коалициялық үкімет құру жоспарларын ұсынып, олардың сайлаушыларын өз жағына тартуға тырысты. Бұл Владимир Готовацпен қарым-қатынастың үзілуіне және HDZ-ның оңтүстік саясатына қарсы шыққан Либералдық партияның құрылуына әкелді.
СДП және жаңа үкіметпен коалиция
Осыдан кейін Будиша билікке жетудің жалғыз жолы барлық оппозициялық партиялардың, соның ішінде СДП-ның кең коалициясында екенін түсінді. Ол Ивица Рачанмен 1998 жылы коалициялық келісімге қол қойды және 2000 жылғы парламент сайлауында сенімді жеңіске жетті. Алайда, бұл жеңіске Будишаның екі аптадан кейін өткен президенттік сайлауда Стьепан Месичке жеңілуі нұқсан келтірді. Екінші турда Франьо Туджманның жақтастарын өз жағына тартуға тырысқан Будиша бұл жеңілістен қатты ренжіді, бұл оның партиясының оңға қарай бұрылуына және кейіннен үкіметтік коалиция серіктестерімен келіспеушіліктерге әкелді. Нәтижесінде, ол 2001 жылғы 12 шілдеде Хорватия генералдарының ICTY-ге жіберу мәселесіне байланысты СДП-мен болған даудың нәтижесінде ХСЛС президенті лауазымынан кетті. Оның орнына Жозо Радош тағайындалды. Будиша жаңа үкіметте қызметке ие болмағанына наразы болды және Рачанды премьер-министрдің орынбасары және HSLS партиясының мүшесі Горан Граничті қызметтен босатуға мәжбүр етіп, оның орнына Будишаны тағайындауға итермеледі, бірақ ол бұл лауазымда ұзаққа тоқталған жоқ. Будиша Месичпен (кейін Рачанмен) келіспеген мәселелердің бірі – ICTY-мен ынтымақтастық болды. Бұл 2002 жылы Будиша мен оның партиясының жаңа сайлау өткізуге тырысу үшін үкіметтен кетуімен одан әрі ушықты. Соның салдарынан партия тағы да бөлініп, үкіметті қолдаған Либерал-демократтар партиясы құрылды.
Саясаттың құлдырауы
Оппозицияға қайтып келген Будиша алдымен партиясынан шығып, бір жылдан кейін қайта оралды – бұл сахналаған оқиға ретінде қарастырылды – содан кейін Мате Граничтің жаңа Демократиялық орталығымен бірлесіп оңшыл-орталық блок құрып, билікке қайта оралуға тырысты. 2003 жылғы парламент сайлауында бұл блок нашар нәтиже көрсетті, бар болғаны үш мандат жеңіп алды, оның екеуі де партия басшыларына бұйырған жоқ. Бұл үш мандат кейіннен Иво Санадерге парламенттік көпшілікті құруға көмектесуде маңызды болып көрінсе де, Будиша, Гранич сияқты, осы сәтсіздік үшін жауапкершілікті өз мойнына алды және 2003 жылдың 17 желтоқсанында партия басшылығынан кетті. 2009 жылы Даринко Косор ХСЛС президенті болғаннан кейін Будиша саясатқа қысқа ғана уақытқа оралды және 2011 жылғы парламент сайлауында ХСЛС сайлау тізімінде тоғызыншы сайлау округінде бірінші нөмірмен басталды, бірақ сайлауда ХСЛС Хорватия парламенті тарихында алғаш рет парламентке бірде-бір орын жеңіп ала алмады. Одан кейін көп ұзамай ол партиядан шығып, саясаттан мүлдем кетіп қалды.