Суонси қаласының тарихы: мың жылдық саяхат

Кіріспе

Суонси тарихы, Уэльс, Ұлыбритания

Суонси тарихы мың жылдық үздіксіз қоныстану кезеңін қамтиды, ал одан бұрынғы мыңдаған жылдар бойы аймақтың тарихи адамдар қоныстанғандығының археологиялық дәлелдері бар. Суонси (Абертаве) Бристоль шығанағының батыс жағындағы кең шығанаққа жақын Тау өзенінің сағасында орналасқан. Ол 12 ғасырдың басында қала ретінде құрылды, оның орталығы Норман қамалы болды. Нормандардың Уэльске басып кіргеннен кейін құрылған Гоуэр билігінің бір бөлігі ретінде, Суонси гүлденген сауда қаласына және Бристоль шығанағы арқылы, сондай-ақ Франция мен Ирландияға сауда байланыстары бар порқа айналуға дейін, Уэльс княздарының күштерінен зардап шекті. 18 ғасырға қарай ол азаматтық және мәдени орталық ретінде, сондай-ақ танымал туристік курорт ретінде қалыптасты. 18 және 19 ғасырдың басында Суонси аңғарында көмір өндіру және мыс қорыту өнеркәсібінің кеңеюімен Суонси жаңа өнеркәсіптік және коммерциялық аймақтың орталығына айналды. Ерекше түрлі, халықаралық, қарқынды өсіп келе жатқан халқы, гүлденген аймақтық ғылым қозғалысы және берік коммерциялық және өнеркәсіптік база 19 ғасырдың басындағы Уэльстің қалалық тарихында оның ерекше және бірегей мәртебесін қамтамасыз етті. Өнеркәсіп 19 ғасыр бойы өсіп, қаланың географиясын өзгертті, өйткені оның айналасындағы аймақтар қалалық шекараларға қосылды. 1889 жылы Суонси округтік қала мәртебесіне ие болды. 20 ғасыр бойы өнеркәсіп төмендеді, бірақ қала халқының саны өсуін жалғастырды. Суонси 1969 жылы ресми түрде қала мәртебесін алды.

Ерте тарих

Говер түбегіндегі ең көне белгілі қалдықтар – Павиландтың Қызыл әйелі: б.з.д. 22 000 жылға дейін сақталған адам сүйектері. Кейінірек осы жерде тұрған адамдар да өз іздерін қалдырды. Мысалы, Бронза дәуіріндегі Киллибиондағы жерлеу топырағы және Темір дәуіріндегі Цил Ифор төбеші бекінісі. Қаланың өзі орналасқан аумақта жеке-жеке тарихқа дейінгі заттар табылды, бірақ Говерде олардың саны көп. Говерде римдік вилланың қиратылысы да қазылып алынды. Уэльс тіліндегі Абертау атауы «Тау өзенінің құйылысы» дегенді білдіреді. Ол алғаш рет 1150 жылы «Апер Тюи» деп жазылған.

Ортағасырлық Суонси

10 ғасырдың соңына қарай аймақ, оның ішінде шығанақ және Говер төңірегіндегі жерлер, Маредд ап Оуэйн басқарған Уэльс патшалығы Дехьюбарт құрамына кірді. Викингтер 9-шы және 11-ші ғасырлар аралығында келді, олар өздерінің есімін аймақтағы бір елді мекенге қалдырды. Бұл елді мекеннің нақты сипаты мен орналасқан жері әлі де даулы. 1140 жылға дейін соғылған монеталарда Свенси, Свенни және Свенши сияқты жазулар кездеседі.

Норманд жаулап алуы мен Уэльске норманд шапқыншылығынан кейін Гоуэр маркерлік иелікке айналды, ол тек түбек ғана емес, сонымен қатар шығысқа қарай Аман өзеніне дейін және шығысқа қарай Тау өзеніне дейін созылған жерлерді де қамтыды. Бұл аймақтың астанасы болып белгіленген Суонси қаласының орны да осы иелікке кірді. Килви төбесі Тау өзенінің шығысында орналасқан болса да, Килви елордасы Гоуэрмен байланысты болды. Жаңа норманд феодалдары ағылшын иммиграциясын ынталандырды. Бұл көші-қон көбінесе Батыс аймақтарынан жүрді. 1106 жылы Суонсиде топырақ және ағаштан салынған мотт пен бейли қамалы салынды, он жылдан кейін жергілікті уэльстер оған шабуыл жасады (содан кейін келесі ғасырда бірнеше рет тағы да шабуылдады). Алғашқы қамал кейіннен тастан қайта салынды. Брауз әулеті – бүгінгі жер-жол атауларында де Брёс ретінде еске алынады – 13 ғасырда Гоуэрді иеленді және Ойстермут қамалында тұрды.

