Кіріспе

Көлікпен басып өту маневрі – бір көлік құралының, бір бағытта келе жатқан, баяу қозғалатын басқа көлік құралынан озуы. Басқа көлік құралын озу үшін арналған қатар көбінесе жол жиегінен (иығынан) алыс орналасқан қатар болады, оң жақтан жүретін елдерде сол жақта, ал сол жақтан жүретін елдерде оң жақта болады.

Ағылшын тілді елдер

Бір бағытты жол / бөлінбеген автомобиль жолында озу үшін пайдаланылатын қатар көбінесе қарсы қозғалысқа арналған қатармен бірдей болады. Озуға түскен көлік жүргізушісі озу маневрінің барлық кезеңінде және қателік мүмкіндігін ескере отырып, алдындағы жолды анық көре алуы керек. Мысалы, Жаңа Зеландияда жол ережесінде озуды аяқтағанда, жүргізуші алдындағы жолды кем дегенде [мәнді қосу керек] метрге дейін анық көре алуы тиіс делінген. Ұлыбританияда жолды басып өту және озу ережелері Жол ережесінің 162-169-тармақтарында келтірілген. Кейбір елдерде "озу аймағы" бір сызықты сындыру арқылы (көбінесе сары немесе ақ) көрсетіледі, егер озу екі бағытта да рұқсат етілсе, немесе оның жанында бір сызықпен жұптасқан болса, онда озуға рұқсат жоқ екенін көрсетеді. Ұлыбритания мен Жаңа Зеландияда орта сызықтың түрі озуды реттеу үшін қолданылмайды, тек сызықты кесіп өтуге рұқсат бар ма, жоқ па, соны көрсету үшін ғана қолданылады. Австралияда жүргізушілер велосипедшіні озу үшін қатты орта сызықты кесіп өте алады. Ирландия Республикасында 1990 және 2000 жылдары көптеген маңызды жолдар кең екі қатарлы жолға (үш қатарға кеңістік қосылған екі қатарлы жол, сондай-ақ жол жиегі) жаңартылды, бұл озу үшін көбірек орын берді (2000 жылдардың басына дейін екі қатарлы жолдары аз болған елде жиі кездесетін маневр). Дегенмен, мұндай жолдардың қауіпсіздік туралы жаңылыстыратын сезімін тудыратындықтан, болашақ жаңарту жобалары көлік ағынына қарай 2+1 жолдар болуы мүмкін (N20, графтық Корк, Маллоу маңында сәтті пилоттық жоба қолданылды). Бұл жолдың пішіні кең екі қатарлы жолға ұқсас, бірақ орталық қақтығыс қорғанысы бар және үш қатарлы, озу қатары бір немесе екінші жағында, әр 2 км сайын алмасады. Бұл әдіс Дания мен Швецияда 1990 жылдан бері қолданылып келеді. Екі қатарлы / бөлінген автомобиль жолында / автокөлік жолында немесе магистральдық жолда кез келген қатар озу қатары бола алады, бірақ көптеген жерлерде (Германияны қоса) (жолдың орта сызығынан ең алыс қатарда озу) тыйым салынған. Қатарлар әдетте үзілген сызықтармен (әдетте ақ) бөлінеді, бірақ қатар ауыстыруға рұқсат етілетінін, бірақ одан бас тартуға болатындығын көрсету үшін бір ақ сызық болуы мүмкін. Екі сызық қатар ауыстыруға (мысалы, озу үшін) тыйым салынғанын көрсетеді, мысалы, туннельдерде немесе кейде HOV және HOT қатарлары үшін. HOV немесе HOT қатарында HOV/HOT талаптарына сәйкес келмейтін көліктер үшін озу әдетте заңсыз, егер полиция басқаша бұйрық бермесе. Кейбір жерлерде кіру жолдарында/қосымша пандустарда да бір сызықты сындыру/бір сызықты қатты көрсету қолданылады, бұл магистральдық жолдағы жүргізушілерге жаңа қатар бірігіп, жалғаспайтынын ескертеді, сондықтан олар көп ұзамай аяқталатын қатарда озуға тырыспайды. Бұл қатарлар бірігетін басқа да нүктелерде де қолданылады.