Порт және индустрияландыру

Оңтүстік Уэльс көмір кені осы аймақта жағалауға дейін созылады, ал 1550 жылдан бастап көмір экспорттала бастады, сонымен қатар Мэмблс аймағында және Гоуэрде өндірілген және тыңайтқыш ретінде үлкен сұранысқа ие болған әк тас та шығарылды. Суонси – Бристоль және Англия арналарымен, сондай-ақ Ирландия теңізі арқылы сауда байланыстары бар маңызды порт болды. Уэльс ауылдарынан көшіп келушілердің үздіксіз ағыны 1603 жылғы наразылықтарға себеп болды. Осы кезде халық қамал мен өзен маңында шоғырланған. Көмір өндірудің шағын көлеміне қарамастан, қаланың сыртындағы аумақтың көп бөлігі әлі де егістік жер болып қалды. Суонси шығанағы тартымды аймақ деп есептелді. 18 ғасырда кейбір жергілікті беделді тұлғалар болашақ дамуды курорт ретінде дамытуға бағыттауды қалады. Алайда, олардың жоспарлары аймақтағы өнеркәсіптің қарқынды дамуымен тоқырады. Мысты балқыту үшін, мыс кенінен гөрі көмірдің көп мөлшері қажет болғандықтан, балқыту зауытын көмір көзіне жақын салу экономикалық тұрғыдан тиімді болды. Суонсиде жергілікті кен орындары, кеме жүретін өзен, әк тасқа жақын қол жеткізілуі (балқыту үшін қажет) және Корнуолл мен Девонға, мыс кенінің көздеріне Бристоль арнасы арқылы сауда байланыстары болды.

Өнеркәсіп революциясы басталганда, 1720 жылдан бастап Тауэ өзені бойында бірқатар зауыттар салынды және бірқатар кен орындары ашылды. Бастапқыда, балқыту зауыттары мысқа ғана назар аударды. Көмір вагон және трамвай жолдарымен жеткізілді; мыс кені кемелермен жеткізілді, олар тікелей зауытқа дейін жүзе алатын; ал алынған мыс қайтадан экспортталды. Суонси "Мыс қаласы" ("Copperopolis") атанды, әлемдегі мыстың 70% -ын өңдеді, ал төменгі Тауэ аңғары өнеркәсіп ошағына айналды. Өзен жағасындағы кемежайлар саны арта түсті. Трамвай, вагон және теміржол желілері көбейіп, әртүрлі зауыттарды және оларды жабдықтаушы кен орындарын байланыстырды. Бүгінгі Хафод бастапқыда Вивианстаун ауылы болды (Хафод мыс зауыты Вивиан және Ұлдарына тиесілі болды); ал Мористон 1790 жыл шамасында (нақты күні белгісіз) Кембрий зауытына ие болған Моррис отбасымен құрылды. 1750 жылға қарай Суонси ауданы Британияның мысқа деген қажеттілігінің жартысын қамтамасыз етті. Кембрий зауыты балқыту зауыты ретінде жабылды, бірақ 1764 жылы Кембрий керамикасы ретінде қайта ашылды: керамика жасау – бұл көп мөлшерде көмірді (жергілікті түрде қол жетімді), сондай-ақ балшық пен кремнезді (Батыс елдерінен қол жетімді, су арқылы оңай жеткізіледі) қажет ететін тағы бір сала. Гламморган керамикасы 1813 жылы Кембрий керамикасының бұрынғы басқарушысымен құрылды, ол оның қасында орналасқан және тікелей бәсекелестікке түсті. Керамика фабрикаларының басшылары ғана емес, көптеген жұмысшылар да Стаффордширден келді. 1814 жылдан 1822 жылға дейін Кембрий керамикасы жақсы фарфордан жасалған, үстіне әдемі бояу салынған, көбінесе гүлдер бейнеленген. Суонси керамикасының үлгілерін бүгін Глинн Вивиан өнер галереясында және Суонси мұражайында көруге болады.

Суонси тарихының ең танымал эпизодтарының бірі осы кезеңде басталды: Мэмблс темір жолы. Бұл 19 ғасырдың басында өнеркәсіптік трамвай ретінде басталды: трамвай рельстерімен арбаны тартқан ат. Оның Клайн аңғарына арналған жеке тармағы болды, онда темір жолдың иелерінің бірі, сэр Джон Моррис, көмір шахталарына ие болды. Туристердің алғашқы сапарларына қарамастан, 1860 жылдарға дейін темір жол жолаушыларды үнемі тасымалдауға кіріспеді, сол кезде ол трамвай рельстерінің орнына теміржол рельстерін алды. Қала кеңейген сайын, жергілікті автокөлік жолының трасты орнатқан қақпалар енді қала сыртында емес, қала ішінде орналасты. Бастапқыда Суонси мен басқа қалалар мен ауылдар арасындағы сапарлар үшін жол ақысы төленуі керек болды. Енді қала ішіндегі сапарлар үшін де жол ақысы қажет болды. Бұл, әрине, танымал емес оқиға болды, ал 1843 жылы Суонси тұрғындары Ребекка көтерілісіне өз үлесін қосты, Сент-Томас ауданындағы Тай-Коч қақпасын өртеп жіберді. Сол жылы Суонсидегі барлық мыс зауыттарының жұмысшылары жалақыларын қысқартқаннан кейін ереуілге шықты. Олар бес аптадан кейін жұмысқа қайта оралды, бірақ жалақыларын қайтаруға қол жеткізе алмады. Бұл ереуіл үмітсіздіктен туған болуы керек. Мыс зауыттарының иелерінің бірі, Джон Генри Вивиан, жұмысшылардың құқықтарын қолдамайтындығы белгілі болды: ол бұрынғы тәртіпсіздіктерге қатысқандарды қара тізімге енгізген. Азаматтық тәртіпсіздіктер 1840 жылдары Суонсиде жиі орын алды. Бұл Ребекка көтерілісі, шығыстағы аңғарлардағы Мертир көтерілісі және Ньюпорт көтерілісі, сондай-ақ жалпы наразылық кезеңі болды. Ребекканың іс-әрекеттеріне қатысы бар деп күдіктелгендерді полиция бөлімшесіне әкелгенде үлкен адамдар жиналатын, ал күдіктінің бірі сенбі күні (Molloy) қамауға алынғанда тәртіпсіздіктер туды. Осы уақытта полковник Джеймс Фредерик Лав Суонсиде орналасқан милицияға басшылық етті, және (1843 жылы):
Полковник Лав өзінің ресурстарын қалай тиімді пайдалану керектігі туралы мәселеде қиындыққа тап болды. Олар шынымен де тартылыпты, өйткені Суонси жұмыссыз көміршілер мен теміршілердің және наразы болған ауыл тұрғындарының зорлық шабуылдарына қарсы тұру үшін күшті гарнизонмен қамтамасыз етілуі керек еді, сондай-ақ Гвендрает аңғарының проблемалары келесі екі айда шиеленіскен кезде Лланелли де солай болуы керек еді. Сонымен қатар, Шартист қаупі шығыстағы өнеркәсіптік аймақтардың үстінде тұрды. 19 ғасырдың басында қазіргі Бринмилл, Скетти, Аплендс және университет кампусы орналасқан аймақ – «зауыттардың» иелерінің көптеген саябақтармен жабдықталған үлкен меншіктерінде, Тауэден батысқа қарай орналасқан. Жұмысшылар Тауэдің жағасында тығыз қоныстанды және жағдайы нашар болды. Басым жел мыс зауыттарынан шыққан түтінді шығысқа қарай, Сент-Томас және Килвейге жеткізді. Суонси аңғары туралы дәрігер жазған заманауи есепте «әдемі емес» ландшафт туралы айтылады, «әдемі емес» ландшафт, онда өсімдіктер өспейді, өмірсіз бассейндер, шлак үйінділері, шлак және зауыттардан шыққан түтін бар. Кейінірек «Жабайы Уэльс» атты кітабын жазып, жариялаған Джордж Борроу сол жылы қалаға сапар шегіп, оны «ірі, шулы, лас, көңілсіз орын» деп сипаттады. 1860 жылы Джон Мюррей былай деп жазды: Лландор көпірінен түнгі уақытта кешіп өтетін саяхатшыға көптеген мұржалардан шыққан жарқын жарық, төмендегі аңғарды толтырған ақ бұлттар, екі жақтағы шұңқырлардың көрінісі Дәуіттың «Сіз кіргенде, барлық үмітіңізді тастаңыз» деген жолдарына ұқсас, және ағаштар жоқ, ал шөптің орнына тек шайгүлдің сарғыш өсімдігі ғана жабылады. Жұмысшылардың және кеншілер мен темір өндірушілердің тұрмыс жағдайлары арасындағы айырмашылық зор болды, бірақ ойын-сауық мүдделері кейде бірікті: мысалы, жұмысшылар да, жұмыс берушілер де Кримлин Бурроусында өткізілетін Суонси ат жарысына жиналатын. Бұл жарысқа қоса, бокс, құмар ойындары, тауысқақтардың шайқасы, қойылымдар мен ішімдіктер де ұйымдастырылды. Суонсидің жаңа өнеркәсіптік және коммерциялық аймақтың орталығы ретіндегі маңыздылығын Англия банкі 1826 жылы қаладағы алғашқы Уэльс филиалын ашу арқылы мойындады. Суонси сонымен қатар Оңтүстік Уэльстегі ғылыми, әдеби және мәдени өмірдің орталығы болды. 1835 жылы ғылыми қоғам құрылды, кейіннен Уэльстегі алғашқы мақсатқа сәйкес салынған мұражай ашылған 1841 жылы Оңтүстік Уэльс Корольдік институты ретінде қайта құрылды. «Ақылды қала» репутациясы артып, Суонси 1848 және 1880 жылдары Ұлыбритания ғылымын дамыту қауымдастығының жылдық жиналыстарын қабылдады. Суонси Уэльсте жарияланған алғашқы апталық газеттердің отаны болды: 1804 жылдан бері ағылшын тіліндегі «The Cambrian» және 1814 жылдан бері уэльс тіліндегі «Seren Gomer». Суонси халқы 1750 жылы 2000-нан кем болса, 1800 жылы 6000-нан асып, 1821 жылы 10 255-ке, ал 1835 жылы 18 000-нан асып, көші-қон басты фактор болды. Експансиямен…