Басқа елдерде

Еуропаның көптеген елдерінде асып өтуге тыйым салынған белгі көріне бір-біріне ұқсас, бірақ оның заңдық сипаттамасы елдер бойынша өзгеше. Заң мәтініне сәйкес, Еуропаның кейбір елдерінде үш немесе одан көп доңғалақты көліктерге ғана асып өтуге тыйым салынған белгі, мотоцикл жүргізушілеріне сол тыйым белгісінен кейін де көліктерді асып өтуге мүмкіндік береді, ал көрші елдерде осы белгі барлық көлік түрлеріне асып өтуді толықтай тыйымдайды. Басқа заңнамалық аумақтарда, мысалы Нидерландыда, тек екі доңғалақты көліктерді асып өтуге тыйым салынған белгіге қарамастан, асып өтуге рұқсат беріледі. «Екі доңғалақты көліктерді асып өту» деген заң жобасы Нидерландыда велосипедтерді асып өтуге мүмкіндік береді, ол елде көптеп кездеседі. Көптеген заңнамалық аумақтарда жаяу жүргіншілерді, велосипедшілерді, атпен жүргендерді, мотоциклшілерді немесе электросамокаттарды басып өтетін кезде қауіпсіз қашықтықты сақтау міндетті. Мысалы, Германия мен Ұлыбританияда кеміндегі бір жарым метрлік қашықтық талап етіледі. Жаңа жол дизайнының негізгі идеясы – жол пайдаланушыларын өлімге немесе жарақатқа ұшырату қаупінен қорғау, осы мақсатта жиі апаттарға себеп болатын қателерді болдырмайтын дизайн құру болды. Бұл көзқарас жол қауіпсіздігіне жауапкершілікті жол пайдаланушылардан жол жобалаушыларына ауыстырады. «Duurzaam Veilig» жол дизайны 3 санаттағы жолдарды құрды: жергілікті қатынасқа арналған жолдар, аймақтық магистральдық жолдар («gebiedsontsluitingswegen» немесе GOW) және ұлттық транзиттік жолдар. Әрбір санат жолдың жиегінде өзіне тән сызықтармен белгіленеді, бұл жол пайдаланушыларына олар қай жолда екенін анықтауға және сәйкес мінез-құлық танытуға көмектеседі. «Duurzaam Veilig» жобасы жолдарды жобалау арқылы, баяу қозғалатын жергілікті көліктерді жылдам қозғалатын транзиттік көліктерден қатаң бөле отырып, жолдарды қауіпсіз етуді мақсат етті. Аймақтық магистральдық жолдарда (GOW) ені кең екі сызықты орталық сызық жаңадан пайда болды, ол көбінесе үзіліссіз болып келеді. Оның мақсаты – екі бағыттың арасында кеңірек кеңістік жасау және асып өтуге тыйым салу. Екі сызықты орталық сызықты жобалаушылар адамның қателіктеріне есептейтіндей етіп жасады, яғни көлік жолдың ортасына қарай бұрылған жағдайда бірден өлімге әкелетін апатқа ұшырамас үшін. Қатаң орталық сызықтың идеясы – асып өтуге ниеттенген көліктердің қарсы бағыттан келе жатқан көліктерге өтуі керек екенін ескеру, бұл тіпті жақсы көріну жағдайында да, түзу және тегіс жолдарда да қауіпті деп саналды. «Duurzaam Veilig» жобасын қолдаушылар оның қауіпсіздікті арттырғанын, өйткені «Duurzaam Veilig» жол дизайны Нидерланды бойынша енгізілгеннен кейін өлімге әкелетін жол-көлік оқиғаларының саны күрт төмендегенін атап көрсетеді.

Іштен басып өту

Ішкі немесе іштен озу – жолдағы баяу қозғалатын көлікті, озушы көліктің жанындағы жолақты пайдаланып озу практикасы; яғни, сол жақтан жүретін елдерде көліктің сол жағындағы жолақты, ал оң жақтан жүретін елдерде көліктің оң жағындағы жолақты пайдалану. Сондықтан ішкі жағынан озу практикасы көбінесе бір бағытта бірнеше жолақты магистральдарда немесе жолдың ені осыған мүмкіндік беретін жағдайларда кездеседі (бірақ қарсы бағыттағы автобус жолақтарында ерекшеліктер болуы мүмкін). Көптеген елдер іштен озуды қауіпті деп санайды және оны жол ережесін бұзу деп қарастырады; алайда, көптеген елдер қасақана озуды (тығын барысында ортадағы көліктерді озу) және өз пайдасы үшін баяу қозғалатын көлікті озу арасындағы айырмашылықты жасайды.