One of the most well known pieces of Swansea's history began life at this stage: the Mumbles Railway. This started in the first decade of the 19th century as an industrial tramway: a horse pulling a cart along tram plates. It had a specific branch line into Clyne valley where Sir John Morris, one of the railway's owners, owned coal mines. Despite some early journeys made by tourists, it was not until the 1860s that the railway began to carry passengers regularly, by which time it had acquired rails instead of tram plates. As the town expanded, gates put up by the local turnpike trust were no longer on the outskirts of town but in the town itself. Originally travel between Swansea and other towns or villages had involved paying tolls. Now, travel around the town itself required toll money. This was naturally an unpopular development, and in 1843, Swansea inhabitants made their own contribution to the Rebecca Riots, burning the Ty Coch gate in St Thomas. In the same year, workers from all the copper works in Swansea went on strike after their wages were cut. They returned to work five weeks later, having failed to restore their wages. The strike must have been born of desperation. It was known that John Henry Vivian, one of the owners of the copperworks, was no supporter of workers' rights: he had blacklisted men involved in earlier disturbances. Civil disturbances were a regular feature of the 1840s in Swansea. This was the period of the Rebecca Riots, of Chartism in the valleys to the east with the Merthyr Rising and the Newport Rising, and general discontent. Huge crowds would gather when those suspected of involvement in Rebecca activities were brought to the station house, and the riot was provoked when one suspect was arrested on the Sabbath (Molloy). At this time, Colonel James Frederick Love commanded militia who were billeted in Swansea, and (in 1843):
Colonel Love had serious problems in deciding how best to stretch his resources. And stretched they were, because it was equally clear that Swansea needed to be strongly garrisoned to cope with violent incursions by unemployed coal and iron workers and discontented country people, as would Llanelli when the Gwendraeth Valley troubles reached their climax in the following two months. And all the time the Chartist threat hung over the industrial areas to the east. In this early part of the 19th century, the area which is now Brynmill, Sketty, the Uplands and the university campus was where several of the owners of the "manufactories" lived, in large park like estates well to the west of the Tawe. The workers were crammed along the banks of the Tawe and lived in poor conditions. The prevailing wind carried the smoke from the copper works to the east, towards St Thomas and Kilvey. A contemporary report written by a doctor describing Swansea Valley speaks of a nightmare landscape, "literally burnt" where few plants would grow, dotted with lifeless pools, slag heaps, mounds of scoriae and smoke from the works everywhere. George Borrow, later to write and publish his Wild Wales, visited the town in the same year, describing it slightly less emphatically as "a large, bustling, dirty, gloomy place". Writing in 1860, John Murray reports: To the traveller who crosses the Llandore bridge at night, the livid glare from the numerous chimneys, the rolling, fleecy, white clouds that fill up the valley beneath him, the desolate looking heaps of slag on either side, might well recalls Dante's line "voi che entrate lasciate ogni speranza" and records there are no trees, and instead of grass a yellow sickly growth of chamomile scarcely covers the ground. The contrast between the living conditions of workers and their employers the mine owners and ironmasters was stark, although entertainment interests sometimes overlapped: both workers and employers flocked to the Swansea horse races, for example, held at Crymlyn Burrows. In addition to the racing, this was also the scene of boxing, gambling, cock fighting, shows and drinking. The importance of Swansea as a centre of a new industrial and commercial area at the forefront of the industrial revolution was recognised by the Bank of England which established its first Welsh branch in he town in 1826. Swansea also became prominent as a focus for scientific, literary and cultural life in South Wales. In 1835 a Scientific Society was formed and subsequently re established as the Royal Institution of South Wales based in the first purpose built museum in Wales which opened in 1841. With its reputation as "the intelligent town" thus enhanced, Swansea hosted the annual meetings of the British Association for the Advancement of Science in 1848 and 1880. Swansea was the home to the first weekly newspapers to be published in Wales: the English language The Cambrian from 1804, and the Welsh language Seren Gomer from 1814. Swansea's population rose from under 2000 in 1750 to over 6000 in 1800, to 10,255 by 1821 and to over 18,000 by 1835 with in immigration the predominant factor. With the expansion of its municipal boundaries, by 1888 its population had reached over 78,000 and by 1918, 160,810. Due to immigration by 1881 more than a third of the borough's population had been born outside Glamorgan, and just under a quarter outside Wales.