Ел бойынша құқықтық мәртебе

Австралия мен Жаңа Зеландияда көп қатарлы жолдарда немесе көлік оңға бұрылуға сигнал берген кезде рұқсат етіледі. Канада провинциялар бойынша әр түрлі. Дания Көлік құралын солға бұрылып келе жатқанда немесе велосипед немесе кішкентай мопед айдап бара жатқанда, қатардан шығуға тыйым салынған. Дегенмен, жүргізушілер кейбір жағдайларда басқа көліктерді оң жақтан озуға болады; оларға алдыңғы көлік жылдамдықты анықтайтын және арнайы жолақтағы көліктер кіреді. Финляндия қала ішіндегі қозғалыс пен солға бұрылуға күтіп тұрған көліктер немесе сол қатардағы көліктер кезекке тұрып, баяу қозғалғанда басқа жағдайларда тыйым салынған. Франция Солға бұрылуға күтіп тұрған көліктерге немесе сол қатардағы көліктер кезекке тұрып, баяу қозғалғанда тыйым салынған. Германия қатардан шығуға тыйым салынған, бірақ қала ішіндегі қозғалысқа, трамвайларды озуға және солға бұрылуға күтіп тұрған көліктерге рұқсат етіледі. Венгрия қала сыртында қатардан шығуға тыйым салынған. Қала ішінде оң жақтан озуға рұқсат етіледі, бірақ жол белгілері болған жағдайда ғана. Қала ішіндегі қатардан шығу "параллель қозғалыста жүру" деп аталады, себебі қала сыртындағыдай қолданылмайды. Ирландия үш жағдайда қатардан шығуға рұқсат етіледі: 1) Алдыңыздағы жүргізуші оңға бұрылуға сигнал бергенде сіз тура жүргіңіз келсе. 2) Сіз солға бұрылуға сигнал бердіңіз. 3) Екі қатардағы қозғалыс баяу болса, бірақ сол қатардағы қозғалыс оң қатардан жылдам болса – мысалы, ақырын қозғалатын және тоқтап-тоқтап жүретін жағдайда. Нидерланд қатардан шығуға тыйым салынған, бірақ солға бұрылуға күтіп тұрған көліктерге, жол тығынында және айналма жолдарда рұқсат етіледі. Польша қала ішіндегі 4 қатарлы жолдарда, қала сыртындағы 6 қатарлы жолдарда және жол белгілері бар бір бағытты жолдарда (оған автокөлік жолдары да кіреді) рұқсат етіледі (Жол қозғалысы туралы заңның 24-бабы). Алайда, Ұлыбританиядағыдай, бұл қауіпті практика саналады және одан бас тартылады. Румыния қатардан шығуға тыйым салынған, бірақ солға бұрылуға күтіп тұрған көліктерге, жол тығынында және айналма жолдарда рұқсат етіледі. Ресейде бұрын "оң жақтан озу" деп аталып, 2010 жылға дейін Жол ережелерімен тыйым салынған. 2010 жылы Жол ережелеріне "озу" деген жаңа термин енгізілді, ол қарсы бағытқа шықпай озуға қолданылады. Сондықтан, иық немесе тротуарды пайдаланбаса, қатардан шығу рұқсат етілді. Испания қала ішіндегі қозғалысқа басқа жағдайларда, солға айқын бұрылатын немесе тығырықтанған жағдайда көлік құралын озуға тыйым салынған. Ұлыбритания Автокөлік жолдары кодексінде кейбір ерекшеліктермен (268-бап) автокөлік жолдарында қатардан шығуға тыйым салынған: "Сол жақтан озуға немесе сол қатарға ауысуға болмайды". Көлік көп болғанда және қатарларды жиі ауыстыру ұсынылмағанда рұқсат етіледі. Басқа жолдарда Кодекс жүргізушілерге "алдыңғы көлік оңға бұрылуға сигнал берген жағдайда ғана сол жақтан озу керек" (163-бап) деп кеңес береді. 163-бапта кеңес беру сөздері қолданылады және "өздігінен адамның сотталуына себеп болмайды", бірақ кез-келген сот ісін жүргізуде жауапкершілікті анықтау үшін дәлелдеу ретінде қолданылуы мүмкін. Барлық жолдарда оң қатардағы көліктер кезекке тұрса және баяу қозғалса, қатардан шығуға рұқсат етіледі. Агрессивті немесе абайсыздықпен қатардан шығу абайсыздықпен жүргізу немесе одан да қауіпті жүргізу болып есептелуі мүмкін, екеуі де заң бойынша жазаланатын құқық бұзушылықтар. Америка Құрама Штаттары көп қатарлы жолдарда немесе солға бұрылатын көліктерді озуға рұқсат етіледі. Мемлекеттік заңдар қатардан шығуға рұқсат беретін жағдайлар бойынша әртүрлі болуы мүмкін.

Жол белгілерін басып өту

Төменде көлік қозғалысын шектеуші белгілердің, озуға тыйым салатын, жиі кездесетін мысалдары келтірілген.

Жарыста үстіне жету

Жарыста ережелер екі жақтан да озуға мүмкіндік береді. Әдетте, озу басталган сәттен бастап келесі бұрылысқа дейін озушы көліктің орналасуына қарай, озу ішкі және сыртқы деп жіктеледі. Қорғанышпен жүргізілетін көлік көбінесе ішкі озуды тоқтатады, себебі сыртқы озу ішкі озудан қауіптірек болады.