Викториялық шұңқырлар мен реформа

Кемелердің төмен су кезінде құрғаққа отырмай, су үстінде қалуына мүмкіндік беру үшін "Float" құрылысы салынды: Таве өзені өз бағытынан ауытылып, құлыптары бар жаңа док құрылды. Жұмыс 1952 жылы басталды, ал 1859 жылы Жаңа док пайда болды. Доктарда тағы өзгерістер енгізу ұсынылды, ал қала әкімдігі, әсіресе Сент-Томас аймағындағы өзен жағалауында, бұл халық денсаулығына ауыр соққы тигізуі мүмкін екенін түсінді. Жергілікті бұлақтардан ауыз су алынса да, таза су көздері азайып бара жатты. Холера 1832 жылы және 1849 жылы, сондай-ақ екі дүниежүзілік соғыс кезінде сұраныс өскенде қайтадан пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Суонсидің Королева догы Плутон операциясы аясында толық масштабты су асты мұнай құбырының әлемдегі алғашқы сынағының бір бөлігі болды. Суонси өнеркәсібі, порты және теміржолдарының болуына байланысты нацистік Германияның бомбалау шабуылына ұшырады. 1941 жылдың ақпан айында үш күн қатарынан жүргізілген аса қарқынды бомбалаудың нәтижесінде қала орталығы және көптеген тұрғын үйлер қирады. Соғыстан кейінгі қайта құру британдық 1950-ші жылдар стилінде жүзеге асты, ал оның көп бөлігі тұрғындар мен келушілер тарапынан жоғары бағаланбады. Бомбалау мен қайта құрудың салдарынан қала орталығы шамамен жарты мильге ығысты. Соғысқа дейін қала орталығы Хай-стрит және Винд-стрит төңірегінде орналасқан еді. Соғыстан кейін Оксфорд-стрит және жаңа Кингсвей жолы маңызға ие болды. Мэмблз теміржолы 1960 жылы жабылды. 1960 жылға қарай аңғардағы өнеркәсіп күрт төмендеді, ал жер беті тасталған металлургия зауыттары мен олардың қалдықтарымен толып кетті. Төменгі Суонси аймағының жобасы басталды: ластанған жерді пайдалы ете білуге жасалған әрекет. Ллансамлеттегі "Энтерпрайз" аймағы осы жердің бір бөлігінде салынды. Өзен бойымен төмен қарай жылжығанда Таве өзені тағы да өз бағытын өзгертті, ал Парк Таве ескі Солтүстік док орнында салынды. Ескі Оңтүстік док ауданында қазір демалыс орталығы мен Марина орналасқан.